पोषण पातळ्या आणि भक्षकांचे प्रकार
शाळेच्या उपाहारगृहात स्वयंपाकी अन्न बनवतात, मुले ते खातात आणि उरलेले खतखड्ड्यात जाते. निसर्गातही काही सजीव अन्न बनवतात, काही खातात आणि काही उरलेले विघटित करतात. प्रत्येकाला परिसंस्थेत जागा आहे.
अन्नसाखळीत सजीव अन्न मिळवतो त्या प्रत्येक पायरीला पोषण पातळी (trophic level) म्हणतात.
आकृतीत : आकृतीत साखळीची प्रत्येक पायरी म्हणजे एक पोषण पातळी.
नियम 1 : उत्पादक, भक्षक, विघटक — पोषणाच्या पद्धतीनुसार सजीव उत्पादक, भक्षक, मृतोपजीवी आणि विघटक असतात. साखळीत सजीव अन्न मिळवतो त्या प्रत्येक पायरीला पोषण पातळी म्हणतात.
- सोपे : गवत उत्पादक; नाकतोडा भक्षक.
- मध्यम : मृत ओंडक्यावर वाढणारी अळंबी त्याचे विघटन करते, म्हणून ती विघटक.
- परीक्षेसाठी : वनस्पती कोणत्या पोषण पातळीवर? पहिल्या, कारण ती स्वतःचे अन्न बनवते.
नियम 2 : भक्षकांचे प्रकार — प्राथमिक भक्षक म्हणजे नाकतोडा, खार, हत्तीसारखे शाकाहारी; ते थेट उत्पादकांवर अवलंबून. द्वितीयक भक्षक म्हणजे बेडूक, घुबड, कोल्हासारखे मांसाहारी; ते शाकाहारी खातात. अंतिम भक्षक (apex), जसे वाघ आणि सिंह, शाकाहारी आणि मांसाहारी दोन्ही खातात. सर्वभक्षक (omnivores), जसे माणूस आणि अस्वल, वनस्पती आणि प्राणी दोन्ही खातात.
- सोपे : हत्ती पाने खातो : प्राथमिक भक्षक.
- मध्यम : बेडूक कीटक (शाकाहारी) खातो, म्हणून द्वितीयक भक्षक.
- परीक्षेसाठी : वाघ हरीण आणि कोल्हेही खातो. तो साखळीच्या शेवटी असतो, म्हणून अंतिम भक्षक.
उत्पादक अन्न बनवतात; भक्षक खातात; विघटक विघटन करतात. पोषण पातळी = साखळीतील पायरी.
माणसाला फक्त शाकाहारी किंवा फक्त मांसाहारी म्हणणे. माणूस सर्वभक्षक आहे.
आठवणीची युक्ती : "उ-प्रा-द्वि-अं" : उत्पादक, प्राथमिक, द्वितीयक, अंतिम.
फरक ओळखा
| पातळी | नाव | Example |
|---|---|---|
| 1 | उत्पादक | गवत |
| 2 | प्राथमिक भक्षक | नाकतोडा |
| 3 | द्वितीयक भक्षक | बेडूक |
| 4 | अंतिम भक्षक | वाघ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पोषण पातळी म्हणजे काय?
- 2पोषणाच्या पद्धतीनुसार चार प्रकारचे सजीव सांगा.
- 3शाकाहारी भक्षक कोणते?
- 4दोन द्वितीयक भक्षक सांगा.
- 5सर्वभक्षक म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 6गवत → नाकतोडा → बेडूक → साप या साखळीत बेडकाची पोषण पातळी सांगा.
- 7त्या साखळीत एकूण किती पोषण पातळ्या आहेत?
- 8विघटक नेहमीच्या खाण्याच्या क्रमात नसले तरी महत्त्वाचे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नसाखळीत सजीव अन्न मिळवतो ती पायरी.
- 2उत्पादक, भक्षक, मृतोपजीवी आणि विघटक.
- 3प्राथमिक भक्षक.
- 4बेडूक आणि घुबड (किंवा कोल्हा).
- 5वनस्पती आणि प्राणी दोन्ही खाणारे, उदा. माणूस.
- 6तिसरी पातळी (द्वितीयक भक्षक).
- 74
- 8ते मृत अवशेषांचे विघटन करतात, ज्यामुळे पोषक द्रव्ये पुन्हा माती, हवा आणि पाण्यात जाऊन वनस्पतींना मिळतात.
अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे
गावच्या तळ्याजवळ नाकतोडा पाने खातो, बेडूक नाकतोडा खातो, साप बेडूक खातो आणि गरुड साप खातो. ही एक ओळ. पण बेडूक इतर कीटकही खातो आणि गरुड उंदीरही खातो. अनेक ओळी मिळून जाळे बनते.
सजीव एकमेकांना खाण्याचा निश्चित क्रम म्हणजे अन्नसाखळी. अनेक अन्नसाखळ्या जोडून झालेले जाळे म्हणजे अन्नजाळे.
आकृतीत : आकृतीत अन्नसाखळ्या जोडून अन्नजाळे बनते.
नियम 1 : अन्नसाखळी — उत्पादक, भक्षक आणि मृतोपजीवी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा निश्चित क्रम म्हणजे अन्नसाखळी. प्रत्येक साखळीत चार, पाच किंवा जास्त दुवे असतात.
- सोपे : गवत → नाकतोडा → बेडूक → साप ही 4 दुव्यांची साखळी.
- मध्यम : त्या साखळीत गरुड जोडला की 5 दुवे : गवत, नाकतोडा, बेडूक, साप, गरुड.
- परीक्षेसाठी : अन्नसाखळीतील बाण खाल्ल्या जाणाऱ्याकडून खाणाऱ्याकडे असतात, कारण ते अन्न-ऊर्जेची दिशा दाखवतात.
अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 2 : अन्नजाळे — परिसंस्थेत अनेक अन्नसाखळ्या वेगवेगळ्या पातळ्यांवर जोडून अन्नजाळे बनते. एखादा सजीव अनेकांचे भक्ष्य असू शकतो : पाने खाणारा कीटक बेडूक, पाल आणि पक्षी खातात. अन्नजाळे निसर्गात सर्वत्र आढळते आणि परिसंस्थेसाठी जाळ्यातील समतोल गरजेचा असतो.
- सोपे : पाने खाणारा कीटक बेडूक, पाल आणि पक्षी खातात : एका कीटकापासून तीन दुवे.
- मध्यम : शेतातून साप नाहीसे झाले तर उंदीर वाढतात, कारण कमी खाल्ले जातात; मग धान्यसाठा त्रस्त होतो.
- परीक्षेसाठी : जाळ्यात बेडूक कमी झाले तर कीटक वाढू शकतात आणि साप जास्त उंदीर खाऊ शकतात, म्हणून संपूर्ण जाळे बदलते. समतोलासाठी प्रत्येक भाग हवा.
अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाअन्नसाखळी : एक ओळ. अन्नजाळे : अनेक साखळ्यांचे जाळे. बाण खाल्ल्या जाणाऱ्याकडून खाणाऱ्याकडे.
बाण भक्षकाकडून भक्ष्याकडे काढणे. बाण अन्न-ऊर्जेच्या प्रवाहाप्रमाणे असतात.
आठवणीची युक्ती : "साखळी = एक ओळ, जाळे = अनेक ओळी".
फरक ओळखा
| मुद्दा | अन्नसाखळी | अन्नजाळे |
|---|---|---|
| आकार | रेषा | जाळे |
| मार्ग | एक | अनेक |
| स्थैर्य | कमी | जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्नसाखळी म्हणजे काय?
- 2अन्नजाळे म्हणजे काय?
- 3अन्नसाखळीत साधारणपणे किती दुवे असतात?
- 4अन्नसाखळीत बाण कोणत्या दिशेने असतात?
- 5शेतातील 4 दुव्यांची एक अन्नसाखळी लिहा.
- 6अन्नजाळे अन्नसाखळीपेक्षा जास्त स्थिर का?
- 7सापांची संख्या कमी झाली तर उंदीर आणि गरुडांचे काय होते?
- 8बेडूक साप, पक्षी आणि पाल खातात. जाळ्यात बेडूक किती भक्षकांना आधार देतो आणि त्याला भक्ष्य का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सजीव एकमेकांना खाण्याचा निश्चित क्रम.
- 2वेगवेगळ्या पातळ्यांवर जोडलेल्या अनेक अन्नसाखळ्या.
- 3चार, पाच किंवा जास्त.
- 4खाल्ल्या जाणाऱ्याकडून खाणाऱ्याकडे.
- 5धान्याचे झाड → उंदीर → साप → गरुड.
- 6एक अन्नस्रोत गेला तरी प्राणी दुसरे काही खाऊ शकतो.
- 7उंदीर वाढतात; गरुडांना कमी अन्न मिळू शकते.
- 83 भक्षक; त्याची शिकार करून इतर खातात म्हणून भक्ष्य.
ऊर्जा पिरॅमिड आणि ऊर्जेचा एकमार्गी प्रवाह
गायीने गवतापासून बनवलेले दूध पिल्यावर गवतातील ऊर्जेचा फक्त थोडासा भाग तुम्हाला मिळतो. बहुतेक ऊर्जा गाय चालायला, श्वसनाला आणि उबदार राहायला वापरते. साखळीच्या प्रत्येक पायरीवर असेच होते.
ऊर्जा पिरॅमिड दाखवतो की उत्पादकांपासून अंतिम भक्षकांपर्यंत ऊर्जा कमी होते.
आकृतीत : आकृतीत फक्त सुमारे एक दशांश ऊर्जा पुढच्या पातळीला जाते.
नियम 1 : ऊर्जा पिरॅमिड — उत्पादकांपासून अंतिम भक्षकांपर्यंत पदार्थ आणि ऊर्जेचे प्रमाण कमी होते आणि सजीवांची संख्याही कमी होते. या रचनेला ऊर्जा पिरॅमिड म्हणतात. चार्ल्स एल्टन यांनी 1927 मध्ये पर्यावरणीय पिरॅमिड मांडला आणि लिंडेमन यांनी 1942 मध्ये अन्नसाखळी व ऊर्जा प्रवाहाचा अभ्यास केला. जलीय उदाहरणात फायटोप्लँक्टन 10,000 kcal, झूप्लँक्टन 1000 kcal, मासे 100 kcal आणि माणूस 10 kcal : प्रत्येक पायरीला सुमारे एक दशांश.
- सोपे : वनस्पतींकडे 1000 kcal असतील तर पुढच्या पातळीला सुमारे 100 kcal (एक दशांश) मिळतात.
- मध्यम : गवत 5000 kcal → नाकतोडा 500 → बेडूक 50 → साप 5. प्रत्येक पायरी आधीच्या एक दशांश.
- परीक्षेसाठी : जलीय उदाहरणात 10,000 → 1000 → 100 → 10 kcal; शिखरावरील माणसाला फायटोप्लँक्टनच्या 10 ÷ 10,000 = 1/1000 ऊर्जा मिळते.
ऊर्जा पिरॅमिड आणि ऊर्जेचा एकमार्गी प्रवाह
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 2 : ऊर्जेचा एकमार्गी प्रवाह — सूर्य हा ऊर्जेचा सर्वात महत्त्वाचा स्रोत. हिरव्या वनस्पती काही सौर ऊर्जा अन्न म्हणून साठवतात. विघटक काही ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात सोडतात आणि ऊर्जा सूर्याकडे परत जात नाही, म्हणून ऊर्जेचा प्रवाह एकमार्गी असतो. अंतिम भक्षकांच्या मृत्यूनंतर त्यांची ऊर्जा विघटकांना (कवक व सूक्ष्मजीव) मिळते; ते अवशेषांचे साधे कार्बन संयुगांत रूपांतर करतात, जी हवा, पाणी, मातीत मिसळून पुन्हा वनस्पती शोषून घेतात.
- सोपे : सूर्य → वनस्पती → शाकाहारी → मांसाहारी → उष्णता नष्ट. ऊर्जा सूर्याकडे परत जात नाही.
- मध्यम : एकमार्गी प्रवाहामुळे परिसंस्थेला सतत सूर्यप्रकाश लागतो.
- परीक्षेसाठी : सिंह कमी आणि हरणे जास्त का? शिखरावर थोडीच ऊर्जा उरते, म्हणून ती फक्त थोड्या सिंहांना आधार देऊ शकते.
प्रत्येक पायरीला ऊर्जा सुमारे एक दशांश होते. ऊर्जेचा प्रवाह एकमार्गी; पोषक द्रव्ये चक्रीय.
ऊर्जा पाण्यासारखी फिरत राहते असे मानणे. ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात नष्ट होते आणि परत येत नाही.
आठवणीची युक्ती : "10 टक्के नियम" : प्रत्येक पातळीला सुमारे 10 टक्के मिळते.
फरक ओळखा
| पातळी | उदाहरणातील ऊर्जा |
|---|---|
| फायटोप्लँक्टन | 10,000 kcal |
| झूप्लँक्टन | 1000 kcal |
| मासे | 100 kcal |
| माणूस | 10 kcal |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ऊर्जा पिरॅमिड म्हणजे काय?
- 2पर्यावरणीय पिरॅमिड कोणी, कधी मांडला?
- 3पुढच्या पातळीला ऊर्जेचा किती भाग जातो?
- 4परिसंस्थेतील ऊर्जेचा मुख्य स्रोत कोणता?
- 5ऊर्जेचा प्रवाह एकमार्गी का?
- 6उत्पादकांकडे 20,000 kcal आहेत. 10% नियमाने द्वितीयक भक्षकांपर्यंत (तिसरी पातळी) किती पोहोचते?
- 7चार पातळ्यांच्या साखळीत अंतिम भक्षकाला 8 kcal मिळाले तर उत्पादकांकडे किती होते?
- 8अन्नसाखळीत चार-पाचपेक्षा जास्त दुवे क्वचितच का असतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उत्पादकांपासून अंतिम भक्षकांपर्यंत ऊर्जा कमी होण्याची रचना.
- 2चार्ल्स एल्टन, 1927.
- 3सुमारे एक दशांश.
- 4सूर्य.
- 5प्रत्येक पायरीवर काही ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात नष्ट होते आणि सूर्याकडे परत जात नाही.
- 620,000 → 2000 → 200 kcal.
- 78 × 10 × 10 × 10 = 8000 kcal
- 8प्रत्येक पायरीवर सुमारे एक दशांश ऊर्जा उरते, म्हणून पुढच्या दुव्यांसाठी थोडीच उरते.
जैव-भू-रासायनिक चक्रे आणि कार्बन चक्र
पुन्हा वापरलेली प्लास्टिकची बाटली उपयोगी, पण फेकलेली बाटली कचरा. निसर्गात वनस्पती आणि प्राणी वापरत असलेली पोषक द्रव्ये पुन्हा पुन्हा वापरली जातात. ऊर्जा एकमार्गी वाहते, पण पदार्थ चक्राने फिरतात.
पृथ्वीच्या सजीव आणि निर्जीव भागांत पोषक द्रव्यांचे चक्रीय फिरणे म्हणजे जैव-भू-रासायनिक चक्र.
आकृतीत : आकृतीत कार्बन हवा, वनस्पती, प्राणी आणि विघटक यांच्यात सतत फिरतो.
नियम 1 : चक्रांचे प्रकार — ऊर्जेचा प्रवाह एकमार्गी पण पोषक द्रव्यांचा प्रवाह चक्रीय. जैव-भू-रासायनिक चक्र शिलावरण, वातावरण आणि जलावरण यांनी बनलेल्या जीवावरणातून फिरते. वायुरूप चक्रात पोषक द्रव्ये वातावरणात साठतात (नायट्रोजन, ऑक्सिजन, कार्बन डायऑक्साइड, बाष्प). अवसादी चक्रात ती माती, गाळ आणि अवसादी खडकांत साठतात (लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस). वायुरूप चक्र जास्त वेगवान. हवामान बदल आणि मानवी क्रियांमुळे चक्रांचा वेग व समतोल बदलतो.
- सोपे : नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन हवेतून फिरतात, म्हणून ती वायुरूप चक्रे.
- मध्यम : फॉस्फरस माती आणि खडकांत साठतो, म्हणून त्याचे चक्र अवसादी आणि संथ.
- परीक्षेसाठी : जंगले आणि जीवाश्म इंधन जाळल्याने हवेतील CO₂ वाढतो, ज्यामुळे वातावरणात जाणाऱ्या कार्बनचा वेग वाढतो आणि समतोल बिघडतो.
नियम 2 : कार्बन चक्र — वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणाने CO₂ चे कर्बोदकांत रूपांतर करतात. कार्बन वनस्पतींकडून शाकाहारी, मांसाहारी आणि अंतिम भक्षकांकडे जातो. मृत्यूनंतर विघटक पुन्हा CO₂ सोडतात. जीवाश्म इंधन व लाकूड जाळणे, जंगलातील आगी आणि ज्वालामुखीमुळेही CO₂ परत येतो. कार्बन कोळसा, ग्रॅनाइट, हिरा आणि चुनखडीत असतो. वनस्पती ऑक्सिजन आणि CO₂ चा समतोल राखतात.
- सोपे : वनस्पती → शाकाहारी → मांसाहारी : कार्बन अन्नसाखळीतून पुढे जातो.
- मध्यम : मृत पान विघटक तोडतात आणि हवेत CO₂ सोडतात.
- परीक्षेसाठी : कार्बन कोळसा, चुनखडी, हिरा आणि सर्व सजीवांत सापडतो, म्हणून काहींत तो दीर्घकाळ अडकून राहू शकतो.
जैव-भू-रासायनिक चक्रे आणि कार्बन चक्र
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाऊर्जा एकमार्गी; पोषक द्रव्ये चक्रीय. वायुरूप चक्र (वेगवान) आणि अवसादी चक्र (संथ). कार्बन चक्र : CO₂ → वनस्पती → प्राणी → विघटक → CO₂.
पोषक द्रव्ये ऊर्जेप्रमाणे संपतात असे मानणे. ती पुन्हा वापरली जातात.
आठवणीची युक्ती : "वायू = वेगवान, अवसाद = संथ".
फरक ओळखा
| प्रकार | साठा | वेग | Example |
|---|---|---|---|
| वायुरूप | वातावरण | जास्त | N, O, C |
| अवसादी | माती, खडक | कमी | Fe, Ca, P |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एकमार्गी प्रवाह कोणता, ऊर्जेचा की पोषक द्रव्यांचा?
- 2वायुरूप चक्र म्हणजे काय?
- 3अवसादी चक्रातील दोन मूलद्रव्ये सांगा.
- 4कोणते चक्र जास्त वेगवान?
- 5वनस्पती हवेतून कार्बन कसा घेतात?
- 6CO₂ पुन्हा हवेत जाण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 7सजीवांव्यतिरिक्त कार्बन कुठे सापडतो?
- 8जंगलातील आगी आणि जीवाश्म इंधन जाळल्याने कार्बन चक्र का बिघडते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऊर्जेचा.
- 2ज्यात पोषक द्रव्ये वातावरणात साठतात असे चक्र.
- 3लोह, कॅल्शियम किंवा फॉस्फरस (कोणतीही दोन).
- 4वायुरूप चक्र.
- 5प्रकाशसंश्लेषणाने; CO₂ चे कर्बोदक बनते.
- 6विघटकांकडून विघटन आणि श्वसन, इंधन जाळणे, ज्वालामुखी (कोणतेही दोन).
- 7कोळसा, ग्रॅनाइट, हिरा आणि चुनखडीत.
- 8ते हवेत एकदम खूप CO₂ सोडतात, जो वनस्पती तेवढ्या वेगाने परत घेऊ शकत नाहीत.
ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन चक्रे
तुम्ही श्वासात घेता ती हवा बहुतेक नायट्रोजन आहे, तरी तुमचे शरीर तो थेट वापरू शकत नाही. शेतकरी पिकांना नायट्रोजन मिळवण्यासाठी युरिया घालतात किंवा कडधान्ये लावतात. उलट मेणबत्ती जळताना ऑक्सिजन संपतो आणि वनस्पती तो परत देतात. हे दोन वायू चक्रांतून फिरतात.
मुक्त नायट्रोजनचे वापरता येणाऱ्या संयुगांत रूपांतर म्हणजे नायट्रोजन स्थिरीकरण.
आकृतीत : आकृतीत बहुतेक सजीव मुक्त नायट्रोजन वापरू शकत नाहीत; जिवाणू तो वापरण्यायोग्य करतात.
नियम 1 : ऑक्सिजन चक्र — वातावरणात 21% ऑक्सिजन असतो आणि तो जलावरण व शिलावरणातही आहे. प्रकाशसंश्लेषणाने तो बाहेर पडतो आणि श्वसन, ज्वलन, विघटन, क्षरण व गंजणे यांत संपतो. तो अतिक्रियाशील असून O₂, H₂O, CO₂ आणि इतर संयुगांच्या रूपात आढळतो, म्हणून त्याचे चक्र गुंतागुंतीचे. वायुजीवी (aerobes) ऑक्सिजन वापरतात; अवायुजीवी (anaerobes) वापरत नाहीत. ओझोन (O₃) ऑक्सिजनपासून तयार होतो.
- सोपे : हवेत 21% ऑक्सिजन : 100 L हवेत 21 L ऑक्सिजन.
- मध्यम : 60 m³ = 60,000 L च्या खोलीत 60,000 × 21 ÷ 100 = 12,600 L ऑक्सिजन.
- परीक्षेसाठी : श्वसन, जळणे आणि गंजणे यांत ऑक्सिजन वापरला जातो आणि प्रकाशसंश्लेषणात परत मिळतो. समतोल हिरव्या वनस्पतींवर अवलंबून, म्हणून जंगलतोड हानिकारक.
नियम 2 : नायट्रोजन चक्र — वातावरणात 78% नायट्रोजन आहे आणि तो प्रथिने व न्यूक्लिक आम्लांचा भाग आहे. तो निष्क्रिय असून बहुतेक सजीव मुक्त नायट्रोजन वापरू शकत नाहीत. प्रक्रिया : नायट्रोजन स्थिरीकरण (नायट्रोजनपासून नायट्रेट व नायट्राइट); अमोनिफिकेशन (मृत शरीरे व टाकाऊ पदार्थांतून अमोनिया बाहेर पडणे); नायट्रिफिकेशन (अमोनियापासून नायट्राइट, मग नायट्रेट); डिनायट्रिफिकेशन (नायट्रोजन संयुगांपासून पुन्हा वायुरूप नायट्रोजन).
- सोपे : हवेत 78% नायट्रोजन, पण वनस्पती तो नायट्रेट रूपात घेतात.
- मध्यम : 100 L हवेत 78 L नायट्रोजन आणि 21 L ऑक्सिजन : मिळून 99 L; उरलेले 1 L इतर वायू.
- परीक्षेसाठी : पायऱ्या क्रमाने : स्थिरीकरण (N₂ → नायट्रेट), अमोनिफिकेशन (मृत पदार्थ → अमोनिया), नायट्रिफिकेशन (अमोनिया → नायट्राइट → नायट्रेट), डिनायट्रिफिकेशन (परत N₂).
ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन चक्रे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाहवेत O₂ 21%, N₂ 78%. ऑक्सिजन : प्रकाशसंश्लेषण देते, श्वसन व जळणे वापरतात. नायट्रोजन : स्थिरीकरण, अमोनिफिकेशन, नायट्रिफिकेशन, डिनायट्रिफिकेशन.
प्राणी व वनस्पती नायट्रोजन श्वासातून घेऊन वापरतात असे म्हणणे. बहुतेकांना शक्य नाही; आधी जिवाणू त्याचे रूपांतर करतात.
आठवणीची युक्ती : "स्थि-अमो-नायट्रि-डि" : स्थिरीकरण, अमोनिफिकेशन, नायट्रिफिकेशन, डिनायट्रिफिकेशन (F-A-N-D).
फरक ओळखा
| वायू | हवेतील वाटा | कोण देतो | Used by |
|---|---|---|---|
| ऑक्सिजन | 21% | प्रकाशसंश्लेषण | श्वसन, जळणे |
| नायट्रोजन | 78% | डिनायट्रिफिकेशन | वनस्पती नायट्रेट रूपात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवेत किती टक्के ऑक्सिजन असतो?
- 2हवेत किती टक्के नायट्रोजन असतो?
- 3कोणती प्रक्रिया हवेत ऑक्सिजन टाकते?
- 4ऑक्सिजन वापरणाऱ्या दोन प्रक्रिया सांगा.
- 5नायट्रोजन स्थिरीकरण म्हणजे काय?
- 6डिनायट्रिफिकेशन म्हणजे काय?
- 7500 L हवेत किती ऑक्सिजन असतो?
- 8हवेतील भरपूर नायट्रोजन बहुतेक सजीव थेट का वापरू शकत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 121 टक्के
- 278 टक्के
- 3प्रकाशसंश्लेषण
- 4श्वसन आणि ज्वलन (किंवा गंजणे).
- 5मुक्त नायट्रोजनचे नायट्रेट आणि नायट्राइटमध्ये रूपांतर.
- 6नायट्रोजन संयुगांचे पुन्हा वायुरूप नायट्रोजनमध्ये रूपांतर.
- 7500 × 21 ÷ 100 = 105 L
- 8मुक्त नायट्रोजन निष्क्रिय असतो; आधी जिवाणूंनी त्याचे नायट्रेटमध्ये रूपांतर करावे लागते.
झटपट उजळणी
- ऊर्जा : एकमार्गी (सूर्य → उत्पादक → भक्षक, उष्णता म्हणून वाया). पोषक द्रव्ये : चक्रीय.
- पिरॅमिडमध्ये वर जाताना ऊर्जा आणि संख्या कमी होतात.
- चक्रे : कार्बन, ऑक्सिजन, नायट्रोजन; वायुरूप आणि अवसादी प्रकार.