धडा ५: आम्ल, आम्लारी आणि क्षार | राज्य मंडळ · इयत्ता 9 · विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

आम्ले, आम्लारी, लवणे आणि अरहेनियसचा सिद्धांत

रोजच्या जीवनातून

लिंबाचा रस आणि चिंच आंबट लागतात, साबण निसरडा लागतो, आणि जेवणाच्या टेबलावरचे मीठ दोन्ही नाही. आम्ल, आम्लारी आणि क्षार हे तीन प्रकारचे पदार्थ आपल्या सभोवताली आहेत आणि रसायनशास्त्रज्ञ त्यांना पाण्यात देणाऱ्या आयनांवरून वेगळे करतात. (प्रयोगशाळेत रसायने कधी चाखू नका किंवा हाताळू नका.)

सोपी व्याख्या

पाण्यात H⁺ देणारे ते आम्ल (acid). पाण्यात OH⁻ देणारे ते आम्लारी (base). H⁺ किंवा OH⁻ नसलेले आयनिक संयुग म्हणजे क्षार (salt).

आकृतीत : आकृतीत पाण्यात आम्ल H⁺ देते आणि आम्लारी OH⁻ देते.

नियम 1 : आम्ल, आम्लारी आणि क्षार — H⁺ हे धन मूलक असलेली संयुगे आम्ले. OH⁻ हे ऋण मूलक असलेली संयुगे आम्लारी. H⁺ व्यतिरिक्त धन मूलक आणि OH⁻ व्यतिरिक्त ऋण मूलक असलेली आयनिक संयुगे क्षार.

सोपे : HCl आणि H₂SO₄ आम्ले; NaOH आणि Ca(OH)₂ आम्लारी; NaCl क्षार.
मध्यम : KOH, HNO₃ आणि K₂SO₄ यांचे वर्गीकरण : आम्लारी, आम्ल, क्षार.
परीक्षेसाठी : CaCO₃ मध्ये Ca²⁺ (H⁺ नाही) आणि CO₃²⁻ (OH⁻ नाही) आहेत, म्हणून तो क्षार आहे.

नियम 2 : अरहेनियसचा सिद्धांत आणि वियोजन — अरहेनियस (स्वीडिश, 1887) यांच्या मते आम्ल पाण्यात H⁺ हा एकमेव धनायन देते (HCl, H₂SO₄) आणि आम्लारी OH⁻ हा एकमेव ऋणायन देते (NaOH, Ca(OH)₂). आयनिक संयुगे पाण्यात आयनांत विभागतात; हे वियोजन (dissociation) आणि आयनांना (aq) लिहितात.

सोपे : HCl → H⁺(aq) + Cl⁻(aq)
मध्यम : NaOH → Na⁺(aq) + OH⁻(aq) मध्ये दोन्ही बाजूंचा भार सारखा : 0 = (+1) + (−1).
परीक्षेसाठी : Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻ : भार 0 = (+2) + 2 × (−1).

लक्षात ठेवा

आम्ल : H⁺. आम्लारी : OH⁻. क्षार : दोन्ही नाही. आयनिक संयुगे पाण्यात वियोजित होतात.

सामान्य चूक

हायड्रोजन असलेले प्रत्येक संयुग आम्ल असते असे मानणे. पाणी आणि मिथेनमध्ये हायड्रोजन आहे पण ते आम्लांसारखे H⁺ देत नाहीत.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आ-H, आम्लारी-OH" : आम्ल H⁺ देते, आम्लारी OH⁻ देते.

फरक ओळखा

पदार्थ	पाण्यात देणारा आयन	Example
आम्ल	H⁺	HCl, H₂SO₄
आम्लारी	OH⁻	NaOH, Ca(OH)₂
क्षार	इतर आयन	NaCl, K₂SO₄

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1अरहेनियसनुसार आम्ल म्हणजे काय?
2अरहेनियसनुसार आम्लारी म्हणजे काय?
3वियोजन म्हणजे काय?

मध्यम

4दोन आम्ले सांगा.
5दोन आम्लारी सांगा.
6NaOH, HNO₃ आणि KCl यांचे वर्गीकरण करा.

आव्हानात्मक

7HNO₃ चे पाण्यातील वियोजन लिहा.
8Ca(OH)₂ चे वियोजन लिहा आणि एकूण भार शून्य आहे हे दाखवा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1पाण्यात H⁺ हा एकमेव धनायन देणारा पदार्थ.
2पाण्यात OH⁻ हा एकमेव ऋणायन देणारा पदार्थ.
3आयनिक संयुगाचे पाण्यात आयनांत विभाजन होणे.
4HCl आणि H₂SO₄ (किंवा HNO₃).
5NaOH आणि KOH (किंवा Ca(OH)₂).
6आम्लारी, आम्ल, क्षार.
7HNO₃ → H⁺(aq) + NO₃⁻(aq)
8Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻; (+2) + 2 × (−1) = 0.

तीव्रता, क्षारकता, आम्लता आणि संहती

रोजच्या जीवनातून

साखरेचे पाणी आणि चहा दोन्ही पातळ दिसले तरी एक खूप गोड असू शकते. तसेच व्हिनेगरचा आंबटपणा आणि प्रयोगशाळेतील तीव्र आम्लाचा आंबटपणा खूप वेगळा. आम्ल किती तीव्र आहे आणि किती विरघळले आहे हे सांगायला शब्द लागतात. (तीव्र आम्ले त्वचा जाळतात, म्हणून ती फक्त शिक्षकच हाताळतात.)

सोपी व्याख्या

पाण्यात जवळजवळ पूर्ण वियोजित होणारे ते तीव्र आम्ल (strong acid); फक्त अंशतः वियोजित होणारे ते सौम्य आम्ल (weak acid). द्रावणातील द्राव्याचे प्रमाण म्हणजे संहती (concentration).

नियम 1 : तीव्र आणि सौम्य — तीव्र आम्ले : HCl, HBr, HNO₃, H₂SO₄. सौम्य आम्ले : CH₃COOH आणि (पाण्यातील) CO₂. तीव्र आम्लारी : NaOH, KOH, Ca(OH)₂. सौम्य आम्लारी : NH₃. अतिविद्राव्य आम्लारीला अल्क (alkali) म्हणतात (NaOH, KOH, NH₃).

सोपे : व्हिनेगरमध्ये ॲसिटिक आम्ल असते, ते सौम्य आम्ल आहे; सामान्य प्रमाणात अन्नात सुरक्षित.
मध्यम : HCl आणि CH₃COOH पैकी HCl तीव्र आणि CH₃COOH सौम्य, म्हणून समान संहतीला HCl जास्त H⁺ देते.
परीक्षेसाठी : NaOH आणि NH₃ दोन्ही अल्क कारण दोन्ही पाण्यात सहज विरघळतात, पण NaOH तीव्र आणि NH₃ सौम्य.

नियम 2 : आम्लारिता आणि आम्लता — आम्लाचा एका रेणूपासून मिळणाऱ्या H⁺ आयनांची संख्या म्हणजे आम्लाची आम्लारिता (basicity). आम्लारीच्या एका रेणूपासून मिळणाऱ्या OH⁻ आयनांची संख्या म्हणजे आम्लारीची आम्लता (acidity).

सोपे : HCl एक H⁺ देते, म्हणून basicity 1. NaOH एक OH⁻ देते, म्हणून acidity 1.
मध्यम : H₂SO₄ दोन H⁺ देते, म्हणून basicity 2. Ca(OH)₂ दोन OH⁻ देते, म्हणून acidity 2.
परीक्षेसाठी : H₂SO₄ चे 3 रेणू किती H⁺ देतात? 3 × 2 = 6 H⁺. Ca(OH)₂ चे 5 एकक किती OH⁻ देतात? 5 × 2 = 10 OH⁻.

नियम 3 : संहती आणि मोलॅरिटी — संहती म्हणजे द्रावणातील द्राव्याचे प्रमाण; g/L मध्ये किंवा मोलॅरिटी (molarity, mol/L) मध्ये. मोलॅरिटी = वस्तुमान ÷ (मोलर वस्तुमान × आकारमान लिटरमध्ये).

सोपे : 117 g NaCl (मोलर वस्तुमान 58.5 g/mol) 2 L मध्ये : 117 ÷ 2 = 58.5 g/L आणि 58.5 ÷ 58.5 = 1 mol/L = 1 M.
मध्यम : 11.7 g NaCl 1 L मध्ये : 11.7 ÷ 58.5 = 0.2 mol/L.
परीक्षेसाठी : 4 g NaOH (मोलर वस्तुमान 40 g/mol) 500 mL (0.5 L) मध्ये : 4 ÷ 40 = 0.1 mol आणि 0.1 ÷ 0.5 = 0.2 mol/L.

लक्षात ठेवा

तीव्र आम्ले पूर्ण वियोजित होतात, सौम्य अंशतः. Basicity = प्रति रेणू H⁺; acidity = प्रति रेणू OH⁻.

सामान्य चूक

तीव्रता आणि संहती यांत गोंधळ. सौम्य आम्ल संहत असू शकते आणि तीव्र आम्ल पातळ असू शकते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "तीव्र = पूर्ण तुटते, सौम्य = थोडेच तुटते".

फरक ओळखा

मुद्दा	तीव्र	सौम्य
वियोजन	जवळजवळ पूर्ण	अंशतः
आम्ल उदाहरण	HCl, H₂SO₄	CH₃COOH
आम्लारी उदाहरण	NaOH, KOH	NH₃

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1दोन तीव्र आम्ले सांगा.
2एक सौम्य आम्ल आणि एक सौम्य आम्लारी सांगा.
3अल्क म्हणजे काय?

मध्यम

4आम्लाची basicity सांगा.
5H₂SO₄ ची basicity आणि NaOH ची acidity किती?
61 L मध्ये 20 g NaOH (मोलर वस्तुमान 40 g/mol) असल्यास मोलॅरिटी किती?

आव्हानात्मक

729.25 g NaCl (58.5 g/mol) चे 500 mL द्रावण केले. मोलॅरिटी काढा.
8सौम्य आम्ल पातळ असायलाच हवे असे नाही, हे उदाहरणाने स्पष्ट करा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1HCl आणि H₂SO₄ (किंवा HNO₃).
2CH₃COOH आणि NH₃.
3पाण्यात खूप विरघळणारी आम्लारी, उदा. NaOH किंवा KOH.
4एका रेणूपासून मिळणाऱ्या H⁺ आयनांची संख्या.
5H₂SO₄ ची basicity = 2; NaOH ची acidity = 1.
620 ÷ 40 = 0.5 mol/L
729.25 ÷ 58.5 = 0.5 mol; 0.5 ÷ 0.5 = 1 mol/L.
8तीव्रता वियोजनाशी, तर संहती किती विरघळले आहे याशी संबंधित; संहत ॲसिटिक आम्ल सौम्य असूनही संहत असते.

pH मापनी आणि दर्शक

रोजच्या जीवनातून

डॉक्टर सांगतात की रक्त थोडेसे आम्लारी असते, दंतवैद्य आंबट पेयांबद्दल सावध करतात आणि माळी मातीची चाचणी किटने करतो. सगळे जण आम्लीय किंवा आम्लारीय किती हे सांगायला एकच मापपट्टी वापरतात : pH मापनी.

सोपी व्याख्या

pH मापनी 0 ते 14 असते आणि द्रावण किती आम्लीय किंवा आम्लारीय आहे ते सांगते.

आकृतीत : आकृतीत आम्ले 7 च्या खाली, आम्लारी 7 च्या वर आणि शुद्ध पाणी बरोबर 7 वर आहे.

नियम 1 : pH मापनी — सॉरेन्सन (1909) यांनी तयार केली. शुद्ध पाण्याचा pH 7 ([H⁺] = 1 × 10⁻⁷ mol/L, 25 °C ला); 7 पेक्षा कमी आम्लीय, 7 पेक्षा जास्त आम्लारीय. काही मूल्ये : लिंबाचा रस 2.5, व्हिनेगर 3.0, रक्त 7.4, बेकिंग सोडा 8.5, मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया 10.5, चुन्याची निवळी 11.

सोपे : व्हिनेगर (pH 3.0) आम्लीय; बेकिंग सोडा (pH 8.5) आम्लारीय.
मध्यम : सर्वाधिक आम्लीय ते सर्वाधिक आम्लारीय क्रम : लिंबाचा रस 2.5, व्हिनेगर 3.0, रक्त 7.4, बेकिंग सोडा 8.5, चुन्याची निवळी 11.
परीक्षेसाठी : pH च्या प्रत्येक पायरीला H⁺ दहापट बदलते. pH 3 च्या द्रावणात pH 4 पेक्षा 10 पट आणि pH 5 पेक्षा 100 पट H⁺ आहे : 10⁻³ ÷ 10⁻⁵ = 100.

नियम 2 : दर्शक — अनेक दर्शकांचे मिश्रण असलेला सार्वत्रिक दर्शक (universal indicator) किंवा pH कागद pH नुसार रंग बदलतो. सर्वात अचूक पद्धत pH मीटर.

सोपे : pH कागद एक रंग दाखवतो आणि तो तक्त्याशी जुळवला जातो.
मध्यम : pH मीटर 6.8 सारखी संख्या देतो, म्हणून तो रंगापेक्षा अचूक.
परीक्षेसाठी : पावसाचे पाणी pH 5.6 असते, 7 च्या खाली असल्याने थोडे आम्लीय, पण लिंबाच्या रसापेक्षा (pH 2.5) खूपच कमी आम्लीय.

Live आकृती

pH मापनी आणि दर्शक

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

लक्षात ठेवा

pH 7 उदासीन; 7 खाली आम्ल; 7 वर आम्लारी. सार्वत्रिक दर्शक व pH कागद रंग दाखवतात; pH मीटर सर्वात अचूक.

सामान्य चूक

pH 0 उदासीन किंवा pH 14 आम्ल असे मानणे. क्रम आम्ल → उदासीन → आम्लारी असा आहे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "7 मधोमध; खाली आम्ल, वर आम्लारी".

फरक ओळखा

द्रावण	pH	स्वरूप
लिंबाचा रस	2.5	आम्लीय
शुद्ध पाणी	7	उदासीन
बेकिंग सोडा	8.5	आम्लारीय
चुन्याची निवळी	11	आम्लारीय

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1pH मापनीची व्याप्ती किती?
225 °C ला शुद्ध पाण्याचा pH किती?
3pH मापनी कोणी व कधी तयार केली?

मध्यम

4रक्त (pH 7.4) आम्लीय की आम्लारीय?
5pH मोजण्याची सर्वात अचूक पद्धत कोणती?
6व्हिनेगर (3.0) आणि लिंबाचा रस (2.5) यांपैकी कोणता जास्त आम्लीय?

आव्हानात्मक

7pH 2 च्या द्रावणात pH 4 पेक्षा किती पट H⁺ असतो?
8एका द्रावणात pH कागद 9 दाखवतो. ते आम्ल की आम्लारी, आणि शुद्ध पाणी असू शकते का? स्पष्ट करा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

10 ते 14
27
3सॉरेन्सन, 1909.
4थोडे आम्लारीय.
5pH मीटर.
6लिंबाचा रस, कारण त्याचा pH कमी आहे.
710⁻² ÷ 10⁻⁴ = 100 पट
8आम्लारी, कारण 9 हा 7 पेक्षा जास्त. ते शुद्ध पाणी नाही, कारण शुद्ध पाण्याचा pH 7 असतो.

आम्ले आणि आम्लारींच्या अभिक्रिया

रोजच्या जीवनातून

पोटात आम्लता झाली की डॉक्टर अँटासिड गोळी सुचवतात. ती सौम्य आम्लारी असून जास्तीचे आम्ल निष्प्रभ करते. तसेच फेस येणारी गोळी पाण्याला भेटताच वायूचे बुडबुडे सोडते. या आम्ल आणि आम्लारींच्या दोन अभिक्रिया आहेत.

सोपी व्याख्या

आम्ल आणि आम्लारी यांच्या अभिक्रियेतून क्षार आणि पाणी मिळणे म्हणजे उदासीनीकरण (neutralisation).

आकृतीत : आकृतीत आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी.

नियम 1 : उदासीनीकरण — आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी. उदा. HCl + NaOH → NaCl + H₂O. निव्वळ आयनिक अभिक्रिया : H⁺ + OH⁻ → H₂O.

सोपे : HNO₃ + KOH → KNO₃ + H₂O.
मध्यम : H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O मध्ये दोन्ही बाजूंना H 4, S 1, O 6, Na 2.
परीक्षेसाठी : 1 mol HCl ला 1 mol NaOH लागते आणि 1 mol H₂SO₄ ला 2 mol NaOH, म्हणून 0.5 mol H₂SO₄ ला 1 mol NaOH लागते.

नियम 2 : इतर अभिक्रिया — आम्ल + धातू → क्षार + हायड्रोजन (Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂). धातू ऑक्साइड + आम्ल → क्षार + पाणी (धातू ऑक्साइड basic). अधातू ऑक्साइड + आम्लारी → क्षार + पाणी (अधातू ऑक्साइड acidic). कार्बोनेट किंवा बायकार्बोनेट + आम्ल → क्षार + CO₂ + पाणी; CO₂ मुळे चुन्याची निवळी दुधाळ (CaCO₃) होते.

सोपे : Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ : हायड्रोजनचे बुडबुडे दिसतात.
मध्यम : CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂ मध्ये दोन्ही बाजूंना Ca 1, C 1, O 3, H 2, Cl 2.
परीक्षेसाठी : CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O मधून निळे द्रावण मिळते; धातू ऑक्साइड आम्लारीसारखे वागते.

नियम 3 : उभयधर्मी ऑक्साइडे — Al₂O₃ आणि ZnO ही ऑक्साइडे आम्ल आणि आम्लारी दोन्हींशी अभिक्रिया करतात, म्हणून ती उभयधर्मी (amphoteric) आहेत.

सोपे : Al₂O₃ आणि ZnO उभयधर्मी आहेत.
मध्यम : CuO फक्त आम्लांशी अभिक्रिया करते, पण ZnO आम्ल आणि आम्लारी दोन्हींशी.
परीक्षेसाठी : ऑक्साइड उभयधर्मी आहे का ते तपासण्याची कसोटी : ते आम्लातही आणि आम्लारीतही विरघळते.

लक्षात ठेवा

उदासीनीकरण : आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी. धातू + आम्ल → क्षार + H₂. कार्बोनेट + आम्ल → CO₂.

सामान्य चूक

H₂SO₄ + 2NaOH सारखी समीकरणे समतोल करायला विसरणे. दोन OH⁻ लागतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी" आणि "CO₂ ने निवळी दुधाळ".

फरक ओळखा

अभिक्रिया	उत्पादने
आम्ल + आम्लारी	क्षार + पाणी
आम्ल + धातू	क्षार + हायड्रोजन
आम्ल + कार्बोनेट	क्षार + CO₂ + पाणी
आम्ल + धातू ऑक्साइड	क्षार + पाणी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1उदासीनीकरण म्हणजे काय?
2उदासीनीकरणाची निव्वळ आयनिक अभिक्रिया लिहा.
3आम्ल धातूशी अभिक्रिया करते तेव्हा कोणता वायू मिळतो?

मध्यम

4अभिक्रियेतून मिळालेला CO₂ कसा तपासाल?
5दोन उभयधर्मी ऑक्साइडे सांगा.
6पूर्ण करा आणि समतोल करा : Mg + HCl → ?

आव्हानात्मक

7पूर्ण करा आणि समतोल करा : H₂SO₄ + NaOH → ?
8अँटासिड गोळीने पोटातील आम्लता कमी का होते? अभिक्रियेचा प्रकार सांगा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1आम्ल आणि आम्लारी यांच्या अभिक्रियेतून क्षार आणि पाणी मिळणे.
2H⁺ + OH⁻ → H₂O
3हायड्रोजन.
4तो चुन्याच्या निवळीतून पाठवा; ती दुधाळ होते.
5Al₂O₃ आणि ZnO.
6Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂
7H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O
8गोळी सौम्य आम्लारी असून जास्तीचे आम्ल निष्प्रभ करते; ही उदासीनीकरण अभिक्रिया आहे.

लवणांचे प्रकार, स्फटिकजल आणि विद्युत वाहकता

रोजच्या जीवनातून

मीठ तटस्थ लागते, धुण्याचा सोडा निसरडा लागतो आणि गढूळ पाणी निवळायला वापरतात ती तुरटी थोडी आंबट लागते. वेगवेगळे क्षार पाण्यात वेगवेगळे वागतात, कारण ते वेगवेगळ्या आम्ल आणि आम्लारींपासून बनलेले असतात.

सोपी व्याख्या

तीव्र आम्ल आणि तीव्र आम्लारीपासून उदासीन क्षार. तीव्र आम्ल आणि सौम्य आम्लारीपासून आम्लीय क्षार. सौम्य आम्ल आणि तीव्र आम्लारीपासून आम्लारीय क्षार.

आकृतीत : आकृतीत क्षार कोणत्या आम्ल आणि आम्लारीपासून बनला आहे त्यावरून उदासीन, आम्लीय किंवा आम्लारीय ठरतो.

नियम 1 : क्षारांचे प्रकार — उदासीन क्षार : तीव्र आम्ल + तीव्र आम्लारी, pH 7. आम्लीय क्षार : तीव्र आम्ल + सौम्य आम्लारी, pH 7 पेक्षा कमी. आम्लारीय क्षार : सौम्य आम्ल + तीव्र आम्लारी, pH 7 पेक्षा जास्त.

सोपे : NaCl (HCl + NaOH, दोन्ही तीव्र) उदासीन क्षार आहे.
मध्यम : NH₄Cl, HCl (तीव्र) आणि NH₃ (सौम्य) पासून, म्हणून आम्लीय.
परीक्षेसाठी : CH₃COONa, CH₃COOH (सौम्य) आणि NaOH (तीव्र) पासून, म्हणून त्याच्या द्रावणाचा pH 7 पेक्षा जास्त.

नियम 2 : स्फटिकजल आणि वहन — स्फटिकजल (water of crystallisation) म्हणजे स्फटिकातील पाण्याच्या रेणूंची निश्चित संख्या : CuSO₄·5H₂O (मोरचूद, तापवल्यावर पांढरा होतो), FeSO₄·7H₂O, Na₂CO₃·10H₂O, तुरटी. आयन द्रावणात वीज वाहतात, म्हणून क्षार, तीव्र आम्ले आणि तीव्र आम्लारी यांची द्रावणे वीज वाहतात. कॅथोड ऋण टोकाला आणि ॲनोड धन टोकाला जोडतात.

सोपे : निळा CuSO₄·5H₂O तापवल्यावर स्फटिकजल गमावतो आणि पांढरा CuSO₄ होतो.
मध्यम : CuSO₄·5H₂O मध्ये प्रत्येक CuSO₄ मागे 5 पाण्याचे रेणू; 3 एककांत 3 × 5 = 15.
परीक्षेसाठी : शुद्ध साखरेचे द्रावण वीज वाहत नाही पण खारे पाणी वाहते, कारण मीठ आयन देते आणि साखर देत नाही.

लक्षात ठेवा

उदासीन : तीव्र + तीव्र. आम्लीय : तीव्र आम्ल + सौम्य आम्लारी. आम्लारीय : सौम्य आम्ल + तीव्र आम्लारी.

सामान्य चूक

सर्व क्षार उदासीन असतात असे मानणे. फक्त तीव्र आम्ल व तीव्र आम्लारीचा क्षार उदासीन असतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "जो तीव्र तो जिंकतो" : तीव्र आम्ल → आम्लीय क्षार, तीव्र आम्लारी → आम्लारीय क्षार.

फरक ओळखा

क्षार	आम्ल	आम्लारी	स्वरूप
NaCl	HCl (तीव्र)	NaOH (तीव्र)	उदासीन
NH₄Cl	HCl (तीव्र)	NH₃ (सौम्य)	आम्लीय
CH₃COONa	CH₃COOH (सौम्य)	NaOH (तीव्र)	आम्लारीय

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1तीव्र आम्ल आणि तीव्र आम्लारीपासून कोणता क्षार मिळतो?
2तीव्र आम्ल आणि सौम्य आम्लारीपासून बनलेल्या क्षाराचे स्वरूप काय?
3स्फटिकजल म्हणजे काय?

मध्यम

4मोरचूद तापवल्यावर रंग कसा बदलतो?
5क्षारांची द्रावणे वीज का वाहतात?
6कॅथोड कोणत्या टोकाला जोडतात?

आव्हानात्मक

7Na₂CO₃ हा H₂CO₃ (सौम्य) आणि NaOH (तीव्र) पासून बनतो. तो आम्लीय, आम्लारीय की उदासीन?
8NH₄Cl चे द्रावण निळा लिटमस लाल करते पण NaCl करत नाही. का?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1उदासीन क्षार (pH 7).
2आम्लीय (pH 7 पेक्षा कमी).
3स्फटिकातील पाण्याच्या रेणूंची निश्चित संख्या.
4निळा ते पांढरा.
5त्यात मुक्त आयन असतात.
6ऋण टोकाला.
7आम्लारीय, कारण सौम्य आम्ल + तीव्र आम्लारी.
8NH₄Cl आम्लीय क्षार आहे (तीव्र आम्ल HCl + सौम्य आम्लारी NH₃), तर NaCl उदासीन आहे.

झटपट उजळणी

आम्ल : H+; आम्लारी : OH-; लवण : इतर आयन.
pH 7 उदासीन; 7 पेक्षा कमी आम्ल; 7 पेक्षा जास्त आम्लारी.
आम्ल + आम्लारी = लवण + पाणी.