धडा ८: प्रदूषण

आकृतीत : आकृतीत ज्वालामुखी आणि परागकण नैसर्गिक प्रदूषके आहेत; कारखाना, कीटकनाशके, वाहने आणि सांडपाणी मानवनिर्मित प्रदूषके आहेत. निसर्ग नैसर्गिक प्रदूषके कालांतराने नष्ट करतो, मानवनिर्मित नाही.

नियम 1 : प्रदूषके : नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित — प्रदूषके परिसंस्थेच्या नैसर्गिक कार्यावर परिणाम करतात आणि सजीव (जैविक) व निर्जीव (अजैविक) घटकांना हानी पोहोचवतात. नैसर्गिक प्रदूषके (ज्वालामुखीची राख, परागकण) निसर्ग कालांतराने नष्ट करतो. मानवनिर्मित (प्लास्टिक, कीटकनाशके, कारखान्याचा कचरा) नष्ट करत नाही.

• सोपे : परागकण नैसर्गिक प्रदूषक; प्लास्टिकची पिशवी मानवनिर्मित प्रदूषक.
• मध्यम : कुजणारे पडलेले पान काही आठवड्यांत नाहीसे होते, पण प्लास्टिकची बाटली वर्षानुवर्षे राहते. म्हणूनच मानवनिर्मित प्रदूषके मोठी समस्या आहेत.
• परीक्षेसाठी : वर्गातील कचरापेटीतील 10 वस्तूंपैकी 7 प्लास्टिकची वेष्टने आणि 3 कागद व साली आहेत. मानवनिर्मित प्रदूषके 10 पैकी 7, म्हणजे 70 टक्के.

आकृतीत : आकृतीत औद्योगिकीकरण, खाणकाम, वाहतूक, वाढती लोकसंख्या आणि कीटकनाशके व खतांचा अतिवापर यांमुळे प्रदूषण होते.

नियम 2 : प्रदूषणाची कारणे — औद्योगिकीकरण, वाढती लोकसंख्या, खाणकाम, वाहतूक आणि कीटकनाशके व खतांचा अतिवापर यांमुळे पृथ्वी प्रदूषित होते.

• सोपे : रस्त्यावर जास्त वाहने म्हणजे जास्त धूर.
• मध्यम : एक कारखाना दिवसाला 20 kg कचरा करत असेल तर असे 5 कारखाने दिवसाला 5 × 20 = 100 kg करतात.
• परीक्षेसाठी : एका शहराची लोकसंख्या 40000 वरून 60000 झाली. प्रत्येकजण दिवसाला 0.5 kg कचरा करत असेल तर रोजचा कचरा 20000 kg वरून 30000 kg होतो, म्हणजे 10000 kg वाढ.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत हवा ज्वालामुखी, धुळीची वादळे आणि जंगलातील आगी यांमुळे नैसर्गिकरीत्या आणि वाहने, कचरा जाळणे व अणुस्फोट अशा मानवनिर्मित कारणांनी प्रदूषित होते.

नियम 1 : वायुप्रदूषणाची कारणे — नैसर्गिक कारणे : ज्वालामुखीचे उद्रेक (हायड्रोजन सल्फाइड, सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन डायऑक्साइड, धूळ), भूकंप (विषारी वायू), चक्रीवादळे व धुळीची वादळे (धूळ, माती, परागकण, सूक्ष्मजीव), जंगलातील आगी (कार्बन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड, धूर) आणि जिवाणू व बुरशींची बीजकणे. मानवनिर्मित कारणे : इंधन जाळणे (कोळसा, लाकूड, LPG, रॉकेल, डिझेल, पेट्रोल) ज्यामुळे कार्बन डायऑक्साइड, कार्बन मोनॉक्साइड, नायट्रोजनची ऑक्साइडे, सल्फर डायऑक्साइड आणि शिशाची संयुगे बाहेर पडतात; घनकचरा व शेतातील कचरा जाळणे; कारखाने; अणुऊर्जा केंद्रे आणि स्फोट ज्यातून किरणोत्सर्ग बाहेर पडतो.

• सोपे : जंगलातील आग हवेत धूर आणि कार्बन डायऑक्साइड सोडते; हे नैसर्गिक कारण आहे.
• मध्यम : पेट्रोल जाळणारे वाहन कार्बन मोनॉक्साइड सोडते; हे मानवनिर्मित कारण आहे.
• परीक्षेसाठी : एक वाहन प्रति किमी 2 g धूलिकण सोडत असेल तर 500 वाहने 10 किमी जाताना 500 × 10 × 2 = 10000 g, म्हणजे 10 kg सोडतात.

आकृतीत : आकृतीत सल्फर डायऑक्साइड डोळ्यांना त्रास देतो, कार्बन मोनॉक्साइड रक्ताची ऑक्सिजन वाहून नेण्याची क्षमता कमी करतो, धुळीमुळे सिलिकोसिस होतो आणि प्रदूषित हवेमुळे पाने पिवळी पडतात.

नियम 2 : वायुप्रदूषणाचे परिणाम — सल्फर डायऑक्साइडमुळे डोळे आणि श्वसनमार्गाला त्रास होतो. कार्बन मोनॉक्साइड रक्ताची ऑक्सिजन वाहून नेण्याची क्षमता कमी करतो. धुळीमुळे सिलिकोसिस होतो. मिथेनमुळे विषबाधा आणि दमा होतो. वनस्पतींमध्ये पर्णरंध्रे बंद होतात, प्रकाशसंश्लेषण मंदावते आणि पाने पिवळी पडतात. प्राण्यांचे श्वसन आणि डोळे बाधित होतात.

• सोपे : सल्फर डायऑक्साइडमुळे डोळे आणि घसा चुरचुरतो.
• मध्यम : पर्णरंध्रे बंद झाली की पानात कमी कार्बन डायऑक्साइड जातो, म्हणून प्रकाशसंश्लेषण मंदावते आणि पान पिवळे पडते.
• परीक्षेसाठी : 2 डिसेंबर 1984 च्या रात्री झालेली भोपाळ वायुगळती ही सर्वात भीषण औद्योगिक दुर्घटना होती; त्यात हजारो लोक मरण पावले. डिसेंबर 1952 मध्ये लंडनमध्ये धुके-धुराचे (smog) संकट 5 दिवस राहिले. दोन्ही घटना उद्योगांनी काळजी का घ्यावी हे दाखवतात.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत ओझोन थर सूर्याच्या हानिकारक UV-B किरणांचे शोषण करतो आणि पृथ्वीवरील सजीवांचे रक्षण करतो.

नियम 1 : ओझोन थर — ओझोन थर सजीवांना सूर्याच्या अतिनील (UV-B) किरणांपासून वाचवतो, पण तो विरळ होत आहे.

• सोपे : ओझोन थर संपूर्ण पृथ्वीसाठी सनस्क्रीनसारखे काम करतो.
• मध्यम : ओझोन थर खराब झाला तर जास्त UV-B पृथ्वीवर येते आणि सजीवांच्या त्वचेला व डोळ्यांना हानी होऊ शकते.
• परीक्षेसाठी : कारण शोधा : CFC (जुन्या फ्रिज व स्प्रेमधून) ओझोन थर विरळ करतात, म्हणून CFC नियंत्रित किंवा बंद केल्याने थर सुरक्षित राहतो.

आकृतीत : आकृतीत हरितगृह वायू (CO₂, CH₄, N₂O, CFC) पृथ्वीवरून येणारी उष्णता अडवतात आणि त्यातील काही परत पाठवतात, म्हणून पृथ्वी उबदार होते.

नियम 2 : हरितगृह परिणाम — कार्बन डायऑक्साइड कमी प्रमाणात असूनही सौर उष्णता शोषतो आणि औद्योगिकीकरणामुळे गेल्या 100 वर्षांत त्याचे प्रमाण वाढले आहे. नायट्रस ऑक्साइड, मिथेन आणि CFC सुद्धा उष्णता अडवतात. या सर्वांना मिळून हरितगृह वायू म्हणतात.

• सोपे : CO₂, CH₄, N₂O आणि CFC हे हरितगृह वायू आहेत.
• मध्यम : येथे नावे दिलेले हरितगृह वायू मोजा : CO₂, CH₄, N₂O आणि CFC मिळून 4.
• परीक्षेसाठी : झाडे लावल्याने फायदा होतो कारण वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणात कार्बन डायऑक्साइड घेतात, त्यामुळे हवेतील त्याचे प्रमाण कमी होते.

आकृतीत : आकृतीत जास्त हरितगृह वायूंमुळे जागतिक तापमानवाढ होते, ज्यामुळे हिमनद्या वितळतात आणि समुद्राची पातळी वाढते.

नियम 3 : जागतिक तापमानवाढ — हरितगृह वायू जागतिक तापमान वाढवतात. त्यामुळे शेती आणि वन्य प्राण्यांवर परिणाम होतो आणि हिमनद्या वितळून समुद्राची पातळी वाढते.

• सोपे : हिमनद्या वितळल्याने समुद्राची पातळी वाढते.
• मध्यम : समुद्राची पातळी दरवर्षी 2 मिमी ने वाढली तर 10 वर्षांत 2 × 10 = 20 मिमी वाढते.
• परीक्षेसाठी : कारण ते परिणाम साखळी : जास्त CO₂ → जास्त उष्णता अडते → पृथ्वी तापते → हिमनद्या वितळतात → समुद्राची पातळी वाढते.

आकृतीत : आकृतीत धुरातील सल्फर आणि नायट्रोजनची ऑक्साइडे पावसाच्या पाण्यात आम्ले बनवतात; आम्ल पाऊस इमारतींचे क्षरण करतो आणि जलचरांना हानी करतो.

नियम 4 : आम्ल पाऊस — कोळसा, लाकूड आणि इंधन तेले जाळल्याने निघणारी सल्फर व नायट्रोजनची ऑक्साइडे पावसाच्या पाण्यात मिसळून सल्फ्यूरिक, नायट्रिक आणि नायट्रस आम्ले बनवतात. आम्ल पावसामुळे माती आणि पाणी आम्लधर्मी होते, जलचर व वनस्पतींना हानी होते, इमारती व स्मारकांचे क्षरण होते आणि पारा, कॅडमियमसारखे जड धातू अन्नसाखळीत येतात.

• सोपे : कोळसा जाळल्याने सल्फर डायऑक्साइड मिळतो, जो आम्ल पावसाला कारणीभूत ठरू शकतो.
• मध्यम : आम्ल पावसातील दोन आम्ले सल्फ्यूरिक आम्ल आणि नायट्रिक आम्ल आहेत.
• परीक्षेसाठी : जुनी संगमरवरी व दगडी स्मारके आम्ल पावसाने हळूहळू झिजतात, म्हणून अनेक कारखाने असलेल्या शहरांना चिमण्यांवर गाळणी (फिल्टर) लावून त्यांचे रक्षण करावे लागते.

आकृतीत : आकृतीत कारखान्याच्या चिमण्यांवरील गाळण्या, कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट आणि CFC वर नियंत्रण किंवा बंदी यांनी वायुप्रदूषण नियंत्रित होते.

नियम 5 : वायुप्रदूषण रोखणे — कारखान्यांत अरेस्टर व गाळण्या वापरा, दुर्गंधीयुक्त कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावा, अणुचाचण्या व रासायनिक शस्त्रांवर नियंत्रण ठेवा आणि CFC चे उत्पादन नियंत्रित करा किंवा बंद करा. SO₂, CO, NO₂, ओझोन आणि कणरूप पदार्थ यांच्या प्रमाणावरून रोज हवेची गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) मोजतात.

• सोपे : चिमण्यांवरील गाळण्या धुराचे कण अडवतात.
• मध्यम : AQI साठी 5 प्रदूषके वापरतात : SO₂, CO, NO₂, ओझोन आणि कणरूप पदार्थ.
• परीक्षेसाठी : AQI खराब असलेल्या दिवशी समजूतदार माणूस बाहेर जास्त वेळ व्यायाम टाळतो आणि पाने किंवा कचरा जाळत नाही.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत जलप्रदूषके जैविक (जंतू, शैवाल), अकार्बनी (वाळू, धातूंची संयुगे) किंवा सेंद्रिय (कीटकनाशके, सांडपाणी) आहेत.

नियम 1 : प्रकार आणि कारणे — जैविक प्रदूषके : शैवाल, जिवाणू, विषाणू, परजीवी. अकार्बनी प्रदूषके : बारीक वाळू, धूळ, माती, क्षार आणि आर्सेनिक, कॅडमियम, शिसे व पारा यांची संयुगे. सेंद्रिय प्रदूषके : तणनाशके, कीटकनाशके, खते, सांडपाणी आणि कारखान्याचे सांडपाणी (effluents). नैसर्गिक कारणे : जलीय तण, कुजणारे पदार्थ, चिखल, मातीची धूप, सूक्ष्मजीव, शैवाल आणि सूत्रकृमी. मानवनिर्मित कारणे : घरगुती सांडपाणी, कारखान्याचे सांडपाणी, तेलगळती, खते व कीटकनाशके, मानवी मलमूत्र, कपडे धुणे, राख आणि निर्माल्य.

• सोपे : सांडपाणी हे पाण्याचे सेंद्रिय प्रदूषक आहे.
• मध्यम : पाण्यातील बारीक वाळू अकार्बनी प्रदूषक; शैवाल जैविक प्रदूषक.
• परीक्षेसाठी : चर्मोद्योग केंद्रांमुळे पालार नदी 'गटारी नदी' झाली. यावरून एक उद्योग संपूर्ण नदी कशी प्रदूषित करू शकतो हे दिसते.

आकृतीत : आकृतीत प्रदूषित पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन कमी असतो, म्हणून जलचर मरतात; या नमुन्यात सांडपाण्याच्या नाल्यात तो सर्वात कमी आहे.

नियम 2 : जलप्रदूषणाचे परिणाम — प्रदूषित पाण्यातून हिपॅटायटिस, टायफॉइड आणि त्वचारोग पसरतात. जड धातूंमुळे यकृत, मूत्रपिंड आणि मेंदूचे आजार होऊ शकतात. वनस्पतींची वाढ खुंटते, विरघळलेला ऑक्सिजन कमी होतो आणि जलचर मरतात.

• सोपे : विरघळलेला ऑक्सिजन कमी म्हणजे मासे श्वास घेऊ शकत नाहीत.
• मध्यम : टायफॉइड आणि हिपॅटायटिस प्रदूषित पाणी प्यायल्याने पसरतात, म्हणून शंका असेल तर पाणी उकळा किंवा गाळा.
• परीक्षेसाठी : तीन नमुन्यांत विरघळलेला ऑक्सिजन 7, 5 आणि 2 mg प्रति लिटर आहे. 2 वाला सर्वाधिक प्रदूषित आणि सर्वात स्वच्छापेक्षा 7 − 2 = 5 mg प्रति लिटर कमी.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत हवा, पाणी आणि मृदाप्रदूषण एकमेकांशी जोडलेले आहेत : फवारणी व वायू माती आणि हवेत फिरतात, आम्ल पाऊस पाण्यात जातो, आणि खते व ओला कचरा पाणी प्रदूषित करतात.

नियम 1 : मृदाप्रदूषण आणि परस्परसंबंध — क्षारयुक्त आणि आम्लधर्मी कारखान्याचे पाणी मातीची सुपीकता कमी करते. किरणोत्सारी आणि इतर प्रदूषके अन्नसाखळीतून मानवी शरीरात जातात आणि विषारी पदार्थ पाण्यात झिरपतात. तीनही प्रकारची प्रदूषणे एकमेकांशी जोडलेली आहेत : चुकीच्या जागी टाकलेला ओला कचरा रोगजंतू वाढवतो जे पाणी प्रदूषित करतात; फवारलेली कीटकनाशके व तणनाशके हवेत मिसळतात; रासायनिक खते पाणी प्रदूषित करतात; मानवी व प्राण्यांचे मल दुर्गंधीचे वायू देतात.

• सोपे : क्षारयुक्त कारखान्याचे पाणी मातीची सुपीकता कमी करते.
• मध्यम : शेतातील खत जवळच्या ओढ्यात वाहून जाऊ शकते, म्हणून मृदाप्रदूषण जलप्रदूषण बनते.
• परीक्षेसाठी : साखळी : पिकावर फवारलेले कीटकनाशक → मातीत बसते → पाण्यात वाहून जाते → अन्नसाखळीत येते → माणसापर्यंत पोहोचते.

आकृतीत : आकृतीत जल प्रदूषण प्रतिबंध कायदा (1974), वायू प्रदूषण प्रतिबंध कायदा (1981) आणि पर्यावरण संरक्षण कायदा (1986) प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवतात.

नियम 2 : कायदे आणि मंडळे — कायदे : जल प्रदूषण प्रतिबंध कायदा (1974), वायू प्रदूषण प्रतिबंध कायदा (1981) आणि पर्यावरण संरक्षण कायदा (1986). महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ उद्योग आणि स्थानिक संस्था कायदे पाळतात की नाही यावर देखरेख ठेवतात.

• सोपे : वायू प्रदूषण प्रतिबंध कायदा 1981 चा आहे.
• मध्यम : या तीन कायद्यांतील पहिल्या आणि शेवटच्या कायद्यांमध्ये 1986 − 1974 = 12 वर्षांचे अंतर आहे.
• परीक्षेसाठी : विद्यार्थी म्हणून तुम्ही काय करू शकता : प्लास्टिकऐवजी कापडी पिशव्या वापरा, ओल्या स्वयंपाकघरातील कचऱ्याचे खत करा, झाडे लावा आणि कचरा टाकणे किंवा धुराची तक्रार मोठ्यांना किंवा स्थानिक संस्थेला सांगा.

फरक ओळखा