धडा ९: आपत्ती व्यवस्थापन | राज्य मंडळ · इयत्ता 8 · सामान्य विज्ञान

भूकंप आणि त्याचे मापन

रोजच्या जीवनातून

रात्री जड ट्रक गेला की स्वयंपाकघरातले ग्लास थोडे खुळखुळतात. आता कल्पना करा की संपूर्ण जमीनच स्वतःहून हादरते. जमिनीचे असे अचानक हादरणे म्हणजे भूकंप.

सोपी व्याख्या

जमिनीचे अचानक कंप पावणे आणि हादरणे म्हणजे भूकंप. पृथ्वीच्या आत जिथे तो सुरू होतो त्याच्या अगदी वर पृष्ठभागावरील बिंदू म्हणजे अधिकेंद्र.

आकृतीत : आकृतीत केंद्रबिंदू म्हणजे पृथ्वीच्या आत जिथे भूकंप सुरू होतो ते ठिकाण. अधिकेंद्र त्याच्या अगदी वर पृष्ठभागावर असते, म्हणून लहरी तिथे आधी पोहोचतात आणि हानी सर्वाधिक होते.

नियम 1 : केंद्रबिंदू आणि अधिकेंद्र — पृथ्वीच्या आत निर्माण झालेले धक्के आणि भूकंपलहरी पृष्ठभागावर सर्व दिशांना पसरतात. अधिकेंद्राला त्या आधी पोहोचतात, म्हणून मोठी हानी त्याच्या जवळ होते. दूर जावे तसे हादरे सौम्य होतात.

सोपे : अधिकेंद्राजवळचे गाव दूरच्या शहरापेक्षा जास्त हादरते.
मध्यम : तळ्यात दगड पडल्यावर तरंग पसरतात तसे भूकंपलहरी सर्व दिशांना पसरतात.
परीक्षेसाठी : केंद्रबिंदूच्या थेट वरचा बिंदू अधिकेंद्र; तिथे लहरी आधी पोहोचतात.

आकृतीत : आकृतीत भूकंपमापी भूकंपलहरी नागमोडी रेषेच्या रूपात नोंदवतो. भूकंपाची तीव्रता रिश्टर मापनश्रेणीवर मोजतात.

नियम 2 : भूकंपमापी आणि रिश्टर श्रेणी — भूकंप नोंदवणारे उपकरण म्हणजे भूकंपमापी (seismograph). तीव्रता रिश्टर श्रेणीवर मोजतात. आकडा जास्त म्हणजे भूकंप जास्त तीव्र.

सोपे : जमीन हादरल्यावर भूकंपमापी नागमोडी रेषा काढतो.
मध्यम : रिश्टर श्रेणीवर 7 चा आकडा 4 पेक्षा जास्त तीव्र भूकंप दर्शवतो.
परीक्षेसाठी : रिश्टर श्रेणीची प्रत्येक पायरी म्हणजे साधारण दहापट जास्त जमिनीची हालचाल; म्हणून 6 हा 4 पेक्षा साधारण 10 × 10 = 100 पट जास्त हालचाल दर्शवतो.

आकृतीत : आकृतीत सौम्य भूकंप तीव्र भूकंपांपेक्षा जास्त संख्येने होतात (नमुना एकके दाखवली आहेत). दरवर्षी पृथ्वीवर सुमारे 12,400 ते 14,000 भूकंप होतात.

नियम 3 : किती वेळा होतात — सौम्य भूकंप तीव्र भूकंपांपेक्षा जास्त संख्येने होतात. दरवर्षी सुमारे 12,400 ते 14,000 भूकंप होतात, म्हणजे पृथ्वी सतत कंप पावत असते.

सोपे : बहुतेक भूकंप इतके सौम्य असतात की आपल्याला जाणवत नाहीत.
मध्यम : वर्षाला 12,400 भूकंप म्हणजे दररोज सुमारे 12,400 ÷ 365 = 34.
परीक्षेसाठी : वरची आणि खालची वार्षिक संख्या यांतील फरक 14,000 − 12,400 = 1,600.

Live आकृती

भूकंप आणि त्याचे मापन

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

लक्षात ठेवा

अधिकेंद्र : आधी हादरते. भूकंपमापी नोंदवतो; रिश्टर श्रेणी तीव्रता मोजते.

सामान्य चूक

अधिकेंद्र पृथ्वीच्या आत असते असे मानणे. केंद्रबिंदू आत; अधिकेंद्र पृष्ठभागावर.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "अधि = वर" : अधिकेंद्र म्हणजे केंद्रबिंदूच्या वरचे केंद्र.

फरक ओळखा

मुद्दा	केंद्रबिंदू	अधिकेंद्र
स्थान	पृथ्वीच्या आत	त्याच्या वर पृष्ठभागावर
लहरी पोहोचतात	येथे सुरू	आधी
हानी	थेट दिसत नाही	जवळ सर्वाधिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1भूकंप म्हणजे काय?
2अधिकेंद्र म्हणजे काय?
3भूकंप कोणते उपकरण नोंदवते?

मध्यम

4तीव्रता कोणत्या श्रेणीवर मोजतात?
5अधिकेंद्राजवळ हानी सर्वाधिक का होते?
6पृथ्वी सतत कंप पावत असते असे का म्हणतात?

आव्हानात्मक

7वर्षाला 14,000 भूकंप झाले तर दररोज साधारण किती होतील?
8भूकंप A रिश्टर श्रेणीवर 5 आणि B 7 आहे. जमिनीच्या हालचालीत B किती पट जास्त?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1जमिनीचे अचानक कंप पावणे आणि हादरणे.
2केंद्रबिंदूच्या अगदी वर पृष्ठभागावरील बिंदू.
3भूकंपमापी
4रिश्टर श्रेणी
5लहरी तिथे आधी आणि सर्वात प्रबळ पोहोचतात.
6दरवर्षी हजारो (सुमारे 12,400 ते 14,000) भूकंप होतात.
714,000 ÷ 365 म्हणजे सुमारे 38.
87 − 5 = 2 पायऱ्या, म्हणजे 10 × 10 = सुमारे 100 पट.

भूकंपाची कारणे आणि परिणाम

रोजच्या जीवनातून

भूकंपानंतर दोन प्रकारच्या बातम्या येतात : तो कशामुळे झाला आणि काय उद्ध्वस्त झाले. दोन्ही माहित असले तर शहराला चांगली तयारी करता येते, उदा. कुठे बांधायचे आणि कुठे नाही.

सोपी व्याख्या

समुद्राखाली भूकंप झाला की निर्माण होणारी प्रचंड समुद्रलाट म्हणजे त्सुनामी.

आकृतीत : आकृतीत ज्वालामुखीचा उद्रेक, मोठ्या धरणांचा ताण, खाणकाम, भूमिगत अणुचाचण्या आणि भेगांतील प्रचंड उष्णतेने वाफ बनणारे पाणी ही भूकंपांची कारणे दाखवली आहेत.

नियम 1 : कारणे — ज्वालामुखीचा उद्रेक, मोठ्या धरणांचा पृथ्वीवर पडणारा ताण, खाणकाम, भूमिगत अणुचाचण्या, आणि भेगांतून झिरपलेले पाणी प्रचंड उष्णतेने वाफ होऊन बाहेर पडू पाहते.

सोपे : ज्वालामुखीच्या उद्रेकाने जवळची जमीन हादरते.
मध्यम : खोल खाणकामाने खडकांवरचा ताण बदलतो आणि हादरे बसू शकतात.
परीक्षेसाठी : भेगांत पाण्याची वाफ होऊन ती बाहेर पडू पाहते आणि या दाबाने खडक हादरतात.

आकृतीत : आकृतीत भूकंपाने इमारती, रस्ते, रेल्वे नष्ट होतात, शहरांत आगी लागतात, समुद्राखाली त्सुनामी लाटा येतात आणि नद्यांचा मार्ग व भूजल पातळी बदलते.

नियम 2 : परिणाम — माणसे, वन्य प्राणी आणि पाळीव प्राण्यांची हानी; मोठे आर्थिक नुकसान (खांब, पाईपलाईन, घरे, रस्ते, रेल्वे रूळ); परिसंस्थांचा नाश आणि जैवविविधतेची हानी; नद्यांच्या प्रवाहात बदल; शहरांत आगीचा धोका; त्सुनामी; भूजल पातळीत बदल.

सोपे : भूकंपानंतर गॅस पाईप फुटला तर आग लागू शकते.
मध्यम : जमीन हलल्यामुळे नदी आपला मार्ग बदलू शकते.
परीक्षेसाठी : समुद्राखालील भूकंप प्रचंड पाणी ढकलतो आणि त्सुनामी दूरच्या किनाऱ्यांवर आदळते.

लक्षात ठेवा

कारणे : ज्वालामुखी, धरणे, खाणकाम, अणुचाचण्या, वाफ. परिणाम : हानी, आग, त्सुनामी, बदललेल्या नद्या.

सामान्य चूक

प्रत्येक भूकंपाने त्सुनामी येते असे मानणे. त्सुनामीसाठी भूकंप समुद्राखाली हवा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "समुद्राखाली भूकंप = त्सुनामी".

फरक ओळखा

मुद्दा	कारणे	परिणाम
उदाहरणे	ज्वालामुखी, धरणांचा ताण, खाणकाम	आगी, त्सुनामी, नुकसान
संबंध	का होतो	पुढे काय होते

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1भूकंपाची दोन कारणे सांगा.
2त्सुनामी म्हणजे काय?
3भूकंपाचे दोन परिणाम सांगा.

मध्यम

4भूकंप नदीला कसा बदलतो?
5भूकंपानंतर आग का धोकादायक असते?
6भूकंपाचा भूजल पातळीवर काय परिणाम होतो?

आव्हानात्मक

7खाणकाम आणि मोठी धरणे भूकंप का घडवू शकतात?
8परिसंस्थांवरचे परिणाम दीर्घकाळ का टिकतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1ज्वालामुखीचा उद्रेक आणि खाणकाम (किंवा मोठी धरणे).
2समुद्राखालील भूकंपाने निर्माण होणारी प्रचंड लाट.
3इमारती नष्ट होणे आणि जीवितहानी.
4तो प्रवाहाची दिशा बदलू शकतो.
5तुटलेल्या वीजतारा आणि गॅस पाईपमुळे आग लागू शकते.
6भूजल पातळी बदलू शकते.
7ते पृथ्वीच्या खडकांवरचा ताण बदलतात.
8वनस्पती व प्राण्यांचा नाश होतो आणि जैवविविधता कमी होते.

खबरदारी आणि भूकंपरोधक इमारती

रोजच्या जीवनातून

शाळेतील सरावात आपण खाली बसा, झाका आणि धरा हे शिकतो जेणेकरून भीती वाटण्यापूर्वी शरीराला काय करायचे ते माहीत असते. शांत, सरावलेली कृती जीव वाचवते.

सोपी व्याख्या

ठराविक मर्यादेपर्यंतच्या जमिनीच्या हालचालीने खराब न होणाऱ्या इमारती म्हणजे भूकंपरोधक इमारती.

आकृतीत : आकृतीत भूकंपात आडोशाला राहा आणि एकाच जागी थांबा, लिफ्ट नको, जिना वापरा, आणि नंतर मेणबत्त्या नको, टॉर्च वापरा. उंच इमारती किंवा विजेच्या खांबांजवळ थांबू नका.

नियम 1 : भूकंपात आणि नंतर सुरक्षितता — घरात घाबरू नका, पळू नका : एका जागी थांबा, जमिनीवर किंवा पलंग/फर्निचरखाली बसा आणि हादरे थांबेपर्यंत स्वतःला झाका. आडोसा नसेल तर कोपऱ्यात बसा आणि हातांनी डोके झाका. वाहनात किंवा बाहेर असाल तर सुरक्षित जागी वाहन थांबवून आत बसा; उंच इमारती, झाडे, विजेचे खांब यांच्याजवळ किंवा खाली थांबू नका. लिफ्ट टाळा, जिना वापरा. भूकंपानंतर मुख्य वीजपुरवठा बंद करा आणि मेणबत्ती, कंदील, काडेपेटी ऐवजी टॉर्च किंवा बॅटरी वापरा.

सोपे : मजबूत टेबलाखाली बसा, डोके झाका आणि हादरे थांबेपर्यंत थांबा.
मध्यम : बाहेर असाल तर खांब आणि उंच इमारतींपासून दूर मोकळ्या जागी जा.
परीक्षेसाठी : भूकंपानंतर गॅस गळती असू शकते; काडी किंवा मेणबत्ती पेटवू नका आणि मुख्य पुरवठा बंद करा.

आकृतीत : आकृतीत भारतीय मानक संस्थेच्या संहितांनुसार बांधलेल्या भूकंपरोधक इमारती ठराविक मर्यादेपर्यंतच्या हालचालींनी खराब होत नाहीत.

नियम 2 : भूकंपरोधक इमारती — त्या प्रगत तंत्रज्ञानाने भारतीय मानक संस्थेच्या संहितांनुसार (IS 456, IS 1893, IS 13920) बांधतात. लेझर रेंजिंग, क्रीप मीटर, स्ट्रेन मीटर आणि टिल्ट मीटर ही उपकरणे आधी सूचना देतात.

सोपे : IS 1893 ही भूकंपरोधक रचनेची संहिता आहे.
मध्यम : संहितेनुसार बांधलेली इमारत थोडी तडकेल पण कोसळण्याची शक्यता कमी.
परीक्षेसाठी : घर बांधताना अभियंत्याला विचारा की आराखडा भूकंप संहितांनुसार आहे का.

लक्षात ठेवा

खाली बसा, झाका, जागी थांबा. जिना, लिफ्ट नाही. टॉर्च, मेणबत्ती नाही. संहितेनुसार इमारती.

सामान्य चूक

हादरे चालू असताना लगेच बाहेर पळणे. पडणाऱ्या वस्तू व काचेमुळे इजा होते; आधी आडोसा घ्या.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "खाली - झाका - धरा".

फरक ओळखा

परिस्थिती	करा	करू नका
घरात	फर्निचरखाली बसा, डोके झाका	पळापळ
इमारत	जिना वापरा	लिफ्ट वापरू नका
भूकंपानंतर	मुख्य पुरवठा बंद; टॉर्च	मेणबत्ती, काडेपेटी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1जमीन हादरल्यावर घरात काय कराल?
2भूकंपात लिफ्ट वापरावी का?
3भूकंपानंतर टॉर्च वापरावा की मेणबत्ती?

मध्यम

4भूकंपानंतर मुख्य वीजपुरवठा का बंद करतात?
5भूकंपरोधक इमारत म्हणजे काय?
6आधी सूचना देणारी दोन उपकरणे सांगा.

आव्हानात्मक

7गाडी चालवताना जमीन हादरली तर काय कराल?
8भूकंपानंतर मेणबत्ती का पेटवू नये?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1एका जागी थांबा, आडोसा घ्या आणि डोके सांभाळा.
2नाही, जिना वापरा.
3टॉर्च
4तुटलेल्या तारांमुळे आग व झटके टाळण्यासाठी.
5ठराविक मर्यादेपर्यंतच्या जमिनीच्या हालचालीने खराब न होणारी इमारत.
6स्ट्रेन मीटर आणि टिल्ट मीटर (किंवा क्रीप मीटर, लेझर रेंजिंग).
7उंच इमारती, झाडे, खांबांपासून दूर सुरक्षित जागी गाडी थांबवून आत बसा.
8गॅस गळती असू शकते आणि आगीचा धोका असतो.

आग : प्रकार आणि विझवणे

रोजच्या जीवनातून

कढईतल्या तेलाला आग लागली तर पाणी ओतून विझत नाही, पण कढईवर ओले कापड झाकणे मदत करते. वेगवेगळ्या वस्तू वेगळ्या प्रकारे जळतात, म्हणून वेगवेगळ्या आगी विझवण्याचे मार्गही वेगळे.

सोपी व्याख्या

काय जळते त्यानुसार आगीचे पाच वर्ग (A ते E) असतात. आगीला इंधन, ऑक्सिजन आणि उष्णता लागते; यांपैकी एक काढले की ती विझते.

आकृतीत : आकृतीत आगीचे पाच वर्ग : A घन, B द्रव, C वायू, D ज्वलनशील धातू आणि E विद्युत आगी.

नियम 1 : आगीचे वर्ग — वर्ग A : घन (लाकूड, कपडे, कोळसा, कागद), पाण्याने विझवतात. वर्ग B : द्रव (पेट्रोल, तेल, वार्निश, रंग), पाण्यापेक्षा हलके, म्हणून अग्निशामक वापरतात. वर्ग C : वायू (ॲसिटिलीन, LPG). वर्ग D : ज्वलनशील धातू (पोटॅशियम, सोडियम, कॅल्शियम) जे पाण्याशी अभिक्रिया करतात. वर्ग E : विद्युत आग; वीज बंद करा आणि कार्बन डायऑक्साइडसारखे विद्युतवाहक नसलेले अग्निशामक वापरा.

सोपे : जळणारा कागद वर्ग A.
मध्यम : पेट्रोलची आग वर्ग B; पाणी वापरत नाहीत कारण पेट्रोल हलके असून पसरते.
परीक्षेसाठी : LPG गळतीची आग वर्ग C; शॉर्ट सर्किटची आग वर्ग E.

आकृतीत : आकृतीत आग पाण्याने थंड करून, वाळू, माती किंवा फेस टाकून हवा तोडून, किंवा ज्वलनशील पदार्थ दूर ठेवून विझवता येते.

नियम 2 : आग विझवण्याचे तीन मार्ग — (1) पाण्याने थंड करणे. (2) वाळू, माती किंवा फेसाने आग दाबणे, ज्यामुळे हवा तुटते; तेल आणि विद्युत आगीसाठी उपयुक्त. (3) ज्वलनशील पदार्थ दूर ठेवणे. लहान आगीसाठी स्टिरप पंप सर्वोत्तम.

सोपे : लहान तेलाच्या आगीवर वाळू टाकल्याने हवा तुटते.
मध्यम : जळत्या कढईवर झाकण ठेवले की ऑक्सिजन तुटतो आणि आग विझते.
परीक्षेसाठी : विद्युत आगीत CO₂ अग्निशामक वापरण्यापूर्वी वीज बंद करून स्रोत काढतात.

आकृतीत : आकृतीत आगीच्या सुरक्षेसाठी गॅस रेग्युलेटर व उपकरणे बंद करा, इतरांना सावध करण्यासाठी ओरडा आणि अग्निशमन दलाला बोलवा.

नियम 3 : आगीपासून सुरक्षितता — वापरात नसताना, विशेषतः रात्री, गॅस रेग्युलेटर बंद ठेवा. बाहेर जाताना उपकरणे बंद करा. इतरांना सावध करण्यासाठी ओरडा. अग्निशमन दलाला (भारतात 101) बोलवा. रुग्णाला आराम देऊन आणि डॉक्टरांना बोलावून प्रथमोपचार करा.

सोपे : झोपण्यापूर्वी LPG रेग्युलेटर बंद करा.
मध्यम : 'आग!' असे मोठ्याने ओरडा म्हणजे इतर इमारत सोडू शकतील.
परीक्षेसाठी : मोठी आग स्वतः विझवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी लगेच अग्निशमन दलाला बोलवा.

लक्षात ठेवा

वर्ग A-E. थंड करा, दाबा, इंधन दूर करा. तेल, विद्युत किंवा धातूच्या आगीवर पाणी नको.

सामान्य चूक

तेलाच्या आगीवर पाणी ओतणे. तेल तरंगते आणि आग पसरते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "A-घन, B-द्रव, C-वायू, D-धातू, E-विद्युत".

फरक ओळखा

वर्ग	इंधन	Put out with
A	लाकूड, कागद, कपडे	Water
B	पेट्रोल, तेल, रंग	अग्निशामक, वाळू
D आणि E	धातू; विद्युत	पाणी नाही; CO2 अग्निशामक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1आगीचे पाच वर्ग सांगा.
2लाकडाची आग कोणत्या वर्गात?
3लहान आगीसाठी काय वापरतात?

मध्यम

4आग विझवण्याच्या तीन पद्धती कोणत्या?
5वर्ग D च्या आगीवर पाणी का वापरत नाहीत?
6विद्युत आगीत आधी काय करावे?

आव्हानात्मक

7तळणीच्या कढईला आग लागली. कोणती पद्धत योग्य आणि का?
8रात्री गॅस रेग्युलेटर का बंद करावा?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1A घन, B द्रव, C वायू, D ज्वलनशील धातू, E विद्युत.
2वर्ग A
3स्टिरप पंप
4थंड करणे, दाबणे आणि ज्वलनशील पदार्थ दूर ठेवणे.
5धातू पाण्याशी अभिक्रिया करतात.
6वीज बंद करावी.
7झाकण ठेवून हवा तोडा; पाण्याने जळते तेल पसरेल.
8झोपेत गळती होऊन आग लागू नये म्हणून.

भूस्खलन आणि शाळेचा आपत्ती आराखडा

रोजच्या जीवनातून

मुसळधार पावसानंतर डोंगरावरच्या रस्त्यावर कधी चिखल आणि दगड येतात. वाळूचा ढीग पाया ओला झाल्यावर घसरतो तसा डोंगरही घसरू शकतो. ही दरड कोसळणे.

सोपी व्याख्या

उतारावरून खडक व माती खाली सरकणे म्हणजे दरड कोसळणे.

आकृतीत : आकृतीत पावसाचे पाणी कठीण खडकांच्या भेगांत शिरते, खडक जड होतात आणि उतारावरून घसरतात. या दरडीने रस्ते अडू शकतात.

नियम 1 : दरड कशी कोसळते — कठीण खडकांच्या नैसर्गिक भेगांतून पावसाचे पाणी आत जाऊन अपक्षय होतो. खडक जड होऊन उतारावरून घसरतात.

सोपे : तीव्र उतारावरची ओली माती जड आणि अस्थिर असते.
मध्यम : झाडांची मुळे उतारावर माती धरून ठेवतात.
परीक्षेसाठी : पावसाळ्यात डोंगरी रस्त्यांवर भेगा आणि घसरण यांवर लक्ष ठेवतात.

आकृतीत : आकृतीत मुसळधार पाऊस, झाडतोड, डोंगरात रस्त्यांसाठी खोदकाम आणि भूकंपाचे पश्चात परिणाम ही दरडींची कारणे दाखवली आहेत.

नियम 2 : कारणे आणि परिणाम — कारणे : भूकंप, त्सुनामी, मुसळधार पाऊस, वादळे आणि पुराचे पश्चात परिणाम; मर्यादेबाहेर झाडतोडीने मातीची धूप; डोंगरात रस्त्यांसाठी खोदकाम. परिणाम : पूर आणि बदललेले नदीमार्ग, धबधबे सरकणे, कृत्रिम जलाशय, जीवित व आर्थिक हानी, वाहतूक ठप्प आणि वनस्पतींचा नाश.

सोपे : डोंगरावरची झाडे तोडली की माती सैल होते.
मध्यम : दरडीने नदी अडून तात्पुरते तळे बनू शकते.
परीक्षेसाठी : उतारांवर झाडे लावणे हा दरडींचा धोका कमी करण्याचा चांगला मार्ग आहे.

आकृतीत : आकृतीत शाळेचा आपत्ती व्यवस्थापन नकाशा इमारती, प्रवेशद्वार, धोक्याची ठिकाणे आणि सुरक्षित जागा दाखवतो आणि तो शाळेच्या प्रवेशद्वारावर लावणे आवश्यक असते.

नियम 3 : शाळेचा आपत्ती आराखडा — त्यात मूलभूत माहितीचा तक्ता, शाळा आपत्ती व्यवस्थापन समिती, इमारत व मैदानाचा तपशील, धोके आणि आपत्ती व्यवस्थापन नकाशा असतो; नकाशात इमारती, प्रवेशद्वारे, धोक्याची ठिकाणे, सुरक्षित जागा आणि जवळचा रस्ता दाखवतात. नकाशा शाळेच्या प्रवेशद्वारावर हवा. दर महिन्याला सराव कवायत (mock drill) घेतात आणि तारीख, वेळ, विद्यार्थी संख्या व उणिवा नोंदवतात. भारत सरकारने भारतीय गिर्यारोहण संस्था आणि ICIMOD यांच्या मदतीने दरडी वर्तवण्याचा कार्यक्रम सुरू केला आहे.

सोपे : नकाशात धावून जाण्याची जवळची सुरक्षित जागा दिसते.
मध्यम : दर महिन्याला सराव म्हणजे 12 महिन्यांत वर्षाला 12 सराव.
परीक्षेसाठी : सरावात 480 विद्यार्थी 6 मिनिटांत जमले आणि उद्दिष्ट 5 मिनिटे असेल तर शाळा 1 मिनिट उशीर करते; ही उणीव नोंदवली जाते.

लक्षात ठेवा

दरड : पाऊस, झाडतोड, खोदकाम. शाळा आराखडा : प्रवेशद्वारी नकाशा, मासिक सराव.

सामान्य चूक

दरडी फक्त पावसाळ्यात होतात असे मानणे. भूकंप आणि झाडतोडीनेही होतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "पाऊस + मुळे गेली = दरड".

फरक ओळखा

मुद्दा	कारण	परिणाम
नैसर्गिक	मुसळधार पाऊस, भूकंप	पूर, बदललेले नदीमार्ग
मानवी	झाडतोड, रस्त्यांसाठी खोदकाम	जीवितहानी, वाहतूक ठप्प
प्रतिबंध	झाडे लावणे, पूर्वानुमान	आधी सूचना

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1दरड कोसळणे म्हणजे काय?
2दरड कोसळण्याची दोन कारणे सांगा.
3दरड कोसळण्याचे दोन परिणाम सांगा.

मध्यम

4आपत्ती व्यवस्थापन नकाशा कुठे ठेवावा?
5सराव कवायत किती वेळा घेतात?
6सरावानंतर काय नोंदवतात?

आव्हानात्मक

7झाडतोडीने दरडीचा धोका का वाढतो?
8शाळेच्या नकाशात कोणत्या चार गोष्टी दाखवाव्यात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1उतारावरून खडक व माती खाली सरकणे.
2मुसळधार पाऊस आणि झाडतोड.
3वाहतूक ठप्प होणे आणि जीवितहानी.
4शाळेच्या प्रवेशद्वारावर.
5दर महिन्याला
6तारीख, वेळ, विद्यार्थी संख्या आणि उणिवा.
7मुळे माती धरून ठेवत नाहीत, म्हणून धूप वाढते.
8इमारती, प्रवेशद्वारे, धोक्याची ठिकाणे आणि सुरक्षित जागा (आणि जवळचा रस्ता).

झटपट उजळणी

भूकंप भूकंपमापकाने नोंदवतात आणि रिश्टर स्केलवर मोजतात; अधिकेंद्राला प्रथम धक्का बसतो.
भूकंपात आडोसा घ्या, लिफ्ट टाळा आणि नंतर मुख्य वीजपुरवठा बंद करा.
आग A ते E वर्गांची असते; भूस्खलन पाऊस, झाडांची तोड आणि खोदकामामुळे होते.