धडा १३: बदल – भौतिक आणि रासायनिक

आकृतीत : आकृतीत नैसर्गिक बदल (फळ पडणे, लोखंड गंजणे, पाऊस पडणे) आपोआप घडतात. मानवनिर्मित बदल (दिवा लावणे, भाजी चिरणे, तोरण बनवणे) माणसे घडवतात.

नियम 1 : नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित — फळ पिकणे आणि दूध नासणे असे बदल नैसर्गिकरीत्या घडतात. बदल माणसेही घडवू शकतात.

• सोपे : नैसर्गिक : पान पिवळे होऊन गळणे.
• मध्यम : मानवनिर्मित : वाळूचा किल्ला बनवणे, दिवा लावणे.
• परीक्षेसाठी : गंजणे आपोआप होते, म्हणून नैसर्गिक; गेटला रंग देणे माणसे करतात, म्हणून मानवनिर्मित.

आकृतीत : आकृतीत उपयुक्त बदल आपल्याला उपयोगी असतात (पेन्सिल टोकणे, पाव भाजणे, अन्न शिजवणे). हानिकारक बदल उपयोगी नसतात किंवा नुकसान करतात (लोखंड गंजणे, दूध नासणे, धान्य सडणे).

नियम 2 : उपयुक्त आणि हानिकारक — पेन्सिल टोकणे, पाव भाजणे, अन्न शिजवणे असे बदल उपयुक्त. जे उपयोगी नसतात किंवा आपले नुकसान करतात ते हानिकारक.

• सोपे : अन्न शिजवणे : उपयुक्त.
• मध्यम : ओलसर गोदामात धान्य सडणे : हानिकारक.
• परीक्षेसाठी : तोच पाऊस शेतकऱ्यासाठी उपयुक्त आणि गळक्या छपराच्या घरासाठी हानिकारक असू शकतो. ते परिस्थितीवर अवलंबून.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत जलद बदल थोड्या वेळात होतात (फुगा फुटणे) आणि मंद बदल खूप वेळात होतात (फळ पिकणे, लोखंडी गेट गंजणे). येथील वेळा नमुना वेळा आहेत.

नियम 1 : जलद आणि मंद — फुगा फुटण्यासारखे थोड्या वेळात होणारे बदल जलद. फळ पिकण्यासारखे खूप वेळ घेणारे बदल मंद.

• सोपे : जलद : फटाका फुटणे.
• मध्यम : मंद : पावसाळ्यात दगडी भिंतीवर शेवाळ येणे.
• परीक्षेसाठी : दूध नासायला तास लागतात (मंद); फुगा फुटायला एका सेकंदापेक्षा कमी वेळ (जलद).

आकृतीत : आकृतीत P : वितळलेले मेण पुन्हा पुन्हा घन मेणात बदलता येते (उलटवता येणारा). Q आणि R : पिकलेला आंबा कच्चा होत नाही आणि राखेतून लाकूड मिळत नाही (हे बदल उलटवता येत नाहीत).

नियम 2 : उलटवता येणारे आणि न येणारे — उलटवता येणारा बदल पुढे आणि मागे पुन्हा पुन्हा होऊ शकतो, उदा. मेण वितळणे आणि पुन्हा घन मेण मिळवणे. पिकलेला आंबा पुन्हा कच्चा होत नाही आणि जळलेल्या लाकडाच्या राखेतून लाकूड मिळत नाही : न उलटवता येणारा.

• सोपे : बर्फ वितळणे आणि पुन्हा गोठणे : उलटवता येणारा.
• मध्यम : पापड तळणे : न उलटवता येणारा.
• परीक्षेसाठी : कृती : काचेच्या बांगडीचा तुकडा मेणबत्तीच्या ज्योतीत धरला तर मध्ये मऊ होतो आणि त्याची कडी वाकवता येते; कड्या जोडून तोरण होते.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत P : सूर्योदय दर 24 तासांच्या सारख्या अंतराने पुन्हा येतो (आवर्ती बदल). Q : पावसाच्या सरी ठराविक अंतराने येत नाहीत (अनावर्ती बदल). वेळा नमुना वेळा आहेत.

नियम 1 : आवर्ती आणि अनावर्ती — ठराविक अंतराने पुन्हा पुन्हा होणारा बदल आवर्ती. तो केव्हा पुन्हा होईल हे निश्चित सांगता येत नसेल, किंवा झाला तरी अंतर ठराविक नसेल, तर तो अनावर्ती.

• सोपे : आवर्ती : घड्याळाचा लंबक हलणे.
• मध्यम : आवर्ती : चंद्राच्या कला ठराविक कालावधीने पुन्हा येतात.
• परीक्षेसाठी : अनावर्ती : भूकंप किंवा अचानक वादळ; ते केव्हा पुन्हा येईल सांगता येत नाही.

आकृतीत : आकृतीत एकच बदल अनेक प्रकारे वर्गीकृत करता येतो : आंबा पिकणे हा नैसर्गिक, मंद आणि न उलटवता येणारा बदल आहे.

नियम 2 : वर्गीकरणाचे अनेक मार्ग — बदलांचे वर्गीकरण करताना एका वेळी एकच निकष घेतो, पण एकाच बदलाला अनेक वेगवेगळे निकष लावता येतात : नैसर्गिक/मानवनिर्मित, उपयुक्त/हानिकारक, जलद/मंद, उलटवता येणारा/न येणारा, आवर्ती/अनावर्ती.

• सोपे : दिवस 24 तासांचा असतो, म्हणून दिवस-रात्र दर 24 तासांनी पुन्हा येतात.
• मध्यम : अंडे शिजवणे : मानवनिर्मित, उपयुक्त, जलद आणि न उलटवता येणारे.
• परीक्षेसाठी : वर्षात 365 दिवस असतात आणि ऋतू दरवर्षी पुन्हा येतात : आवर्ती.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत वितळणे आणि उकळणे हे भौतिक बदल आहेत : बर्फ, पाणी आणि वाफ हा एकच पदार्थ असून नवीन पदार्थ तयार होत नाही.

नियम 1 : भौतिक बदल — मूळ पदार्थाचे गुणधर्म आणि घटक बदलत नाहीत. विरघळणे, उकळणे आणि वितळणे हे भौतिक बदल आहेत.

• सोपे : बर्फ वितळून पाणी : भौतिक.
• मध्यम : साखर पाण्यात विरघळणे : भौतिक.
• परीक्षेसाठी : पाणी उकळून वाफ मिळते : वेगळ्या अवस्थेतील तोच पदार्थ, म्हणून भौतिक.

आकृतीत : साखरेच्या कृतीच्या आकृतीत : बाष्पीभवन पात्रातील (A) साखर त्रिपाद स्टँडवर (B) बर्नरवर (C) तापवली आहे. तळाशी काळपट पदार्थ दिसला की तापवणे थांबवा.

नियम 2 : रासायनिक बदल — एका पदार्थाचे नवीन आणि वेगळे गुणधर्म असलेल्या दुसऱ्या पदार्थात रूपांतर होते. बाष्पीभवन पात्रात तापवलेली साखर काळपट होते; तो नवीन पदार्थ.

• सोपे : साखर काळी होईपर्यंत तापवणे : रासायनिक.
• मध्यम : लाकूड जळून राख होणे : रासायनिक.
• परीक्षेसाठी : मॅग्नेशिअमची पट्टी तेजस्वी ज्योतीने जळते आणि पांढरी पावडर उरते : रासायनिक बदल, कारण पावडर नवीन पदार्थ आहे.

आकृतीत : बाष्पीभवनाच्या आकृतीत सूर्याच्या उष्णतेने समुद्राच्या पाण्याचे बाष्प होते (A) आणि मीठ पात्रात (C) मागे राहते.

नियम 3 : बाष्पीभवन — द्रवापासून बाष्प तयार होणे म्हणजे बाष्पीभवन. कपडे वाळणे आणि समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ तयार होणे यामुळे होते.

• सोपे : ओले कपडे बाष्पीभवनाने वाळतात.
• मध्यम : समुद्राचे पाणी बाष्प होते आणि मीठ मागे राहते : भौतिक बदल.
• परीक्षेसाठी : मीठ पाण्यात पुन्हा विरघळवता येते, म्हणून बाष्पीभवनाने मीठ बनवणे उलटवता येते.

आकृतीत : आकृतीत भौतिक बदल : बर्फ वितळणे, पाणी उकळणे आणि साखर विरघळणे. रासायनिक बदल : लोखंड गंजणे, लाकूड जळून राख होणे आणि साखर काळी पडणे.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत लोखंडावर तांबूस-तपकिरी थर (P) आणि तांब्यावर हिरवट थर (Q) तयार होतो. धातू कमजोर होतो.

नियम 1 : क्षरणाचा परिणाम — लोखंडी वस्तू गंजते तेव्हा तांबूस-तपकिरी थर तयार होतो; तांब्यावर हिरवट थर तयार होतो. वस्तू कमजोर होतात.

• सोपे : लोखंडावरील गंज तांबूस-तपकिरी असतो.
• मध्यम : तांब्याच्या भांड्यावरील हिरवट थरही क्षरणच.
• परीक्षेसाठी : गंजणे हा रासायनिक बदल, कारण नवीन पदार्थ (गंज) तयार होतो.

आकृतीत : आकृतीत क्षरण हवेतील ऑक्सिजन, आर्द्रता आणि रासायनिक बाष्प यांमुळे होते.

नियम 2 : कारणे — क्षरण हवेतील ऑक्सिजन, आर्द्रता आणि रासायनिक बाष्प यांमुळे होते.

• सोपे : दमट हवेत ठेवलेला लोखंडी खिळा गंजतो.
• मध्यम : कोरडे ठेवलेले आणि तेल लावलेले हत्यार हळू गंजते.
• परीक्षेसाठी : किनारी गावांत दमट, खारट हवा असते, म्हणून तेथे लोखंडी वस्तू लवकर गंजतात.

आकृतीत : आकृतीत प्रतिबंध : लोखंडावर जस्ताचा पातळ थर म्हणजे गॅल्व्हनायझेशन (P), तांबे आणि पितळेवर कथीलचा थर म्हणजे कल्हई (Q) आणि लोखंड, ॲल्युमिनियमसारख्या धातूंवर विविध रंगांचे थर देणे म्हणजे पावडर कोटिंग (R).

नियम 3 : प्रतिबंध — लोखंडी वस्तूंवर जस्ताचा पातळ थर म्हणजे गॅल्व्हनायझेशन. तांबे आणि पितळेच्या वस्तूंवर कथीलचा थर म्हणजे कल्हई (tinning). पावडर कोटिंगमध्ये लोखंड, ॲल्युमिनियमसारख्या धातूंवर विविध रंगांचे थर देतात.

• सोपे : गॅल्व्हनायझेशन : लोखंडावर जस्ताचा थर.
• मध्यम : कल्हई : तांबे-पितळेच्या भांड्यांवर कथीलचा थर.
• परीक्षेसाठी : गेटला रंग दिल्याने हवा आणि आर्द्रता धातूपासून दूर राहते, जस्ताच्या थराप्रमाणेच.

फरक ओळखा