धडा १६: नैसर्गिक संसाधने

नियम 1 : खनिजे चार प्रकारे तयार होतात — (1) ज्वालामुखीतील मॅग्मा थंड होऊन स्फटिक बनतात. (2) द्रावणाचे बाष्पीभवन झाल्यावर स्फटिक उरतात. (3) उष्णता आणि दाबामुळे एक खनिज दुसऱ्यात बदलते. (4) काही जीव शंख-शिंपल्यांसारखे अजैव खनिज तयार करतात.

• सोपे : सागराचे पाणी वाळल्यावर मीठाचे स्फटिक उरतात.
• मध्यम : शंख-शिंपले जिवांनी स्वतःच्या संरक्षणासाठी बनवलेले खनिज आहे.
• परीक्षेसाठी : ज्वालामुखीतील मॅग्मा थंड झाला की त्यात खनिजांचे स्फटिक तयार होतात.

नियम 2 : सर्व खनिजे धातुक नसतात — सोने, चांदी, तांबे, प्लॅटिनम आणि बिस्मथ हे थोडेच धातू मुक्त अवस्थेत सापडतात. बहुतेक धातू संयुगांच्या रूपात असतात. धातुकातील वाळू-मातीच्या अशुद्धीला गँग म्हणतात. धातू काढण्याच्या दोन टप्प्यांना निष्कर्षण आणि शुद्धीकरण म्हणतात.

• सोपे : सोने बहुधा मुक्त अवस्थेत सापडते.
• मध्यम : लोखंड मुक्त अवस्थेत न मिळता त्याच्या धातुकातून काढावे लागते.
• परीक्षेसाठी : ज्या खनिजात धातू फार कमी आहे त्यातून धातू काढणे परवडत नाही; म्हणून ते खनिज आहे पण धातुक नाही.

फरक ओळखा

नियम 1 : गुणधर्मानुसार उपयोग — लोहधातुकापासून पिनेपासून अवजड यंत्रांपर्यंत वस्तू बनतात. बॉक्साइट हे ॲल्युमिनियमचे मुख्य धातुक आहे; त्यात सुमारे 55% ॲल्युमिनियम असते. ॲल्युमिनियम हलके असून उष्णता-विजेचे चांगले वाहक आहे. तांबे विजेचे उत्तम वाहक आहे. अभ्रक वीज वाहून नेत नाही.

• सोपे : तांब्याच्या तारा वीज वाहून नेतात.
• मध्यम : ॲल्युमिनियम हलके असल्याने विमाने आणि वाहनांत वापरतात.
• परीक्षेसाठी : 200 कि.ग्रॅ. बॉक्साइटमध्ये सुमारे 55% ॲल्युमिनियम असेल तर ते सुमारे 110 कि.ग्रॅ.

नियम 2 : लोह आणि मॅंगनीजची धातुके — लोहाची चार मुख्य धातुके : मॅग्नेटाइट, हेमॅटाइट, लिमोनाइट आणि साइडेराइट. मॅंगनीजची संयुगे औषधे, काचेला गुलाबी छटा देण्यासाठी आणि विद्युत उपकरणांत वापरतात.

• सोपे : शेतीची अवजारे आणि रेल्वे रूळ लोहापासून बनतात.
• मध्यम : काचेला गुलाबी छटा देण्यासाठी मॅंगनीजची संयुगे वापरतात.
• परीक्षेसाठी : अभ्रक वीज न वाहून नेणारे असल्याने ते विद्युत यंत्रांत विजेपासून संरक्षण देणाऱ्या भागांत वापरतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : कोळसा — जमिनीखाली गाडल्या गेलेल्या वनस्पतींवर माती साचते; वरचा दाब आणि पृथ्वीच्या आतली उष्णता यांनी त्या हळूहळू कोळशात बदलतात. प्रकार : पीट, लिग्नाइट, बिट्युमिनस आणि अँथ्रासाइट. अँथ्रासाइट सर्वोत्तम प्रतीचा.

• सोपे : औष्णिक वीजकेंद्रात कोळसा जाळतात.
• मध्यम : कोळशापासून निर्मिती-वायू आणि पाणी-वायू ही वायुरूप इंधने मिळतात.
• परीक्षेसाठी : पीट, लिग्नाइट, बिट्युमिनस, अँथ्रासाइट यांत उच्चतम प्रतीचा कोळसा अँथ्रासाइट आहे.

नियम 2 : खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू — समुद्रातील मृत सजीवांवर माती-वाळू साचून दाब आणि तापमानामुळे खनिज तेल बनते. ते खनिज तेल विहिरींतून काढून विभाजित ऊर्ध्वपातनाने पेट्रोल, डिझेल, रॉकेल, डांबर इत्यादींत वेगळे करतात. नैसर्गिक वायूचा मुख्य घटक मिथेन (CH₄) आहे; तो CNG आणि LNG रूपात वाहून नेता येतो.

• सोपे : पेट्रोल आणि डिझेल खनिज तेलापासून मिळतात.
• मध्यम : CNG जळल्यावर घन कचरा उरत नाही आणि इतर प्रदूषके तयार होत नाहीत.
• परीक्षेसाठी : नैसर्गिक वायूची पाइपलाइन नसेल तर तो दाब देऊन CNG किंवा LNG करून वाहून नेता येतो.

नियम 3 : LPG आणि ऊर्जा संकट — LPG मध्ये प्रोपेन आणि ब्युटेन 30 : 70 प्रमाणात असतात. दाबाने त्याचे आकारमान मूळच्या 1/240 होते. गळती ओळखण्यासाठी त्यात तीव्र वासाचे इथाईल मरकॅप्टन मिसळतात. लोकसंख्या वाढते पण साठे मर्यादित, म्हणून ऊर्जा संकट येऊ शकते; त्यावर पर्याय : हायड्रोजन, जैवइंधन, मिथेनॉल, इथेनॉल.

• सोपे : LPG सिलेंडरमध्ये द्रवरूपात असतो.
• मध्यम : LPG ला वास नसतो; गळती कळावी म्हणून वास मिसळतात.
• परीक्षेसाठी : 240 लिटर वायू दाबाने द्रव करता येतो तेव्हा तो फक्त 1 लिटर जागा घेतो.

फरक ओळखा

नियम 1 : जंगलांची संरक्षक कामे — जंगल जमिनीवरून वाहणाऱ्या पाण्याचा वेग कमी करते, मातीची धूप थांबवते, पाणी जमिनीत झिरपायला मदत करते, पूर नियंत्रित करते, बाष्पीभवन कमी करते, वन्यजीवांचे रक्षण करते आणि वातावरणातील वायूंचा समतोल राखते.

• सोपे : झाडांच्या मुळांमुळे माती धरून राहते.
• मध्यम : जंगल असलेल्या डोंगरावर पावसाचे पाणी हळू खाली येते, त्यामुळे पूर कमी होतो.
• परीक्षेसाठी : जंगल तोडल्यास जमिनीत पाणी कमी झिरपते आणि धूप वाढते.

नियम 2 : जंगलांची उत्पादक कामे आणि संवर्धन — जंगलातून सागवान, नीलगिरी, बाभूळ यांसारखे लाकूड, फायबर, कागद, रबर, डिंक, सुगंधी तेले (लेमन ग्रास, वाळा), फळे, कंद, मध, डिंक, रंग आणि औषधी वनस्पती मिळतात. संवर्धनासाठी कोवळी झाडे तोडू नयेत, तोडलेल्यापेक्षा जास्त झाडे लावून जगवावीत आणि वनकायदे पाळावेत.

• सोपे : सिंकोना झाडापासून मलेरियावरचे औषध मिळते.
• मध्यम : कडुनिंबाचा उपयोग ताप आणि सर्दीवर होतो.
• परीक्षेसाठी : रबर संपले तर टायर, चपला आणि अनेक वस्तू मिळणार नाहीत; म्हणून जंगले जपली पाहिजेत.

फरक ओळखा

नियम 1 : खनिजे आणि जैवसंपत्ती — सागरपाण्यात आणि समुद्रतळावर कथील, क्रोमियम, तांबे, जस्त, लोह, सल्फर, युरेनियम इत्यादींचे साठे आहेत. तळाशी खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायूही मिळतात. पापलेट, सुरमई, कोळंबी हे प्रथिने-जीवनसत्त्वांचे स्रोत; शिंपले औषधे आणि दागिन्यांत; शार्क-कॉडचे तेल जीवनसत्त्व A, D, E देते; बुरशीपासून प्रतिजैविके बनतात.

• सोपे : मासे आणि कोळंबी समुद्री अन्न म्हणून वापरतात.
• मध्यम : समुद्रातून मोती आणि शंख मिळतात; खरे मोती सोन्यापेक्षाही महाग असू शकतात.
• परीक्षेसाठी : भारतात 1974 मध्ये "सागर सम्राट" जहाजाने मुंबई हाय येथे समुद्रतळावर तेलविहीर खणली.

नियम 2 : सागरी व्यवसाय आणि संयम — मासेमारी, मीठ उत्पादन, सागरी वाहतूक, सागरी पर्यटन आणि सजावटीच्या वस्तूंची निर्मिती हे सागरी व्यवसाय आहेत. संसाधने मर्यादित असल्याने त्यांचा अतिवापर टाळून निसर्गाचा समतोल राखावा.

• सोपे : मीठ तयार करणे हा मोठा सागरी उद्योग आहे.
• मध्यम : सागरी पर्यटनामुळे उत्पन्न मिळते.
• परीक्षेसाठी : अतिमासेमारी केली तर माशांचे साठे संपू शकतात; म्हणून वापरावर नियंत्रण हवे.

फरक ओळखा