धडा १५: आपण वापरतो ते पदार्थ

नियम 1 : प्रत्येक घटकाचे काम ठरलेले असते — मळ काढणारे घटक आणि दात किडणे रोखणारा घटक वेगळे असतात.

• सोपे : कॅल्शियम कार्बोनेट दातांवरचा पिवळसर थर घासून काढतो.
• मध्यम : फ्लोराइड दातांचे वरचे आवरण (इनॅमल) मजबूत ठेवतो, म्हणून किडण्याचा धोका कमी होतो.
• परीक्षेसाठी : एका पेस्टमध्ये फ्लोराइड नाही. ती दात चमकवेल, पण किडण्यापासून संरक्षण कमी देईल.

फरक ओळखा

नियम 1 : अपमार्जक तेल आणि पाणी यांना जोडते — अपमार्जकाचा रेणू लांब असतो; एक टोक पाण्याला धरते आणि दुसरे तेलाला. त्यामुळे तेल पाण्यात मिसळते आणि मिश्रण दुधाळ दिसते.

• सोपे : बाटलीतले तेल-पाणी हलवले तरी थोड्या वेळाने वेगळे होते.
• मध्यम : त्यात अपमार्जकाचे काही थेंब टाकून हलवले की मिश्रण दुधाळ होऊन एकसारखे दिसते.
• परीक्षेसाठी : तेल लावलेले केस नुसत्या पाण्याने धुतले तर तेल राहते, कारण तेल पाण्यात मिसळत नाही. शाम्पूचे रेणू तेल आणि पाणी दोघांना धरतात, म्हणून तेल निघते.

नियम 2 : पृष्ठसक्रियता — पृष्ठभागावर सहज पसरण्याच्या गुणाला पृष्ठसक्रियता म्हणतात. असा पदार्थ पृष्ठसक्रिय पदार्थ (surfactant) असतो. फेस येणे हा त्याचा एक परिणाम आहे.

• सोपे : साबणाचे पाणी कपड्यावर पटकन पसरते.
• मध्यम : साबणाचे पाणी अनेक पृष्ठभागांवर सहज पसरते, म्हणून ते घाणीपर्यंत पोहोचते.
• परीक्षेसाठी : रिठा-शिकेकाईतील सॅपोनिनमुळे फेस येतो. ते त्वचेला हानी करत नाहीत, म्हणून सुरक्षित मानले जातात.

फरक ओळखा

नियम 1 : साबणाचे दोन प्रकार — सोडियम क्षाराचा साबण कडक असतो आणि कपडे धुण्यासाठी वापरतात. पोटॅशियम क्षाराचा साबण मऊ असतो, आंघोळीसाठी वापरतात आणि त्वचेला त्रास देत नाही.

• सोपे : कपड्यांचा कडक साबण सोडियम क्षाराचा असतो.
• मध्यम : आंघोळीचा मऊ साबण पोटॅशियम क्षाराचा असतो.
• परीक्षेसाठी : एखाद्या साबणाने त्वचेला जळजळ होत असेल तर पोटॅशियम क्षाराचा मऊ साबण योग्य, कारण तो त्वचेला त्रास देत नाही.

नियम 2 : कठीण पाण्यात साबण चालत नाही — कठीण पाण्यात साबणाला फेस येत नाही; उलट एक चिकट थर (scum) तयार होतो आणि साबणाची धुण्याची शक्ती कमी होते. कृत्रिम अपमार्जके कठीण पाण्यातही चालतात.

• सोपे : नळाच्या पाण्यात साबणाला फेस येतो, तर विहिरीच्या कठीण पाण्यात येत नाही.
• मध्यम : कठीण पाण्यात कपडे धुतल्यावर कपड्यांवर पांढरट थर आणि डाग राहू शकतात.
• परीक्षेसाठी : बोअरवेलचे पाणी कठीण असल्याने साबण चालत नाही; तेथे कृत्रिम अपमार्जक वापरावे, कारण ते चिकट थर करत नाही.

फरक ओळखा

नियम 1 : पोर्टलँड सिमेंट — बांधकामात सर्वाधिक वापरले जाणारे सिमेंट म्हणजे पोर्टलँड सिमेंट. त्याच्या कच्च्या मालात सुमारे 60% चुना, 25% सिलिका, 5% अल्युमिना असतो; उरलेले लोह ऑक्साइड आणि जिप्सम.

• सोपे : पोर्टलँड सिमेंटचा सर्वात मोठा घटक चुना आहे.
• मध्यम : इंग्लंडमधील पोर्टलँड बेटावरील दगडाशी साम्य असल्याने त्याला हे नाव मिळाले.
• परीक्षेसाठी : 100 कि.ग्रॅ. कच्च्या मालात 60% चुना असेल तर चुना 60 कि.ग्रॅ. असतो.

नियम 2 : काँक्रीट आणि सिमेंटचा इतिहास — काँक्रीटपासून पत्रे, ठोकळे, खांब, पाईप आणि रस्ते बनतात. रोमन लोकांनी ज्वालामुखीची राख ओल्या चुन्यात मिसळून टिकाऊ सिमेंट बनवले; 1756 मध्ये ब्रिटिश अभियंता जॉन स्मीटन यांनी पाण्यात टिकणारे सिमेंट बनवण्याची पद्धत विकसित केली.

• सोपे : खांब आणि पाईप काँक्रीटपासून बनतात.
• मध्यम : काँक्रीटमध्ये सिमेंटशिवाय पाणी, वाळू आणि खडी असते.
• परीक्षेसाठी : सिमेंटशिवाय वाळू-खडी एकमेकांना जोडली जात नाहीत, म्हणून स्लॅब चुरा होतो.

फरक ओळखा