माती : निसर्गाची देणगी
कुंभार मातीतून मडकी, पणत्या आणि मूर्ती घडवतो. शेतकरी काळ्या मातीची मूठ उचलून म्हणतो, "यात चांगले पीक येईल." जी माती अन्न पिकवते तीच लोखंड, अॅल्युमिनिअम आणि चिकणमातीही देते.
निसर्गाची देणगी म्हणजे निसर्गाने मोफत दिलेली संपत्ती, जसे माती, पाणी आणि खनिजे. मातीचा पोत (soil texture) माती किती खडबडीत किंवा मऊ आहे ते सांगतो. जलधारण क्षमता (water-holding capacity) म्हणजे मातीची ओलावा टिकवण्याची क्षमता.
आकृतीत : आकृतीत माती आपल्याला लोखंड, अॅल्युमिनिअम आणि मातीची भांडी यांसाठी खनिजे देते.
नियम 1 : मातीतील खनिजे — कर्नाटक, ओडिशा आणि महाराष्ट्रातील लाल खडकांपासून बनलेली लाल माती शेतीसाठी सुपीक नसते, पण तिचा लाल रंग लोहखनिजांमुळे असतो, ज्यापासून लोखंड व स्टील बनते. कोकण, कोल्हापूर, रत्नागिरीच्या मातीत बॉक्साइट असते, ज्यापासून अॅल्युमिनिअम मिळते. चिनी माती बिहार आणि केरळमध्ये, मुलतानी माती राजस्थानमध्ये सापडते.
- सोपे : लाल मातीचा लाल रंग : लोहखनिजे.
- मध्यम : बॉक्साइट → अॅल्युमिनिअम.
- परीक्षेसाठी : टेराकोटा माती सजावटीच्या वस्तू आणि मूर्तींसाठी वापरतात.
नियम 2 : पोत आणि जलधारण — माती वाळूसारखी खडबडीत किंवा पिठासारखी मऊ असू शकते; वाळूसारख्या कणांच्या आकारावरून ती अतिखडबडीत, मध्यम खडबडीत किंवा बारीक अशी वर्गीकृत होते. जलधारण क्षमता मातीतील कुजलेली पाने, शेण आणि वाळूसारखे कण यांवर अवलंबून असते.
- सोपे : वालुकामय माती खडबडीत असते.
- मध्यम : बारीक माती पिठासारखी मऊ वाटते.
- परीक्षेसाठी : कुजलेली पाने आणि शेण घातल्याने माती पाणी धरून ठेवते.
माती अन्न, लोखंड, अॅल्युमिनिअम आणि चिकणमाती देते. पोत कणांच्या आकारावर अवलंबून.
लाल माती सुपीक नाही म्हणून निरुपयोगी असे समजणे. ती लोहखनिजे देते.
आठवणीची युक्ती : लाल = लोखंड; बॉक्साइट = अॅल्युमिनिअम.
फरक ओळखा
| माती/खनिज | काय मिळते |
|---|---|
| लाल माती (लोहखनिजे) | लोखंड व स्टील |
| बॉक्साइट | अॅल्युमिनिअम |
| चिनी माती, टेराकोटा | मातीची भांडी, मूर्ती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लाल मातीला रंग कशामुळे येतो?
- 2कोकणाच्या मातीतील कोणत्या खनिजापासून अॅल्युमिनिअम मिळते?
- 3मुलतानी माती कुठे सापडते?
- 4टेराकोटाचा वापर कशासाठी होतो?
- 5मातीचा पोत म्हणजे काय?
- 6मातीची जलधारण क्षमता म्हणजे काय?
- 7मातीची जलधारण क्षमता कशी वाढवता येईल?
- 8मोहन म्हणतो लाल माती सुपीक नाही म्हणून ती निरुपयोगी आहे. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोहखनिजे.
- 2बॉक्साइट
- 3राजस्थान
- 4सजावटीच्या वस्तू आणि मूर्ती.
- 5माती किती खडबडीत किंवा मऊ आहे ते.
- 6मातीची ओलावा टिकवण्याची क्षमता.
- 7कुजलेली पाने आणि शेण घालून.
- 8तीमध्ये लोहखनिजे आहेत, ज्यापासून लोखंड व स्टील बनते.
पाणी : एक संसाधन
उन्हाळ्यात नळ कोरडा पडला की पाणी किती मौल्यवान आहे हे कळते. पावसात गच्चीवरचे पाणी नालीत वाहून जाते, आणि जवळची विहीर कोरडी पडत असते.
भूपृष्ठीय पाणी म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर साठलेले पाणी; भूजल म्हणजे जमिनीखालील पाणी. कठीण पाण्यात साबणाचा फेस होत नाही; मृदू पाण्यात होतो. जलसंधारण (rainwater harvesting) म्हणजे पावसाचे पाणी वापरासाठी किंवा जमिनीत मुरवण्यासाठी साठवणे.
आकृतीत : आकृतीत पाणी पृष्ठभागावरून आणि जमिनीखालून मिळते हे दाखवले आहे.
नियम 1 : पाणी का महत्त्वाचे — पेशींना, वनस्पतींना अन्न तयार करण्यासाठी, पचन, पोषकद्रव्यांची वाहतूक, घाम आणि कचरा बाहेर टाकणे यांसाठी पाणी लागते. एक किलो कागद बनवायला 340 ते 500 लिटर पाणी लागते; साखर आणि औषधांनाही खूप पाणी लागते. समुद्राच्या पाण्याचा फक्त लहानसा भाग पिण्यास योग्य असतो.
- सोपे : एक किलो कागदाला 340 लिटर (कमी किंमत).
- मध्यम : 10 किलो कागदासाठी प्रति किलो 340 लिटर धरले तर 10 × 340 = किमान 3400 लिटर.
- परीक्षेसाठी : प्रति किलो 500 लिटर धरले तर 10 किलोला 10 × 500 = 5000 लिटर; म्हणजे 10 किलोसाठी 3400 ते 5000 लिटर.
नियम 2 : कठीण आणि मृदू पाणी — भूपृष्ठीय पाणी : नद्या, तलाव, धरणे. भूजल : जमिनीत मुरून विहिरी व कूपनलिकांत येते. कठीण पाण्यात साबणाचा फेस कमी तर मृदू पाण्यात खूप होतो.
- सोपे : नदीचे पाणी भूपृष्ठीय पाणी आहे.
- मध्यम : विहिरीचे पाणी भूजल आहे.
- परीक्षेसाठी : चाचणी : पाण्यात साबण हलवा : भरपूर फेस → मृदू; कमी फेस → कठीण.
आकृतीत : आकृतीत जलसंधारण पाऊस साठवते आणि भूजल पातळी वाढवते हे दाखवले आहे.
नियम 3 : पाणी वाचवणे — "पाणी वाचवा – जीवन वाचवा". दगडी जुन्या टाक्या, राजस्थानच्या बावडी आणि गुजरातच्या वाव पाणी दीर्घकाळ साठवतात. जलसंधारणात गच्चीवरचे आणि मोकळ्या जागेवरचे पावसाचे पाणी टाक्यांत साठवतात किंवा जमिनीत मुरवतात, त्यामुळे भूजल पातळी वाढते.
- सोपे : गच्चीवरील पावसाचे पाणी टाकीत साठवा.
- मध्यम : पाऊस जमिनीत मुरू द्या, म्हणजे भूजल पातळी वाढते.
- परीक्षेसाठी : बावडी आणि वाव ही जुनी बांधकामे पाणी दीर्घकाळ साठवतात.
पाणी : एक संसाधन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाभूपृष्ठीय पाणी + भूजल = आपला पुरवठा. जलसंधारणामुळे भूजल पातळी वाढते.
सर्व समुद्राचे पाणी पिता येते असे समजणे. फक्त लहानसा भाग योग्य असतो.
आठवणीची युक्ती : कठीण पाणी = फेस कमी.
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भूपृष्ठीय पाणी | पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर | नदी, तलाव, धरण |
| भूजल | जमिनीखाली | विहीर, कूपनलिका |
| कठीण/मृदू पाणी | फेस कमी/भरपूर | साबणाची चाचणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आपल्याला पाणी मिळवण्याचे दोन स्रोत सांगा.
- 2भूजल म्हणजे काय?
- 3कठीण पाणी म्हणजे काय?
- 4जलसंधारण म्हणजे काय?
- 5पाणी साठवणारी दोन जुनी बांधकामे सांगा.
- 6प्रति किलो 340 लिटर धरल्यास 10 किलो कागदाला किती लिटर पाणी लागते?
- 7शरीर/वनस्पतींमधील पाण्याचे तीन उपयोग सांगा.
- 8शाळेला आपल्या विहिरीजवळची भूजल पातळी वाढवायची आहे. काय करावे ते सुचवा आणि स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूपृष्ठीय पाणी आणि भूजल.
- 2जमिनीत मुरून विहिरी व कूपनलिकांपर्यंत पोहोचणारे पाणी.
- 3ज्यात साबणाचा फेस होत नाही असे पाणी.
- 4पावसाचे पाणी टाक्यांत साठवणे किंवा जमिनीत मुरवणे.
- 5राजस्थानची बावडी आणि गुजरातची वाव.
- 610 × 340 = 3400 लिटर
- 7वनस्पतींत अन्ननिर्मिती, पचन, कचरा बाहेर टाकणे.
- 8जलसंधारण करा : छप्पर आणि मोकळ्या जमिनीवरचे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरू द्या.
सागरी संपत्ती, सौर आणि पवन ऊर्जा
शिडाची होडी पेट्रोलशिवाय वाऱ्यावर चालते. सौर दिवा संध्याकाळी आपोआप उजळतो. समुद्र कोळ्याला मासे आणि स्वयंपाकासाठी मीठ देतो. सूर्य, वारा आणि समुद्र पैसे न मागता भरपूर देतात.
सौर ऊर्जा म्हणजे सूर्यापासून मिळणारी ऊर्जा. पवन ऊर्जा म्हणजे वाहत्या हवेची ऊर्जा, जी पवनचक्क्यांत वीज तयार करण्यासाठी वापरतात.
नियम 1 : सागरी संपत्ती — समुद्रातून मासे, कोळंबी, खेकडे, मीठ, खनिजे, शिंपले आणि सागरी वनस्पती (शैवाल, आयोडिन) मिळतात. समुद्रतळावरच्या गाळात मौल्यवान धातू असतात आणि केरळ, तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, ओडिशाच्या किनाऱ्यावरील वाळूत मौल्यवान खनिजे असतात. खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू समुद्राखाली आणि जमिनीखालीही सापडतात.
- सोपे : मीठ, मासे आणि शिंपले समुद्रातून मिळतात.
- मध्यम : समुद्रतळावरच्या गाळात मौल्यवान धातू असतात.
- परीक्षेसाठी : खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू इंधन देतात.
आकृतीत : आकृतीत सौर पॅनेल सूर्यप्रकाशाचे विजेमध्ये रूपांतर करतात.
नियम 2 : सौर ऊर्जा — लोक फार पूर्वीपासून धान्य, कपडे उन्हात वाळवतात आणि मिठागरांत मीठ बनवतात. सौर पॅनेल वीज तयार करतात; सौर हीटर आणि सौर चूल वापरतात. सौर ऊर्जा पर्यावरणपूरक, मोफत आणि कधीही न संपणारी आहे.
- सोपे : उन्हात कपडे वाळवणे म्हणजे सौर ऊर्जेचा वापर.
- मध्यम : सौर चूल सूर्यप्रकाशावर अन्न शिजवते.
- परीक्षेसाठी : सौर पॅनेल धुराशिवाय वीज देतात.
आकृतीत : आकृतीत पवनचक्क्या वाऱ्याच्या ऊर्जेचे विजेमध्ये रूपांतर करतात.
नियम 3 : पवन ऊर्जा — नेहमी वारा असलेल्या ठिकाणी बसवलेल्या पवनचक्क्या वीज तयार करतात (पवन ऊर्जा प्रकल्प). महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील चाळकेवाडी हा आशियातील सर्वात मोठ्या प्रकल्पांपैकी एक आहे.
- सोपे : वारा वाहिला की पवनचक्की फिरते.
- मध्यम : पवनचक्क्यांसाठी वारा असलेली ठिकाणे निवडतात.
- परीक्षेसाठी : चाळकेवाडी (सातारा) हा मोठा पवन ऊर्जा प्रकल्प आहे.
सूर्य, वारा आणि समुद्र कधीही न संपणारी संपत्ती (सूर्य, वारा) देतात.
सौर आणि पवन ऊर्जा धूर व प्रदूषण करतात असे समजणे. त्या स्वच्छ आहेत.
आठवणीची युक्ती : सूर्य आणि वारा : स्वच्छ, मोफत, कधी न संपणारे.
फरक ओळखा
| स्रोत | काय देते | उदाहरण |
|---|---|---|
| समुद्र | मासे, मीठ, खनिजे, तेल | कोळंबी, शिंपले |
| सूर्य | उष्णता व वीज | सौर पॅनेल, चूल |
| वारा | वीज | चाळकेवाडीच्या पवनचक्क्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुद्रातून मिळणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 2सौर ऊर्जा म्हणजे काय?
- 3सौर पॅनेल काय करतात?
- 4पवन ऊर्जा म्हणजे काय?
- 5चाळकेवाडी पवन ऊर्जा प्रकल्प कुठे आहे?
- 6सौर ऊर्जेचे दोन फायदे सांगा.
- 7पवनचक्क्या कुठे बसवतात आणि का?
- 8रवी म्हणतो सौर पॅनेल मध्यरात्रीही तेवढेच चांगले चालतात. तो बरोबर आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मासे आणि मीठ.
- 2सूर्यापासून मिळणारी ऊर्जा.
- 3सूर्यप्रकाशाचे विजेमध्ये रूपांतर करतात.
- 4वाहत्या हवेची ऊर्जा, जी पवनचक्क्या वीज निर्मितीसाठी वापरतात.
- 5महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात.
- 6पर्यावरणपूरक आणि कधीही न संपणारी (तसेच मोफत).
- 7नेहमी वारा असलेल्या ठिकाणी, कारण फिरण्यासाठी वारा लागतो.
- 8नाही. वीज तयार करण्यासाठी त्यांना सूर्यप्रकाश लागतो.
वन संपत्ती
आजी खोकल्याला तुळशीची पाने आणि सशक्त शरीरासाठी आवळा देते. कागद, फर्निचर आणि औषधे जंगलातूनच येतात. जंगल म्हणजे मोठे मोफत दुकान आणि जमिनीसाठी मोठी पाण्याची टाकीही.
जंगलातून मिळणारे सर्व काही म्हणजे वनसंपत्ती. झाडे वाचवण्यासाठी 1973 मध्ये चिपको आंदोलन सुरू झाले. वनस्पतींच्या औषधांनी उपचार करण्याची पद्धत म्हणजे आयुर्वेद.
नियम 1 : जंगलाची संपत्ती — जंगले लाकूड (फर्निचर, कागद, औषधे), फळे, हिरडा, बेहडा, शिकेकाई, डिंक आणि औषधी वनस्पती (तुळस, अश्वगंधा, कोरफड, आवळा) देतात. मोठ्या प्रमाणावरील जंगलतोडीमुळे प्राण्यांचे अधिवास नष्ट झाले आणि पाऊस कमी झाला.
- सोपे : तुळस, अश्वगंधा, कोरफड आणि आवळा या औषधी वनस्पती आहेत.
- मध्यम : जंगलाच्या लाकडापासून फर्निचर आणि कागद बनतो.
- परीक्षेसाठी : जंगलतोडीमुळे प्राण्यांना त्रास होतो आणि पाऊस कमी होतो, म्हणून जंगले वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
नियम 2 : चिपको आणि चरक — 1973 मध्ये चिपको आंदोलन सुरू झाले : गौरा देवींसह स्थानिक महिलांनी जंगलतोडीला विरोध करण्यासाठी झाडांना मिठी मारली; सुंदरलाल बहुगुणा यांनी त्याला दिशा दिली. सुमारे 2500 वर्षांपूर्वी चरक ऋषींनी आयुर्वेद विकसित केला; त्यांची चरक संहिता औषधी वनस्पती, त्यांचा उपयोग, लागवड आणि प्रमाण सांगते.
- सोपे : चिपको : झाडे वाचवण्यासाठी त्यांना मिठी मारणे.
- मध्यम : चिपको आंदोलन झाडे वाचवण्यासाठी 1973 मध्ये सुरू झाले, तर चरक यांचा आयुर्वेद सुमारे 2500 वर्षे जुना आहे; एक जंगल वाचवते, दुसरा त्यातील वनस्पती वापरतो.
- परीक्षेसाठी : चरक संहिता औषधी वनस्पती, उपयोग, लागवड आणि प्रमाण सांगते.
जंगले लाकूड, फळे, डिंक आणि औषधे देतात. त्यांचे रक्षण करा (चिपको).
जंगले फक्त लाकूड देतात असे समजणे. ती औषधे, डिंक, फळेही देतात आणि पाऊस आणतात.
आठवणीची युक्ती : चिपको = झाडाला चिकटून राहा.
फरक ओळखा
| नाव | कोण/काय | कार्य |
|---|---|---|
| चिपको आंदोलन | गौरा देवी, सुंदरलाल बहुगुणा | झाडे वाचवली (1973) |
| चरक | ऋषी | आयुर्वेद, चरक संहिता |
| औषधी वनस्पती | तुळस, आवळा, कोरफड | औषधांत वापर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जंगलातून मिळणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 2दोन औषधी वनस्पतींची नावे सांगा.
- 3चिपको आंदोलन केव्हा सुरू झाले?
- 4चिपको आंदोलनाला दिशा कोणी दिली?
- 5सुमारे 2500 वर्षांपूर्वी आयुर्वेद कोणी विकसित केला?
- 6चरक संहिता काय वर्णन करते?
- 7मोठ्या प्रमाणावरील जंगलतोडीमुळे कोणत्या समस्या निर्माण झाल्या?
- 8तुमच्या गावाला शेतीसाठी जंगल तोडायचे आहे. ते थांबवण्यासाठी तुम्ही कोणते आंदोलन आणि कारणे सांगाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लाकूड आणि डिंक (तसेच फळे, औषधी वनस्पती).
- 2तुळस आणि आवळा.
- 31973 मध्ये
- 4सुंदरलाल बहुगुणा
- 5चरक ऋषी
- 6औषधी वनस्पती, त्यांचा उपयोग, लागवड आणि प्रमाण.
- 7प्राण्यांचे अधिवास नष्ट होणे आणि पाऊस कमी होणे.
- 8चिपको आंदोलन; जंगलतोडीमुळे प्राण्यांची घरे नष्ट होतात आणि पाऊस कमी होतो.
जीवाश्म इंधने आणि नैसर्गिक संसाधनांचे प्रकार
स्कूटरमधील पेट्रोल आणि स्वयंपाकघरातील गॅस सिलिंडरमधील गॅस लाखो वर्षांत मृत सजीवांपासून तयार झाला. निसर्गाने युगानुयुगे बनवलेले आपण तासाभरात वापरतो.
जीवाश्म इंधने म्हणजे कोळसा, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू; मृत सजीवांच्या अवशेषांपासून लाखो वर्षांत ते बनले. नवीकरणीय संसाधने निसर्ग पुन्हा बनवतो; अनवीकरणीय संसाधने मर्यादित असतात; शाश्वत संसाधने कधी संपत नाहीत.
आकृतीत : आकृतीत जीवाश्म इंधने बनायला लाखो वर्षे लागतात हे दाखवले आहे.
नियम 1 : जीवाश्म इंधने — चिखल, वाळू आणि खडकांखाली गाडलेल्या मृत सजीवांपासून कोळसा, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू बनले. कोळसा प्राचीन वनस्पतींपासून; खनिज तेलापासून पेट्रोल, डिझेल, रॉकेल, डांबर; नैसर्गिक वायू (मिथेन व इतर वायू) स्वयंपाक आणि वीजनिर्मितीसाठी वापरतात.
- सोपे : कोळसा प्राचीन वनस्पतींपासून बनला.
- मध्यम : खनिज तेलापासून पेट्रोल, डिझेल, रॉकेल आणि डांबर मिळते.
- परीक्षेसाठी : जास्त वापराने हवेत हानिकारक पदार्थ मिसळतात आणि तेलाचे साठे संपतील.
आकृतीत : आकृतीत नवीकरणीय संसाधने निसर्ग पुन्हा बनवतो आणि अनवीकरणीय संसाधने मर्यादित आहेत हे दाखवले आहे.
नियम 2 : संसाधनांचे प्रकार — नवीकरणीय (पाणी, माती) निसर्ग पुन्हा पुन्हा बनवतो. अनवीकरणीय (पेट्रोल, कोळसा, नैसर्गिक वायू) मर्यादित असून पुन्हा बनायला हजारो वर्षे लागतात. शाश्वत (सूर्यप्रकाश, वारा, लाटा) कधी संपत नाहीत.
- सोपे : पाणी आणि माती : नवीकरणीय.
- मध्यम : पेट्रोल आणि कोळसा : अनवीकरणीय.
- परीक्षेसाठी : सूर्यप्रकाश, वारा आणि समुद्राच्या लाटा : शाश्वत.
जीवाश्म इंधने जपून वापरा. शक्य तेथे शाश्वत सूर्य आणि वारा वापरा.
पेट्रोल कधीच संपणार नाही असे समजणे. ते अनवीकरणीय आणि मर्यादित आहे.
आठवणीची युक्ती : जीवाश्म = संपणारे; सूर्य-वारा = टिकणारे.
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नवीकरणीय | निसर्ग पुन्हा बनवतो | पाणी, माती |
| अनवीकरणीय | मर्यादित, हजारो वर्षे लागतात | पेट्रोल, कोळसा, नैसर्गिक वायू |
| शाश्वत | कधी न संपणारे | सूर्यप्रकाश, वारा, लाटा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जीवाश्म इंधने म्हणजे काय?
- 2कोळसा कशापासून बनला?
- 3खनिज तेलापासून मिळणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 4दोन नवीकरणीय संसाधने सांगा.
- 5दोन अनवीकरणीय संसाधने सांगा.
- 6दोन शाश्वत संसाधने सांगा.
- 7जीवाश्म इंधने जपून का वापरावीत?
- 8नवीकरणीय, अनवीकरणीय की शाश्वत ते सांगा : माती, पेट्रोल, समुद्राच्या लाटा, नैसर्गिक वायू.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मृत सजीवांपासून बनलेले कोळसा, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू.
- 2प्राचीन वनस्पती
- 3पेट्रोल आणि डिझेल.
- 4पाणी आणि माती.
- 5कोळसा आणि पेट्रोल.
- 6सूर्यप्रकाश आणि वारा.
- 7ती मर्यादित असतात, बनायला लाखो वर्षे लागतात आणि हवा प्रदूषित करतात.
- 8माती : नवीकरणीय; पेट्रोल : अनवीकरणीय; लाटा : शाश्वत; नैसर्गिक वायू : अनवीकरणीय.
झटपट उजळणी
- माती, पाणी, समुद्र, सूर्य, हवा, जंगले आणि जीवाश्म इंधने या निसर्गाच्या देणग्या आहेत.
- सौर आणि पवन ऊर्जा शाश्वत आहेत; जीवाश्म इंधने अनवीकरणीय आहेत आणि जपून वापरली पाहिजेत.
- कठीण पाण्यात साबणाचा फेस होत नाही; पर्जन्यजल संधारणामुळे भूजल पातळी वाढते.