धडा ३: सजीवांतील जीवनप्रक्रिया: भाग २

नियम 1 : विखंडन आणि मुकुलन — अलैंगिक प्रजनन सूत्री विभाजनाने होते. द्विभाजनात (binary fission) एका पेशीचे दोन भाग होतात : अमिबात साधे, पॅरामेशियममध्ये आडवे (transverse) आणि युग्लीनात उभे (longitudinal). बहुविभाजनात (multiple fission) सिस्टमधील पेशी अनेक भागांत विभागते (अमिबा). मुकुलनात (budding) जनकावर लहान कळी येते आणि नंतर वेगळी होते (यीस्ट).

आकृतीत : आकृतीत विखंडन आणि मुकुलन.

• सोपे : एक अमिबा द्विभाजनाने 2 होतो; 4 विभाजनांनंतर 2⁴ = 16 अमिबा.
• मध्यम : पॅरामेशियम आडवे तर युग्लीना उभे दुभंगते; दिशा हाच फरक.
• परीक्षेसाठी : यीस्ट अर्ध्यात दुभंगत नाही; लहान कळी तयार होऊन नंतर वेगळी होते, याला मुकुलन म्हणतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : बहुपेशीय जीवांतील अलैंगिक पद्धती — खंडीभवन (fragmentation) : शरीराचे तुकडे होऊन प्रत्येकापासून नवा जीव उगवतो (स्पायरोगायरा, सायकॉन). पुनरुद्भवन (regeneration) : हरवलेला भाग किंवा तुकडा पूर्ण प्राणी बनतो (प्लॅनेरिया). मुकुलन : जनकावरील कळी नवा जीव बनते (हायड्रा). शाकीय प्रजनन : बटाट्याचे डोळे, ब्रायोफायलमच्या पानावरील कळ्या, उसाच्या पेरी. बीजाणू निर्मिती (spore formation) : बीजाणुधानीतील सूक्ष्म बीजाणू (म्युकर).

आकृतीत : आकृतीत बहुपेशीय जीवांतील अलैंगिक पद्धती.

• सोपे : प्लॅनेरियाचे 3 तुकडे केल्यास प्रत्येकापासून नवा कृमी तयार होतो (पुनरुद्भवन).
• मध्यम : शेतकरी पेऱ्या असलेले उसाचे तुकडे लावतो; प्रत्येक पेरीतून नवे झाड उगवू शकते. हे शाकीय प्रजनन.
• परीक्षेसाठी : पद्धत ओळखा – कळी असलेला हायड्रा (मुकुलन); म्युकरचे बीजाणू (बीजाणू निर्मिती); स्पायरोगायरा तुटतो (खंडीभवन).

फरक ओळखा

नियम 1 : फूल — लैंगिक प्रजननात अर्धसूत्री विभाजनाने तयार झालेली दोन युग्मके लागतात; फलनाने द्विगुणित युग्मनजात बनतो. फुलात निदलपुंज (calyx) आणि दलपुंज (corolla) हे सहायक भाग आणि पुमंग (androecium, नर) व जायांग (gynoecium, मादी) हे आवश्यक भाग असतात. द्विलिंगी फुलात दोन्ही असतात (जास्वंद); एकलिंगी फुलात एकच (पपई).

आकृतीत : आकृतीत फुलाचे भाग.

• सोपे : जास्वंदाच्या फुलात पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर दोन्ही असतात, म्हणून ते द्विलिंगी.
• मध्यम : पपईच्या नर फुलात फक्त पुंकेसर, मादी फुलात फक्त स्त्रीकेसर; ती एकलिंगी.
• परीक्षेसाठी : पुमंग आणि जायांग हे आवश्यक भाग कारण ते युग्मके बनवतात; निदलपुंज आणि दलपुंज फक्त सहायक.

नियम 2 : परागण आणि द्विफलन — परागणानंतर परागकणापासून परागनलिका बनते, जी दोन नर युग्मके बीजांडापर्यंत नेते. द्विफलनात (double fertilization) एक नर युग्मक अंडपेशीशी जुळून युग्मनजात बनवते आणि दुसरे ध्रुवीय केंद्रकांशी जुळून भ्रूणपोष (अन्नसाठा) बनवते. बीजांडाचे बी आणि अंडाशयाचे फळ बनते.

आकृतीत : आकृतीत फुलातील द्विफलन.

• सोपे : युग्मनजात वाढून भ्रूण बनतो, म्हणजे बीजातील बाळ रोप.
• मध्यम : द्विफलन का म्हणतात? दोन नर युग्मके भाग घेतात – एक अंडपेशीशी, एक ध्रुवीय केंद्रकांशी.
• परीक्षेसाठी : क्रम लावा – परागण → परागनलिका → द्विफलन → युग्मनजात आणि भ्रूणपोष → बी आणि फळ.

फरक ओळखा

नियम 1 : मानवी प्रजनन संस्था — पुरुषांत वृषण (testes) वृषणकोशात असतात आणि अर्धसूत्री विभाजनाने शुक्राणू बनवतात. स्त्रियांत अंडाशये (ovaries), अंडवाहिन्या (oviducts), गर्भाशय (uterus) आणि योनी असतात.

• सोपे : शुक्राणू वृषणात आणि अंडपेशी अंडाशयात बनते.
• मध्यम : शुक्राणू आणि अंडपेशी दोन्ही युग्मके असून अर्धसूत्री विभाजनाने बनतात, म्हणून प्रत्येकात 23 रंगसूत्रे.
• परीक्षेसाठी : गर्भ कोणत्या अवयवात रुजतो ते सांगा – गर्भाशय.

नियम 2 : फलनापासून जन्मापर्यंत — फलन अंतर्गत असते आणि अंडवाहिनीत होते. युग्मनजात विभाजित होऊन गर्भ बनतो, जो गर्भाशयात रुजतो. वार (placenta) गर्भाला पोषण देतो आणि विकासास सुमारे नऊ महिने लागतात. बाळाचे लिंग वडिलांच्या शुक्राणूवर ठरते, ज्यात X किंवा Y असतो : आईच्या X सोबत X मिळाला तर मुलगी (XX), Y मिळाला तर मुलगा (XY).

आकृतीत : आकृतीत फलनापासून जन्मापर्यंतच्या पायऱ्या.

• सोपे : वार गर्भाला ऑक्सिजन आणि अन्न पुरवतो.
• मध्यम : Y रंगसूत्र असलेला शुक्राणू अंडपेशीशी जुळला तर XY, मुलगा; अंडपेशी नेहमी X घेऊन असते.
• परीक्षेसाठी : बाळाचे लिंग वडिलांच्या शुक्राणूवर ठरते कारण आई फक्त X देऊ शकते.

फरक ओळखा

नियम 1 : मासिक पाळी चक्र — चक्र 28–30 दिवसांचे असून FSH, LH, इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकांनी नियंत्रित होते. अंडोत्सर्ग (ovulation) म्हणजे अंडाशयातून अंडपेशी बाहेर पडणे. अंडपेशीचे फलन न झाल्यास मासिक पाळी येते आणि सुमारे पाच दिवस चालते.

आकृतीत : आकृतीत मासिक पाळी चक्र.

• सोपे : चक्र 28 दिवसांचे असून पाळी दिवस 1 ला सुरू झाली तर पुढची दिवस 29 ला सुरू होते.
• मध्यम : 28 दिवसांच्या चक्रात पाळी 5 दिवस चालली तर उरलेले 28 − 5 = 23 दिवस इतर अवस्था.
• परीक्षेसाठी : अंडपेशीचे फलन न झाल्याने जाड झालेले गर्भाशयाचे अस्तर बाहेर पडते, म्हणून पाळी येते.

नियम 2 : प्रजनन तंत्रज्ञान आणि आरोग्य — IVF (in vitro fertilization, परीक्षानळी फलन) : अंडपेशी आणि शुक्राणू शरीराबाहेर जुळवून गर्भ गर्भाशयात ठेवतात. सरोगसीत (surrogacy) दुसरी स्त्री बाळ वाढवते. शुक्राणू बँकेत शुक्राणू साठवतात. जुळी एकयुग्मजी (identical, एका युग्मनजातापासून) किंवा द्वियुग्मजी (दोन युग्मनजातांपासून) असू शकतात. प्रजनन आरोग्यासाठी स्वच्छता महत्त्वाची आहे.

• सोपे : IVF ने जन्मलेले बाळ सामान्य बाळ असते; फक्त अंडपेशी आणि शुक्राणूचे मिलन शरीराबाहेर झाले.
• मध्यम : एकयुग्मजी जुळी एका युग्मनजातापासून येतात आणि त्यांचे लिंग सारखे असते; द्वियुग्मजी दोन अंडपेशींपासून येतात आणि वेगळी असू शकतात.
• परीक्षेसाठी : एकयुग्मजी म्हणजे एका युग्मनजातापासून; द्वियुग्मजी म्हणजे दोन युग्मनजातांपासून.

फरक ओळखा