परिसंस्था, पर्यावरण आणि पारिस्थितिकी
गावच्या तळ्यात लहान वनस्पती अन्न बनवतात, छोटे मासे त्या खातात, बगळा माशांना खातो आणि मेलेल्या गोष्टी जीवाणू स्वच्छ करतात. यातला एखादा नाहीसा झाला की तळे हळूहळू असंतुलित होते. ही एकत्र काम करणारी व्यवस्था म्हणजे परिसंस्था.
परिसंस्था (ecosystem) जैविक आणि अजैविक घटक व त्यांच्या आंतरक्रिया यांनी बनते.
नियम 1 : परिसंस्था — उत्पादक, शाकाहारी, भक्षक आणि विघटक (घाणेरड्या जागी राहणारे सजीवही) सर्व संतुलनासाठी महत्त्वाचे. "जीवो जीवस्य जीवनम्" याचा अर्थ जीव जीवावर जगतो.
आकृतीत : आकृतीत परिसंस्थेतील प्रत्येक सदस्य महत्त्वाचा आहे.
- सोपे : गवत (उत्पादक) → नाकतोडा (शाकाहारी) → बेडूक (भक्षक) → साप → मृत शरीर कुजवणारे जीवाणू.
- मध्यम : बेडूक नाहीसे झाले तर नाकतोडे वाढतात आणि जास्त झाडे खातात; संपूर्ण साखळी बिघडते.
- परीक्षेसाठी : मृत पदार्थांवर जगणारी गिधाडे आणि जीवाणू देखील उपयुक्त : ते मृत शरीरे हटवतात आणि खनिजे मातीला परत देतात.
नियम 2 : पर्यावरण आणि पर्यावरणशास्त्र — पर्यावरण म्हणजे सजीवांवर परिणाम करणारे सर्व भौतिक, रासायनिक आणि जैविक घटक, नैसर्गिक व कृत्रिम. पर्यावरणशास्त्र (ecology) जैविक आणि अजैविक घटकांतील आंतरक्रियांचा अभ्यास करते. परिसंस्था हे त्याचे मूलभूत कार्यात्मक एकक : तळे ही लहान परिसंस्था, पृथ्वी सर्वात मोठी. संतुलन पाणी, कार्बन, नायट्रोजन व ऑक्सिजन चक्रे आणि अन्नसाखळ्या राखतात.
- सोपे : अजैविक घटक : सूर्यप्रकाश, पाणी, हवा, माती. जैविक घटक : वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव.
- मध्यम : घरातील मत्स्यालय ही अगदी लहान परिसंस्था, तर जंगल मोठी परिसंस्था.
- परीक्षेसाठी : तळ्याच्या परिसंस्थेचे वर्गीकरण : पाणी, सूर्यप्रकाश आणि चिखल अजैविक; शैवाल, मासे, बेडूक आणि जीवाणू जैविक; मिळून परिसंस्था बनते.
परिसंस्था, पर्यावरण आणि पारिस्थितिकी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडापरिसंस्था = जैविक + अजैविक + आंतरक्रिया. चक्रे आणि अन्नसाखळ्या संतुलन राखतात.
फक्त मोठे प्राणीच महत्त्वाचे असे समजणे. उत्पादक आणि विघटक तितकेच आवश्यक.
आठवणीची युक्ती : "बनवतो, खातो, शिकार करतो, स्वच्छ करतो : उत्पादक, शाकाहारी, भक्षक, विघटक".
फरक ओळखा
| घटक | उदाहरणे |
|---|---|
| जैविक | वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव |
| अजैविक | सूर्यप्रकाश, पाणी, हवा, माती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1परिसंस्था म्हणजे काय?
- 2पर्यावरणशास्त्र कशाचा अभ्यास करते?
- 3सर्वात मोठी परिसंस्था कोणती?
- 4दोन अजैविक घटक सांगा.
- 5निसर्गाचे संतुलन राखण्यास कोणती चक्रे मदत करतात?
- 6गवत → ससा → कोल्हा या साखळीत उत्पादक आणि भक्षक सांगा.
- 7विघटक महत्त्वाचे का?
- 8शेतातील सर्व साप मारले तर काय होऊ शकते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जैविक आणि अजैविक घटक व त्यांच्या आंतरक्रिया.
- 2जैविक व अजैविक घटकांतील आंतरक्रिया.
- 3पृथ्वी.
- 4सूर्यप्रकाश आणि पाणी.
- 5पाणी, कार्बन, नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन चक्रे.
- 6उत्पादक : गवत; भक्षक : कोल्हा.
- 7ते मृत पदार्थ कुजवून खनिजे मातीला परत देतात.
- 8उंदीर वाढून पिकांचे नुकसान करतात आणि संतुलन बिघडते.
प्रदूषण आणि संवर्धनाची गरज
चिमणीतील धूर, गटारातील प्लॅस्टिक पिशव्या आणि पाण्यावरील तेल वेगवेगळे दिसतात, पण एक गोष्ट सारखी : हवा, पाणी किंवा मातीत नको असलेले काहीतरी मिसळले आहे आणि सजीवांना त्रास होतो.
पर्यावरण प्रदूषण (pollution) म्हणजे हवा, पाणी किंवा मातीच्या भौतिक, रासायनिक किंवा जैविक गुणधर्मांत होणारा हानिकारक अवांछित बदल.
नियम 1 : प्रदूषणाची कारणे — लोकसंख्या विस्फोट, जलद औद्योगिकीकरण, जंगलतोड, अनियोजित शहरीकरण आणि संसाधनांचा अविवेकी वापर.
आकृतीत : आकृतीत पर्यावरण प्रदूषणाचे मुख्य प्रकार.
- सोपे : झाडे तोडल्याने ऑक्सिजन कमी आणि कार्बन डायऑक्साइड जास्त होतो : जंगलतोड.
- मध्यम : वाढत्या शहरात जास्त वाहने म्हणजे जास्त धूर, म्हणून लोकसंख्या आणि शहरीकरणाबरोबर वायुप्रदूषण वाढते.
- परीक्षेसाठी : कारखाना प्रक्रिया न केलेले पाणी नदीत सोडतो : मासे मरतात आणि खालच्या गावातील लोक आजारी पडतात. यातून औद्योगिकीकरण, जलप्रदूषण आणि आरोग्य जोडलेले दिसते.
नियम 2 : किरणोत्सारी प्रदूषण आणि संवर्धन — किरणोत्सारी प्रदूषण क्ष-किरण आणि अणुऊर्जा केंद्रांतून होते (चेर्नोबिल, विंडस्केल, थ्री माईल आयलंड). त्यामुळे कर्करोग, ऊतींची हानी, जनुकीय बदल आणि दृष्टीचे विकार होतात. संवर्धन संतुलन राखते, नैसर्गिक व मानवनिर्मित समस्या सोडवते आणि शिक्षणातून जनजागृती आवश्यक.
- सोपे : क्ष-किरण कक्षांना आवरण लावून लोकांना किरणोत्सारापासून वाचवावे लागते.
- मध्यम : किरणोत्सार जनुके बदलू शकतो, म्हणून त्याची हानी पुढच्या पिढ्यांपर्यंत जाऊ शकते.
- परीक्षेसाठी : संवर्धन म्हणजे सर्व काही "अस्पर्श ठेवणे" नव्हे; तर साधनसंपत्ती शहाणपणाने वापरणे, म्हणजे ती मुलांना-नातवंडांना पुरेल.
प्रदूषण = हवा, पाणी, मातीतील हानिकारक अवांछित बदल. कारणे : लोकसंख्या, उद्योग, जंगलतोड.
प्रदूषण म्हणजे फक्त धूर असे समजणे. जल, मृदा, ध्वनी आणि किरणोत्सारी प्रदूषणही असते.
आठवणीची युक्ती : "जास्त माणसे, जास्त कारखाने, कमी झाडे = जास्त प्रदूषण".
फरक ओळखा
| कारण | परिणाम |
|---|---|
| जंगलतोड | ऑक्सिजन कमी, CO₂ जास्त |
| औद्योगिकीकरण | वायू व जलप्रदूषण |
| अणुऊर्जा केंद्रे | किरणोत्सारी प्रदूषण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यावरण प्रदूषणाची व्याख्या सांगा.
- 2प्रदूषणाची तीन कारणे सांगा.
- 3किरणोत्सारी अपघातांशी जोडलेली दोन ठिकाणे सांगा.
- 4किरणोत्सारी प्रदूषणाचे दोन हानिकारक परिणाम सांगा.
- 5संवर्धन म्हणजे काय?
- 6जंगलतोडीमुळे वायुप्रदूषण का वाढते?
- 7अनियोजित शहरीकरणामुळे प्रदूषण कसे वाढते?
- 8संवर्धन यशस्वी होण्यासाठी लोकांना शिक्षित का करावे लागते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवा, पाणी किंवा मातीच्या गुणधर्मांतील हानिकारक अवांछित बदल.
- 2लोकसंख्या विस्फोट, औद्योगिकीकरण, जंगलतोड.
- 3चेर्नोबिल आणि थ्री माईल आयलंड.
- 4कर्करोग आणि जनुकीय बदल.
- 5निसर्गाचे संतुलन राखण्यासाठी साधनसंपत्तीचा सुज्ञ वापर आणि संरक्षण.
- 6कमी झाडे CO₂ कमी शोषतात आणि ऑक्सिजन कमी देतात.
- 7जास्त वाहने, कचरा आणि योग्य गटारे व कचरा विल्हेवाटीशिवाय दाटीवाटीचे राहणे.
- 8संवर्धनाला सर्वांचे सहकार्य हवे आणि ते जागृतीतून येते.
संवर्धनासाठी कायदे आणि संस्था
लोकांनी नदीत कचरा टाकू नये म्हणून फलक पुरेसा नसतो. नियम, शिक्षा आणि तपासणारा गट हवा. पर्यावरण कायदे आणि संस्था राष्ट्रीय व जागतिक पातळीवर हेच काम करतात.
UNEP (संयुक्त राष्ट्रे पर्यावरण कार्यक्रम) ची स्थापना 1972 मध्ये झाली.
नियम 1 : भारतातील कायदे — वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972 (कलमे 49A, 49B, 49C); वन (संवर्धन) कायदा 1980; पर्यावरण (संरक्षण) कायदा 1986 (5 वर्षांपर्यंत कारावास किंवा ₹1 लाखापर्यंत दंड); राष्ट्रीय हरित लवाद 2010. नियम : ध्वनिप्रदूषण (2000), जैववैद्यकीय कचरा (1998), ई-कचरा (2011).
आकृतीत : आकृतीत महत्त्वाचे पर्यावरण कायदे कालक्रमाने.
- सोपे : कालक्रम : वन्यजीव संरक्षण कायदा (1972), वन कायदा (1980), पर्यावरण संरक्षण कायदा (1986), राष्ट्रीय हरित लवाद (2010).
- मध्यम : पर्यावरण संरक्षण कायदा (1986) आणि NGT (2010) यांतील अंतर 2010 − 1986 = 24 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : जुने मोबाईल कचऱ्यात टाकणे चुकीचे; ई-कचरा नियम (2011) ते अधिकृत पुनर्चक्रीकरणकर्त्यांकडे देण्यास सांगतात.
नियम 2 : संस्था — बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, IUCN, IPCC, WWF, बर्डलाइफ इंटरनॅशनल, ग्रीन क्लायमेट फंड आणि ग्रीनपीस (सर्वात मोठी). आसामचे जादव मोलाई पायेंग यांनी वाळूच्या बेटावर झाडे लावून "मोलाई जंगल" निर्माण केले आणि त्यांना पद्मश्री मिळाला.
- सोपे : WWF वन्यजीव संरक्षणासाठी कार्य करते; ग्रीनपीस ही सर्वात मोठी पर्यावरण संस्था.
- मध्यम : IPCC हवामान बदलाचा अभ्यास करते आणि IUCN संकटग्रस्त प्रजातींची लाल यादी ठेवते.
- परीक्षेसाठी : एक व्यक्तीही मोठा फरक घडवू शकते : पायेंग यांच्या वृक्षारोपणातून जंगल उभे राहिले, यावरून वैयक्तिक प्रयत्नही संवर्धनाला मदत करतात.
UNEP 1972; वन्यजीव कायदा 1972; वन कायदा 1980; EPA 1986; NGT 2010. ग्रीनपीस सर्वात मोठी.
1972 च्या घटनांची गल्लत करणे. UNEP आणि वन्यजीव संरक्षण कायदा दोन्ही 1972 चे.
आठवणीची युक्ती : "72 वन्यजीव, 80 वन, 86 पर्यावरण, 2010 हरित लवाद".
फरक ओळखा
| कायदा किंवा संस्था | वर्ष |
|---|---|
| UNEP | 1972 |
| वन्यजीव संरक्षण कायदा | 1972 |
| वन (संवर्धन) कायदा | 1980 |
| पर्यावरण (संरक्षण) कायदा | 1986 |
| राष्ट्रीय हरित लवाद | 2010 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1UNEP ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
- 2पर्यावरण (संरक्षण) कायदा 1986 अन्वये शिक्षा काय?
- 3सर्वात मोठी पर्यावरण संस्था कोणती?
- 4मोलाई जंगल कोणी निर्माण केले?
- 5ई-कचरा नियम कोणत्या वर्षी झाले?
- 6क्रम लावा : NGT, वन कायदा, वन्यजीव संरक्षण कायदा.
- 7वन्यजीव संरक्षण कायदा आणि NGT यांच्यात किती वर्षे गेली?
- 8कायदे आणि जनजागृती दोन्ही का हवेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11972.
- 25 वर्षांपर्यंत कारावास किंवा ₹1 लाखापर्यंत दंड.
- 3ग्रीनपीस.
- 4आसामचे जादव मोलाई पायेंग.
- 52011.
- 6वन्यजीव संरक्षण कायदा (1972), वन कायदा (1980), NGT (2010).
- 72010 − 1972 = 38 वर्षे.
- 8कायदे नियम आणि शिक्षा ठरवतात, पण खरा बदल घडवायला लोकांनी ते समजून पाळावे लागतात.
जैवविविधता आणि तिचे संवर्धन
जंगलात उंच झाडे, झुडपे, अनेक कीटक आणि पक्षी असतात, तर हिरवळीवर एकाच प्रकारचे गवत. रोगाला कोण जास्त तग धरेल? जंगल, कारण त्यातील विविधता अनेक पर्याय देते. जीवसृष्टीची ही विविधता म्हणजे जैवविविधता.
जैवविविधता (biodiversity) म्हणजे तीन पातळ्यांवरील सजीवांची विविधता : जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था.
नियम 1 : जैवविविधतेच्या तीन पातळ्या — जनुकीय विविधता : एकाच प्रजातीतील विविधता. प्रजाती विविधता : भिन्न प्रजातींची संख्या. परिसंस्था विविधता : जंगल, तळे, वाळवंट अशा अधिवासांची विविधता. भारतात 13,000 पेक्षा जास्त देवराया आहेत; देवाच्या नावाने राखलेली जंगले.
आकृतीत : आकृतीत जैवविविधतेच्या तीन पातळ्या.
- सोपे : भारतातील आंब्याच्या वेगवेगळ्या जाती एकाच प्रजातीतील जनुकीय विविधता दाखवतात.
- मध्यम : 200 प्रजातींच्या वनस्पती व पक्षी असलेल्या जंगलात 10 प्रजातींच्या बागेपेक्षा जास्त प्रजाती विविधता.
- परीक्षेसाठी : जंगले, वाळवंट, पर्वत, पाणथळ जागा आणि सागरकिनारे असलेल्या देशात परिसंस्था विविधता जास्त.
नियम 2 : जैवविविधतेचे संवर्धन — दुर्मिळ प्रजातींचे रक्षण; राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये आणि जीवावरणे स्थापणे; विशिष्ट प्रजातींसाठी विशेष प्रकल्प; नियम पाळणे; आणि पारंपरिक ज्ञानाची नोंद.
- सोपे : राष्ट्रीय उद्यान प्राणी आणि त्यांचा अधिवास दोन्ही जपते.
- मध्यम : देवराया झाडे आणि प्राणी जपतात, कारण त्यांना इजा करणे चुकीचे मानले जाते.
- परीक्षेसाठी : गावातील वैद्य खोकल्यासाठी कोणती वनस्पती वापरतो अशा पारंपरिक ज्ञानाची नोंद करणे झाडे आणि ज्ञान दोन्ही जपते.
जैवविविधता : जनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था. देवराया : भारतात 13,000 पेक्षा जास्त.
जैवविविधता म्हणजे फक्त प्राण्यांची संख्या असे समजणे. त्यात जनुके, प्रजाती आणि अधिवास येतात.
आठवणीची युक्ती : "जनुक, प्रजाती, परिसंस्था".
फरक ओळखा
| पातळी | अर्थ |
|---|---|
| जनुकीय | एकाच प्रजातीतील विविधता |
| प्रजाती | वेगळ्या प्रजातींची संख्या |
| परिसंस्था | अधिवासांची विविधता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवविविधता म्हणजे काय?
- 2जैवविविधतेच्या तीन पातळ्या सांगा.
- 3देवराया म्हणजे काय?
- 4जैवविविधता संवर्धनाचे दोन मार्ग सांगा.
- 5गुरांच्या वेगवेगळ्या जाती कोणती विविधता दाखवतात?
- 6जंगलात 120 प्रजाती आणि लागवडीत 4. कोणात प्रजाती विविधता जास्त आणि किती पट?
- 7अनेक प्रजातींचे जंगल एकपिकी शेतापेक्षा अधिक स्थिर का?
- 8देवराया संवर्धनास कशा मदत करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था पातळीवरील जीवसृष्टीची विविधता.
- 2जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था विविधता.
- 3देवाच्या नावाने राखलेली जंगले.
- 4राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये.
- 5जनुकीय विविधता.
- 6जंगल, 120 ÷ 4 = 30 पट.
- 7एका प्रजातीवर रोग आला तरी इतर जागा भरून काढतात; एकपिकी शेत संपूर्ण नष्ट होऊ शकते.
- 8धार्मिक श्रद्धेमुळे झाडे तोडली जात नाहीत आणि प्राण्यांची शिकार होत नाही.
उष्णस्थळे आणि धोक्यातील प्रजाती
एखाद्या ग्रंथालयातील प्रत्येकी 100 पैकी 86 पुस्तके आगीत जळाली आणि उरलेल्या थोड्यांतच जगातील निम्मे मौल्यवान ज्ञान आहे अशी कल्पना करा. पृथ्वीवरील अशी ठिकाणे म्हणजे जैवविविधता केंद्रे (हॉटस्पॉट).
जैवविविधता केंद्र (hotspot) म्हणजे प्रजातींनी समृद्ध पण नैसर्गिक क्षेत्राचा बहुतांश भाग गमावलेला प्रदेश.
नियम 1 : जैवविविधता केंद्रे — 34 जैवविविधता केंद्रे आहेत. ती एकेकाळी पृथ्वीच्या 15.7% क्षेत्रावर होती; त्यातील 86% नष्ट झाले आणि फक्त 2.3% उरले आहे, तरीही त्यात 1,50,000 वनस्पती प्रजाती, म्हणजे जगातील 50% वनस्पती, आहेत. धोक्यातील वारसा स्थळे : पश्चिम घाट, मानस आणि सुंदरबन.
आकृतीत : आकृतीत जैवविविधता केंद्रांनी बहुतांश क्षेत्र गमावले आहे.
- सोपे : एखाद्या केंद्रातील जंगल 200 हेक्टर होते आणि 86% नष्ट झाले तर 200 × 14 ÷ 100 = 28 हेक्टर उरते.
- मध्यम : पश्चिम घाट, मानस आणि सुंदरबन ही भारतातील धोक्यातील वारसा स्थळे आहेत.
- परीक्षेसाठी : केंद्रे जगातील 50% वनस्पती प्रजाती फक्त 2.3% जमिनीत ठेवतात, म्हणून लहान क्षेत्रे जपल्याने प्रजातींची प्रचंड संख्या वाचते.
नियम 2 : संकटग्रस्त प्रजाती — संकटग्रस्त (endangered : सिंहपुच्छ माकड, खरमोर), दुर्मिळ (rare : लाल पांडा, कस्तुरी मृग), असुरक्षित (vulnerable : वाघ, सिंह), अनिश्चित (indeterminate : शेकरू). IUCN लाल यादी (Red List) प्रकाशित करते. जागतिक जैवविविधता दिन 22 मे रोजी असतो.
आकृतीत : आकृतीत संकटग्रस्त प्रजातींचे वर्ग.
- सोपे : सिंहपुच्छ माकड संकटग्रस्त; वाघ असुरक्षित.
- मध्यम : लाल पांडा आणि कस्तुरी मृग दुर्मिळ; शेकरू अनिश्चित.
- परीक्षेसाठी : लाल यादीतून सरकारांना कोणत्या प्रजातींचे आधी रक्षण करावे ते कळते, म्हणून संवर्धनाचा पैसा जिथे सर्वाधिक गरज तिथे जातो.
34 केंद्रे; पूर्वी 15.7%, आता 2.3%. वर्ग : संकटग्रस्त, दुर्मिळ, असुरक्षित, अनिश्चित. 22 मे.
संकटग्रस्त आणि असुरक्षित एकच असे समजणे. संकटग्रस्त प्रजातींना अधिक तात्काळ धोका असतो.
आठवणीची युक्ती : "संकटग्रस्त, दुर्मिळ, असुरक्षित, अनिश्चित".
फरक ओळखा
| वर्ग | उदाहरण |
|---|---|
| संकटग्रस्त | सिंहपुच्छ माकड |
| दुर्मिळ | लाल पांडा |
| असुरक्षित | वाघ |
| अनिश्चित | शेकरू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1येथे किती जैवविविधता केंद्रांचा उल्लेख आहे?
- 2केंद्रे एकेकाळी पृथ्वीच्या किती टक्के क्षेत्रावर होती?
- 3लाल यादी कोण प्रकाशित करते?
- 4जागतिक जैवविविधता दिन केव्हा असतो?
- 5असुरक्षित प्रजातीचे उदाहरण द्या.
- 6केंद्रातील 300 हेक्टर जंगलाचे 86% क्षेत्र नष्ट झाले. किती हेक्टर उरते?
- 7धोक्यातील तीन वारसा स्थळे सांगा.
- 8संवर्धनतज्ज्ञ केंद्रांवर लक्ष का देतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 134.
- 215.7%.
- 3IUCN.
- 422 मे.
- 5वाघ (किंवा सिंह).
- 6300 × 14 ÷ 100 = 42 हेक्टर.
- 7पश्चिम घाट, मानस, सुंदरबन.
- 8लहान क्षेत्रात अनेक प्रजाती असतात ज्या इतरत्र नसतात, म्हणून ते जपल्याने अनेक प्रजाती वाचतात.
झटपट उजळणी
- UNEP 1972; पर्यावरण संरक्षण कायदा 1986; NGT 2010.
- जैवविविधता : जनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था.
- 34 उष्णस्थळे; रेड लिस्ट IUCN ची.