परिसंस्था व तिचे घटक
शाळेच्या बागेत झाडे, कीटक, पक्षी, माती, पाणी आणि सूर्यप्रकाश असतो. यांपैकी एक जरी काढले तरी सगळी बाग बदलते, कारण प्रत्येक भाग इतरांवर अवलंबून असतो.
एखाद्या क्षेत्रातील सर्व सजीव आणि त्यांच्या भोवतालचे निर्जीव भाग एक प्रणाली म्हणून एकत्र काम करतात, त्याला परिसंस्था म्हणतात. सजीव भाग म्हणजे जैविक घटक; निर्जीव भाग (सूर्यप्रकाश, तापमान, पाऊस, माती, खनिजे) म्हणजे अजैविक घटक. जैविक घटक म्हणजे उत्पादक (प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न बनवणाऱ्या हिरव्या वनस्पती व काही जिवाणू), उपभोक्ते (उत्पादकांवर अवलंबून असलेले शाकाहारी, मांसाहारी, सर्वभक्षी व परजीवी) आणि अपघटक (मृत अवशेषांचे साध्या पदार्थांत विघटन करणारे जिवाणू व बुरशी; ते पदार्थ वनस्पती पुन्हा वापरतात). जंगल, तलाव व सरोवर या नैसर्गिक परिसंस्था आहेत; पिकाचे शेत, बाग व मत्स्यालय मानवनिर्मित आहेत.
सूत्र / समीकरण : परिसंस्था = जैविक + अजैविक · उत्पादक → उपभोक्ते → अपघटक · पदार्थांचे पुनर्चक्रीकरण होते
आकृतीत : उत्पादक, उपभोक्ते व अपघटक हे सजीव भाग आहेत; सूर्यप्रकाश, पाणी व माती हे निर्जीव भाग आहेत.
नियम 1 : जैविक की अजैविक? — विचारा : ते सजीव आहे का, किंवा सजीवाचा भाग आहे का? सजीव म्हणजे जैविक. प्रकाश, पाणी, तापमान, माती, खनिजे यांसारखे भौतिक घटक अजैविक.
- सोपे : तलावात शेवाळ व बेडकाची पिल्ले जैविक; पाणी, चिखल व सूर्यप्रकाश अजैविक.
- मध्यम : एका बागेत गुलाबाची झुडपे, मधमाश्या, माती व सूर्यप्रकाश आहेत. जैविक : झुडपे व मधमाश्या. अजैविक : माती व सूर्यप्रकाश. म्हणजे ४ पैकी २ अजैविक.
- परीक्षेसाठी : एका विद्यार्थ्याने तलावातील विरघळलेला ऑक्सिजन जैविक म्हणून लिहिला. हे चूक आहे : ऑक्सिजन निर्जीव घटक आहे, म्हणून तो अजैविक, जरी सजीवांना त्याची गरज असते.
नियम 2 : सजीवांची भूमिका — उत्पादक सूर्यप्रकाशातून अन्न बनवतात. उपभोक्ते उत्पादकांना किंवा इतर उपभोक्त्यांना खातात. अपघटक मृत पदार्थांचे विघटन करून पोषकद्रव्ये मातीला परत देतात. अपघटक नसतील तर मृत पदार्थ साचतात व मातीत पोषकद्रव्ये कमी पडतात.
- सोपे : गव्हाचे रोप = उत्पादक; शेळी = उपभोक्ता; शिळ्या पावावरील बुरशी = अपघटक.
- मध्यम : हिरवळीवर : गवत → नाकतोडा → पाल. गवत उत्पादक; नाकतोडा व पाल उपभोक्ते; मृत पानांवरील बुरशी अपघटक.
- परीक्षेसाठी : एका वर्षभर जंगलात अपघटक नाहीत. गळलेली पाने साचतात व मातीतील पोषकद्रव्ये कमी होतात, म्हणून नवीन झाडे नीट वाढत नाहीत.
मत्स्यालयाला खाऊ घालण्यासाठी व स्वच्छतेसाठी माणसांची गरज असते. तलाव स्वतःची काळजी स्वतः घेतो, कारण त्यात खूप अपघटक व संतुलित अन्नपुरवठा असतो.
लाकडावर वाढते म्हणून बुरशीला उत्पादक म्हणणे. बुरशी प्रकाशसंश्लेषण करू शकत नाही; ती अपघटक आहे.
सजीव = जैविक; भौतिक घटक = अजैविक; अन्न बनवतो = उत्पादक; खातो = उपभोक्ता; स्वच्छ करतो = अपघटक. आठवणीची युक्ती : "उ-उ-अ" : उत्पादक अन्न बनवतात, उपभोक्ते खातात, अपघटक मृत अवशेष कुजवतात.
फरक ओळखा
| मुद्दा | जैविक घटक | अजैविक घटक |
|---|---|---|
| स्वरूप | सजीव | निर्जीव भौतिक घटक |
| उदाहरणे | वनस्पती, प्राणी, बुरशी, जिवाणू | सूर्यप्रकाश, पाऊस, माती, तापमान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एखाद्या क्षेत्रातील सर्व सजीव आणि त्यांच्या भोवतालचे निर्जीव भाग मिळून काय म्हणतात?
- 2जैविक घटकांचे तीन प्रकार सांगा.
- 3अजैविक घटकांची दोन उदाहरणे द्या.
- 4अपघटकांना परिसंस्थेचे स्वच्छक का म्हणतात?
- 5एका तलावात शेवाळ, मासे, चिखल, पाणी व जिवाणू आहेत. या पाचांपैकी किती जैविक आहेत?
- 6गव्हाचे शेत, सरोवर व मत्स्यालय यांचे नैसर्गिक की मानवनिर्मित असे वर्गीकरण करा.
- 7घरच्या मत्स्यालयात माशांसोबत भक्षक का ठेवत नाहीत?
- 8जंगलातील मृत पाने काही महिन्यांत नाहीशी होतात, पण प्लास्टिकची बाटली तशीच राहते. पहिला बदल कोणता सजीव गट घडवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1परिसंस्था.
- 2उत्पादक, उपभोक्ते व अपघटक.
- 3सूर्यप्रकाश, तापमान, पाऊस, माती, खनिजे यांपैकी कोणतीही दोन.
- 4ते मृत अवशेष व टाकाऊ पदार्थ विघटित करतात व पोषकद्रव्ये मातीला परत देतात.
- 5तीन : शेवाळ, मासे व जिवाणू.
- 6गव्हाचे शेत : मानवनिर्मित; सरोवर : नैसर्गिक; मत्स्यालय : मानवनिर्मित.
- 7तो माशांना खाईल व समतोल बिघडेल.
- 8अपघटक (जिवाणू व बुरशी).
अन्नसाखळी, पोषण पातळ्या व अन्नजाळे
चिमणी सुरवंट खाते, सुरवंट पान खातो, आणि पुढे ससाणा चिमणीला पकडू शकतो. प्रत्येक जण आधीच्याला खातो, साखळीच्या कड्यांप्रमाणे.
ज्यात प्रत्येक सजीव आधीच्या सजीवाला खातो आणि अन्नऊर्जा पुढे जाते अशा सजीवांच्या मालिकेला अन्नसाखळी म्हणतात. प्रत्येक पायरी म्हणजे एक पोषण पातळी. उत्पादक पहिली पातळी; शाकाहारी (प्राथमिक उपभोक्ते) दुसरी; लहान मांसाहारी (द्वितीय उपभोक्ते) तिसरी; मोठे मांसाहारी (तृतीय उपभोक्ते) चौथी. बाण नेहमी खाल्ल्या जाणाऱ्याकडून खाणाऱ्याकडे जातो. निसर्गात बहुतेक सजीव एकापेक्षा जास्त प्रकारचे अन्न खातात, म्हणून अनेक साखळ्या जोडून एक जाळे तयार होते, त्याला अन्नजाळे म्हणतात. एका साखळीपेक्षा जाळे जास्त वास्तववादी व स्थिर असते : एक अन्नस्रोत नाहीसा झाला तरी प्राणी दुसऱ्याकडे वळू शकतो.
सूत्र / समीकरण : उत्पादक → शाकाहारी → लहान मांसाहारी → मोठा मांसाहारी · बाण = खाल्ला जाणारा → खाणारा · अन्नजाळे = अनेक साखळ्या जोडलेल्या
आकृतीत : प्रत्येक बाण कोण खाल्ला जातो व कोण खातो हे दाखवतो; उत्पादक नेहमी सुरुवातीला असतो.
अन्नसाखळी, पोषण पातळ्या व अन्नजाळे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : पोषण पातळी ठरवणे — उत्पादकापासून मोजा : उत्पादक = पातळी १, पुढे प्रत्येक पायरीने एक वाढते. प्राथमिक उपभोक्ता उत्पादकांना खातो; द्वितीय उपभोक्ता प्राथमिक उपभोक्त्यांना खातो; तृतीय उपभोक्ता द्वितीय उपभोक्त्यांना खातो.
- सोपे : भात → उंदीर → साप → गरुड : भात पातळी १, गरुड पातळी ४.
- मध्यम : शेवाळ → जलपिसू → लहान मासा → बगळा. लहान मासा पातळी ३ वर, म्हणजे द्वितीय उपभोक्ता.
- परीक्षेसाठी : एक माणूस भात व मासे दोन्ही खातो. भात खाताना तो पातळी २ वर; मासे खाताना त्याहून वरच्या पातळीवर. म्हणजे सर्वभक्षी एकापेक्षा जास्त पोषण पातळ्यांवर असू शकतो.
नियम 2 : अन्नसाखळी की अन्नजाळे? — खाण्याची एकच सरळ रेषा म्हणजे साखळी. एखादा सजीव एकापेक्षा जास्त प्रकारचे सजीव खात असेल किंवा त्यांच्याकडून खाल्ला जात असेल, तर साखळ्या एकमेकींना छेदतात व जाळे तयार होते. जाळ्यातील एक कडी गेली तरी इतर मार्ग उरलेल्यांना जिवंत ठेवतात.
- सोपे : गवत → हरीण → वाघ ही साखळी. वाघ रानडुक्कर पण खात असेल, जे मुळे खाते, तर साखळ्या मिळून जाळे बनते.
- मध्यम : साप उंदीर व बेडूक दोन्ही खातो. तो एकाच वेळी दोन साखळ्यांत आहे, म्हणून साप दोन साखळ्यांना जोडून जाळे बनवतो.
- परीक्षेसाठी : जंगलातील हरणे नाहीशी झाली. फक्त हरीण खाणारा बिबट्या उपाशी राहील, पण ससे व शेळ्याही खाणारा बिबट्या दुसऱ्याकडे वळू शकतो. एका साखळीपेक्षा जाळ्यामुळे परिसंस्था जास्त स्थिर राहते.
अपघटक साखळीच्या प्रत्येक पातळीवरील मृत अवशेषांवर क्रिया करतात, म्हणून त्यांना साखळीत एक पायरी म्हणून दाखवत नाहीत.
बाण खाणाऱ्याकडून खाल्ल्या जाणाऱ्याकडे काढणे. बाण अन्नऊर्जेचा प्रवाह दाखवतो : खाल्ल्या जाणाऱ्याकडून खाणाऱ्याकडे.
उत्पादकापासून सुरू करा, पायऱ्या मोजा, बाण खाणाऱ्याकडे; अनेक साखळ्या = जाळे. आठवणीची युक्ती : "तोंडाकडे बाण" : बाणाचे टोक नेहमी खाणाऱ्याच्या तोंडाकडे असते.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अन्नसाखळी | अन्नजाळे |
|---|---|---|
| आकार | एक सरळ रेषा | फांद्या असलेले जाळे |
| स्थिरता | एक कडी गेल्यास तुटते | इतर मार्ग टिकवतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पोषण पातळी म्हणजे काय?
- 2पहिली पोषण पातळी नेहमी कोणत्या सजीवांची असते?
- 3अन्नसाखळीत बाण कोणत्या दिशेने जातो?
- 4गहू → उंदीर → घुबड यात प्राथमिक उपभोक्ता कोण?
- 5शेवाळ → बेडकाचे पिल्लू → मासा → बगळा यात मासा कोणत्या पोषण पातळीवर आहे?
- 6एका अन्नसाखळीपेक्षा अन्नजाळे जास्त स्थिर का असते?
- 7गवताळ प्रदेशातील सर्व शाकाहारी काढून टाकले तर मांसाहारींचे काय होते?
- 8गवत → वाघ → हरीण ही योग्य अन्नसाखळी आहे का? कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नसाखळीची प्रत्येक पायरी किंवा आहार पातळी.
- 2उत्पादक (हिरव्या वनस्पती).
- 3खाल्ल्या जाणाऱ्या सजीवाकडून खाणाऱ्या सजीवाकडे.
- 4उंदीर.
- 5तिसरी पोषण पातळी.
- 6एक अन्नस्रोत नाहीसा झाला तर प्राणी दुसऱ्या अन्नाकडे वळू शकतात.
- 7त्यांचे मुख्य अन्न संपते व त्यांची संख्या घटते.
- 8नाही. वाघ गवत खात नाही, म्हणून साखळी कोण कोणाला खातो हे पाळत नाही.
अन्नसाखळी, पोषण पातळ्या व अन्नजाळे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाऊर्जा प्रवाह व जैविक विवर्धन
सौर दिवा दिवसभर चार्ज होतो, तरी सूर्यप्रकाशाचा फक्त काही भाग साठवलेल्या ऊर्जेत बदलतो आणि बाकी उष्णतेच्या रूपात वाया जातो. वनस्पतींचेही तसेच आहे : त्यांच्यापर्यंत पोहोचणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा त्या फक्त थोडा भाग साठवतात.
जवळजवळ प्रत्येक परिसंस्थेसाठी सूर्य हा ऊर्जेचा स्रोत आहे. हिरव्या वनस्पती आपल्या पानांवर पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशाच्या फक्त सुमारे 1% भाग ग्रहण करून तो अन्नऊर्जा म्हणून साठवतात. मग ऊर्जा फक्त एकाच दिशेने वाहते : सूर्य → उत्पादक → उपभोक्ते. ती कधीही सूर्याकडे किंवा मागील पातळीकडे परत जात नाही. प्रत्येक पायरीवर ऊर्जेच्या फक्त सुमारे 10% भाग पुढे जातो (10 टक्के नियम); बाकीचा श्वसन व इतर क्रियांमध्ये उष्णतेच्या रूपात वाया जातो. म्हणूनच अन्नसाखळीत फक्त तीन-चार पायऱ्या असतात आणि उत्पादकांकडे सर्वाधिक ऊर्जा असते. याउलट, काही कीटकनाशकांसारखी हानिकारक रसायने विघटित होत नाहीत. ती माती व पाण्यातून वनस्पतींत शिरतात आणि मग प्रत्येक वरच्या पातळीवर साचत जातात. यालाच जैविक विवर्धन म्हणतात : उत्पादकांत सांद्रता सर्वात कमी व सर्वोच्च मांसाहारींत, माणसासह, सर्वाधिक असते.
सूत्र / समीकरण : पुढच्या पातळीला सुमारे 10% · 100% → 10% → 1% → 0.1% · ऊर्जा वर जाताना घटते, हानिकारक रसायने वाढतात
आकृतीत : प्रत्येक पायरीवर ऊर्जा एक-दशांश होते, म्हणून लांब साखळीच्या शिखरापर्यंत फार थोडी पोहोचते.
नियम 1 : 10 टक्के नियम लावणे — साखळीत प्रत्येक पायरी वर जाताना 0.1 ने गुणा. खाली जाताना 0.1 ने भागा, म्हणजे 10 ने गुणा.
- सोपे : उत्पादकांकडे 10000 J : प्राथमिक उपभोक्त्यांना 10000 × 0.1 = 1000 J मिळते.
- मध्यम : उत्पादकांकडे 50000 J. द्वितीय उपभोक्त्यांना 50000 × 0.1 × 0.1 = 500 J मिळते.
- परीक्षेसाठी : तृतीय उपभोक्त्यांना 8 J मिळते. मागे जाताना : द्वितीय 80 J, प्राथमिक 800 J, उत्पादक 8000 J.
नियम 2 : जैविक विवर्धन — अजैवविघटनशील रसायन विघटित होत नाही किंवा शरीरातून सहज बाहेर पडत नाही, म्हणून ते प्रत्येक पायरीवर साचते. ते उत्पादकांत सर्वात कमी व सर्वोच्च मांसाहारींत, माणसासह, सर्वाधिक असते.
- सोपे : शेवाळ → लहान मासा → मोठा मासा → गरुड : कीटकनाशक शेवाळात सर्वात कमी व गरुडात सर्वाधिक.
- मध्यम : कीटकनाशकाचे प्रमाण जलवनस्पतींत 0.02 एकक, लहान माशांत 0.4 व मासे खाणाऱ्या पक्ष्यात 5 आहे. साखळीत वर जाताना प्रमाण वाढते : हेच जैविक विवर्धन.
- परीक्षेसाठी : वर जाताना ऊर्जा घटते, पण अजैवविघटनशील रसायन वाढते. दोन्ही घटतात असे म्हणणारा विद्यार्थी चुकतो.
धुतल्याने धान्य किंवा भाज्यांमधील कीटकनाशकांचे अवशेष पूर्णपणे निघत नाहीत, कारण रसायनाचा काही भाग वनस्पतीत शोषला गेलेला असतो.
ऊर्जेचे पोषकद्रव्यांसारखे पुनर्चक्रीकरण होते असे म्हणणे. पोषकद्रव्ये चक्राकार फिरतात; ऊर्जा एकाच दिशेने वाहते व उष्णता म्हणून वाया जाते.
1% ग्रहण, 10% पुढे; ऊर्जा वर जाताना घटते, हानिकारक रसायने साचतात. आठवणीची युक्ती : "1 आत, 10 पुढे" : वनस्पती 1% सूर्यप्रकाश पकडतात, मग प्रत्येक पायरी 10% पुढे देते.
फरक ओळखा
| मुद्दा | ऊर्जा | हानिकारक रसायन |
|---|---|---|
| साखळीत वर जाताना | कमी होते | वाढते |
| कारण | प्रत्येक पायरीवर उष्णता म्हणून वाया जाते | अजैवविघटनशील, म्हणून साचते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जवळजवळ सर्व परिसंस्थांसाठी ऊर्जेचा स्रोत कोणता?
- 2पानांवर पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा वनस्पती सुमारे किती टक्के भाग ग्रहण करतात?
- 310 टक्के नियम सांगा.
- 4अन्नसाखळीत चारपेक्षा जास्त पायऱ्या क्वचितच का असतात?
- 5उत्पादकांकडे 20000 J आहे. चौथ्या पातळीवरील मोठ्या मांसाहारींपर्यंत किती ऊर्जा पोहोचू शकते?
- 6द्वितीय उपभोक्त्यांकडे 150 J आहे. प्राथमिक उपभोक्त्यांकडे किती होते?
- 7जैविक विवर्धनाची व्याख्या करा.
- 8शेवाळ → लहान मासा → मोठा मासा → पक्षी यात कीटकनाशकाची सांद्रता कुठे सर्वाधिक असते व का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्य.
- 2सुमारे 1%.
- 3एका पोषण पातळीकडून पुढच्या पातळीला ऊर्जेचा फक्त सुमारे एक-दशांश भाग मिळतो.
- 4प्रत्येक पायरीवर ऊर्जा वाया जाते, म्हणून अधिक पातळ्यांसाठी फार कमी उरते.
- 520000 × 0.1 × 0.1 × 0.1 = 20 J.
- 6150 ÷ 0.1 = 1500 J.
- 7हानिकारक अजैवविघटनशील रसायन प्रत्येक वरच्या पोषण पातळीवर साचत जाणे.
- 8पक्ष्यात, कारण तो शिखरावर आहे आणि रसायन प्रत्येक पायरीवर साचते.
ओझोन थर व त्याचा ऱ्हास
उन्हाळ्यात आपण टोपी घालतो किंवा सनस्क्रीन लावतो, कारण सूर्याच्या अतिनील किरणांमुळे त्वचा भाजू शकते. आकाशात उंचावर ओझोनचा पातळ थर संपूर्ण ग्रहासाठी मोठ्या सनस्क्रीनसारखे काम करतो.
ओझोन (O3) मध्ये तीन ऑक्सिजन अणू असतात; आपण श्वासाद्वारे घेतो त्या ऑक्सिजनमध्ये (O2) दोन. वातावरणात उंचावर अतिनील (UV) किरणे O2 रेणूचे दोन मुक्त ऑक्सिजन अणूंत विभाजन करतात, आणि प्रत्येक मुक्त अणू दुसऱ्या O2 शी जोडून O3 तयार होतो. हा ओझोन थर सूर्याच्या बहुतेक हानिकारक अतिनील किरणांना शोषून घेतो; ती किरणे त्वचेचा कर्करोग व इतर सजीवांना हानी करू शकतात. मात्र जमिनीलगत ओझोन विषारी वायू आहे. 1980 च्या दशकात ओझोनचे प्रमाण झपाट्याने कमी होऊ लागले. याचे कारण क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC) ही कृत्रिम रसायने होती, जी फ्रीज व अग्निशामकांत वापरली जात. 1987 मध्ये UNEP करारानुसार CFC चे उत्पादन 1986 च्या पातळीवर गोठवले गेले, आणि आता उत्पादक CFC-मुक्त फ्रीज बनवतात.
सूत्र / समीकरण : O2 → O + O (UV) · O + O2 → O3 · CFC ओझोन नष्ट करतात · ओझोन कमी = पृथ्वीवर जास्त UV
आकृतीत : आकाशात उंचावरील प्रखर UV ओझोन तयार करतात; मग ओझोन थर पृथ्वीला UV पासून वाचवतो.
नियम 1 : ओझोन कसा तयार होतो — दोन पायऱ्या आहेत. पायरी 1 : UV O2 चे दोन मुक्त अणू करते (O2 → O + O). पायरी 2 : प्रत्येक मुक्त अणू O2 रेणूशी जोडतो (O + O2 → O3). प्रखर UV लागते, म्हणून ओझोन वातावरणात उंचावर तयार होतो.
- सोपे : दोन पायऱ्या लिहा : O2 → O + O, नंतर O + O2 → O3.
- मध्यम : दोन मुक्त O अणू दोन O2 रेणूंशी जोडून दोन O3 रेणू तयार होतात. आधी अणू : 2 + 4 = 6. नंतर अणू : 2 × 3 = 6. अणूंची संख्या कायम राहते.
- परीक्षेसाठी : अंधाऱ्या खोलीत ओझोन तयार होत नाही, कारण पहिल्या पायरीत O2 तोडण्यासाठी प्रखर UV लागते. म्हणूनच तो वातावरणात उंचावर तयार होतो.
नियम 2 : ओझोन ऱ्हास व संरक्षण — जुने फ्रीज व तत्सम स्रोतांतून निघणारे CFC वर जाऊन ओझोन नष्ट करतात, त्यामुळे थर पातळ होतो व पृथ्वीवर जास्त UV पोहोचतात. CFC-मुक्त उत्पादने वापरून आणि 1987 च्या UNEP कराराचे पालन करून आपण हा थर वाचवतो.
- सोपे : CFC-मुक्त लेबल असलेला नवीन फ्रीज ओझोन थराला हानी करत नाही.
- मध्यम : ओझोन थर जितका पातळ, तितकी जमिनीवर जास्त UV पोहोचते, म्हणून त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो.
- परीक्षेसाठी : एक विद्यार्थी म्हणतो ओझोन सर्वत्र चांगला असतो. हे चूक आहे : उंचावर तो आपले रक्षण करतो, पण जमिनीलगत तो विषारी वायू आहे.
1987 चा करार दाखवतो की देशांनी एकत्र प्रयत्न केले तर पर्यावरणाची हानी कमी करता येते.
O2 व O3 यांची गफलत करणे, किंवा CFC ओझोन बनवतात असे म्हणणे. CFC ओझोन नष्ट करतात.
उंचावर O3 = ढाल; जमिनीलगत O3 = विष; CFC = ओझोन नाशक. आठवणीची युक्ती : "ओझोन आकाशाची छत्री" : ती UV चा पाऊस अडवते आणि CFC तिला छिद्रे पाडतात.
फरक ओळखा
| मुद्दा | ऑक्सिजन (O2) | ओझोन (O3) |
|---|---|---|
| रेणूतील अणू | 2 | 3 |
| भूमिका | श्वासासाठी आवश्यक | उंचावर ढाल; जमिनीलगत विष |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ओझोनचे रासायनिक सूत्र कोणते?
- 2ओझोन थर वातावरणात कुठे असतो?
- 3ओझोन थर कोणते हानिकारक किरणोत्सर्ग शोषून घेतो?
- 4ओझोन कमी होण्यास मुख्यतः जबाबदार रसायने कोणती?
- 5ओझोन तयार होण्याच्या दोन पायऱ्या लिहा.
- 61987 मध्ये UNEP ने देशांना CFC चे उत्पादन गोठवण्यास का सांगितले?
- 7ओझोन उंचावर उपयुक्त पण जमिनीलगत हानिकारक का?
- 8CFC चे पूर्वीचे दोन उपयोग सांगा आणि ओझोन थराच्या रक्षणासाठी तुम्ही उचलू शकता असे एक पाऊल सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1O3.
- 2वरच्या वातावरणात.
- 3अतिनील (UV) किरणोत्सर्ग.
- 4क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC).
- 5O2 → O + O (UV), नंतर O + O2 → O3.
- 6ओझोन थराचे नुकसान मर्यादित करण्यासाठी.
- 7उंचावर ते UV शोषून सजीवांचे रक्षण करते; जमिनीलगत तो विषारी वायू आहे.
- 8फ्रीज व अग्निशामक; CFC-मुक्त उत्पादने खरेदी करणे.
ओझोन थर व त्याचा ऱ्हास
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाकचरा व्यवस्थापन व जैवविघटनशीलता
खड्ड्यात पुरलेली केळीची साले काही आठवड्यांत मातीत मिसळतात, पण त्यांच्या शेजारी टाकलेले प्लास्टिकचे वेष्टन वर्षभरानंतरही तसेच दिसते. काही कचरा कुजून जातो; काही तसाच राहतो.
जिवाणू, बुरशी व इतर अपघटक जैविक प्रक्रियांनी ज्या कचऱ्याचे विघटन करू शकतात तो जैवविघटनशील असतो, उदा. भाज्यांची साले, वाळलेली पाने, कागद, कापूस व शेण. जो कचरा हे सजीव विघटित करू शकत नाहीत तो अजैवविघटनशील, उदा. प्लास्टिक, काच, अॅल्युमिनियम फॉइल व धातूचे डबे. कारण विकरे विशिष्ट असतात : प्रत्येक विकर ठरावीक पदार्थांवरच काम करते, आणि बहुतेक मानवनिर्मित पदार्थांसाठी कोणत्याही सजीवाकडे विकर नसते. म्हणून अजैवविघटनशील कचरा खूप दीर्घकाळ टिकतो, माती व पाणी प्रदूषित करतो, तो गिळणाऱ्या प्राण्यांना हानी करतो आणि गटारे तुंबवतो. जैवविघटनशील कचराही मोठ्या ढिगात साचला तर दुर्गंधी व कीड निर्माण करतो. चांगल्या व्यवस्थापनासाठी कचरा वेगळा करणे, जैवविघटनशील कचऱ्यापासून कंपोस्ट बनवणे, बाकीचा पुनर्चक्रित किंवा पुन्हा वापरणे, सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून मगच सोडणे आणि जड धातू असलेल्या ई-कचऱ्याची काळजीपूर्वक हाताळणी करणे आवश्यक आहे. 3 R म्हणजे कमी करणे (Reduce), पुन्हा वापरणे (Reuse) आणि पुनर्चक्रीकरण (Recycle).
सूत्र / समीकरण : विकरे विशिष्ट : विकर नाही म्हणजे विघटन नाही · कमी करा + पुन्हा वापरा + पुनर्चक्रित करा · वेगळे करा, कंपोस्ट करा, प्रक्रिया करा
आकृतीत : कचऱ्याचे दोन गट करा; पहिल्याचे कंपोस्ट करा, दुसऱ्याचा पुन्हा वापर किंवा पुनर्चक्रीकरण करा, आणि मुळात कमी वापरा.
नियम 1 : कचऱ्याचे वर्गीकरण — विचारा : जिवाणू व बुरशी याचे विघटन करू शकतात का? वनस्पती किंवा प्राण्यांपासून आलेल्या गोष्टी सहसा करू शकतात (जैवविघटनशील). मानवनिर्मित प्लास्टिक, काच व धातू करू शकत नाहीत (अजैवविघटनशील).
- सोपे : चहाची पाने व वाळलेली पाने जैवविघटनशील; प्लास्टिकची नळी व काचेची बरणी नाहीत.
- मध्यम : एक शाळा दिवसाला 40 kg कचरा करते व त्यातील 25% अजैवविघटनशील आहे. म्हणजे 40 × 0.25 = 10 kg अजैवविघटनशील व 40 − 10 = 30 kg जैवविघटनशील.
- परीक्षेसाठी : एका घरात 800 g कचरा तयार होतो व त्यातील 560 g जैवविघटनशील आहे. टक्केवारी = 560 ÷ 800 × 100 = 70%.
नियम 2 : कचरा व्यवस्थापन — आधी कचरा वेगळा करा. जैवविघटनशील कचऱ्याचे खतात रूपांतर करणारे कंपोस्ट बनवा; अजैवविघटनशील कचरा पुन्हा वापरा किंवा पुनर्चक्रित करा; सांडपाणी व कारखान्यांच्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करून मगच सोडा. 3 R पाळा : कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्चक्रित करा.
- सोपे : प्रत्येक वेळी नवी प्लास्टिक पिशवी घेण्याऐवजी कापडी पिशवी न्या : यामुळे कचरा कमी होतो.
- मध्यम : जुनी काचेची बरणी घरी वस्तू साठवण्यासाठी वापरणे म्हणजे पुन्हा वापर. रिकाम्या प्लास्टिकच्या बाटल्या पुनर्चक्रीकरणकर्त्याकडे देणे म्हणजे पुनर्चक्रीकरण.
- परीक्षेसाठी : जुने संगणक रिकाम्या जागेत टाकणे असुरक्षित आहे, कारण जड धातू माती व पाण्यात झिरपू शकतात. ते अधिकृत ई-कचरा संकलकाला देणे सुरक्षित आहे.
पुनर्चक्रीकरणाने मदत होते, पण त्यालाही ऊर्जा लागते, म्हणून पुनर्चक्रीकरणाआधी कमी करणे व पुन्हा वापरणे येते.
सर्व वापरा-आणि-फेका कप सारखेच असतात असे समजणे. कागदी कप कुजतो, कापडी पिशवी अनेक वेळा वापरता येते, पण प्लास्टिकचा कप युगानुयुगे टिकतो.
वनस्पती/प्राण्यांपासून = कुजते; प्लास्टिक, काच, धातू = टिकते; आधी कमी करा, मग पुन्हा वापरा, मग पुनर्चक्रित करा. आठवणीची युक्ती : "3 R" क्रमाने : Reduce (कमी वापरा), Reuse (पुन्हा वापरा), Recycle (नवीन बनवा).
फरक ओळखा
| मुद्दा | जैवविघटनशील | अजैवविघटनशील |
|---|---|---|
| कोणामुळे विघटन | जिवाणू व बुरशी | योग्य विकर कोणाकडेच नाही |
| उदाहरणे | भाज्यांची साले, कागद, शेण | प्लास्टिक, काच, अॅल्युमिनियमचे डबे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवविघटनशील पदार्थ म्हणजे काय?
- 2दोन अजैवविघटनशील पदार्थांची नावे सांगा.
- 3कचरा व्यवस्थापनाचे 3 R कोणते?
- 4बहुतेक प्लास्टिकचे विघटन कोणताही सजीव का करू शकत नाही?
- 5एक वर्ग दिवसाला 5 kg कचरा करतो व त्यातील 2 kg अजैवविघटनशील आहे. जैवविघटनशील किती?
- 6एका घरात 800 g कचरा तयार होतो व 560 g जैवविघटनशील आहे. जैवविघटनशील कचऱ्याची टक्केवारी किती?
- 7स्वयंपाकघरातील कचरा जैवविघटनशील असूनही त्याचा मोठा ढीग परिसराला हानिकारक का ठरू शकतो?
- 8नदीत सोडण्यापूर्वी सांडपाण्यावर प्रक्रिया का करावी लागते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जिवाणू, बुरशी किंवा इतर अपघटक जैविक प्रक्रियांनी ज्याचे विघटन करू शकतात असा पदार्थ.
- 2प्लास्टिक, काच, अॅल्युमिनियम फॉइल, धातूचे डबे यांपैकी कोणतेही दोन.
- 3कमी करणे, पुन्हा वापरणे व पुनर्चक्रीकरण.
- 4विकरे विशिष्ट असतात आणि कोणत्याही सजीवाकडे त्यासाठी विकर नसते.
- 55 − 2 = 3 kg.
- 6560 ÷ 800 × 100 = 70%.
- 7त्यातून दुर्गंधी येते व कीड आकर्षित होते, आणि प्रचंड कचरा अपघटकांना सांभाळता येण्यापेक्षा वेगाने कुजतो.
- 8प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी पाणी प्रदूषित करते व जलचरांना हानी करते.