आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था आणि परस्परावलंबन
आपण दूध, भाजी, औषधे आणि शिक्षणासाठी इतरांवर अवलंबून असतो. देशसुद्धा असेच एकमेकांवर अवलंबून असतात.
आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था म्हणजे जगातील सर्व स्वतंत्र, सार्वभौम राष्ट्रांनी एकमेकांशी केलेल्या देवाणघेवाणीतून आणि करारांतून तयार झालेली व्यवस्था. परराष्ट्र धोरण म्हणजे एखादे राष्ट्र इतर राष्ट्रांशी आपले संबंध कसे ठेवेल याचे धोरण.
मुख्य कल्पना 1 : परस्परावलंबन — कितीही मोठे, श्रीमंत किंवा प्रगत राष्ट्र असले तरी ते आपल्या सर्व गरजांसाठी स्वयंपूर्ण होऊ शकत नाही. मोठ्या राष्ट्रांनाही इतर लहान-मोठ्या राष्ट्रांवर अवलंबून राहावे लागते. म्हणून परस्परावलंबन हे आजच्या जागतिक व्यवस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
मुख्य कल्पना 2 : स्वतंत्र राष्ट्रांचा समूह — जगात भारतासारखी अनेक स्वतंत्र राष्ट्रे आहेत. त्यांच्यात सतत देवाणघेवाण आणि संवाद चालू असतो आणि ती एकमेकांशी करार करतात. या सर्वांचा मिळून जी व्यवस्था तयार होते तिलाच आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था म्हणतात.
मुख्य कल्पना 3 : परराष्ट्र धोरण — प्रत्येक राष्ट्राचे आपल्या अंतर्गत कारभाराविषयी धोरण असते, तसेच इतर राष्ट्रांशी संबंधांविषयीही धोरण असते. त्या धोरणाला परराष्ट्र धोरण म्हणतात. पुढील धड्यात आपण भारताचे परराष्ट्र धोरण पाहणार आहोत.
- सोपे : भारत पेट्रोलसाठी इतर देशांवर अवलंबून असतो आणि इतर देश भारताच्या सेवा-उत्पादनांवर. — परस्परावलंबन.
- मध्यम : दोन देश व्यापार करार करतात. — आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील देवाणघेवाण.
- परीक्षा-प्रकार : एका देशाचा मंत्री दुसऱ्या देशाला भेट देतो. — परराष्ट्र धोरणाचा भाग.
आकृतीत : आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था कशी तयार होते.
संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेआधी काय घडले? दुसऱ्या महायुद्धाने प्रचंड विनाश केला. एप्रिल–जून १९४५ मध्ये ५० देशांचे प्रतिनिधी सॅन फ्रान्सिस्कोत भेटले, पुढचे युद्ध टाळू शकेल अशा संस्थेची सनद तयार करण्यासाठी.
संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेनंतर काय घडले? संयुक्त राष्ट्रांची सनद २६ जून १९४५ रोजी सही झाली आणि २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी लागू झाली. भारत तेव्हा स्वतंत्र नव्हता, तरीही तो संस्थापक सदस्यांपैकी होता.
राष्ट्रे + देवाणघेवाण + करार = आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था.
कोणतेही राष्ट्र पूर्ण स्वयंपूर्ण नसते, मोठे राष्ट्रही नाही.
आठवणीची युक्ती : रा-दे-क = राष्ट्रे, देवाणघेवाण, करार. आठवणीची युक्ती: “राष्ट्रांचे देणे-घेणे करारात बांधले”.
फरक ओळखा
| संकल्पना | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| परस्परावलंबन | एकमेकांवर अवलंबून असणे | तेल आणि सेवा-व्यापार |
| आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था | सार्वभौम राष्ट्रांची व्यवस्था | जगातील सर्व राष्ट्रे |
| परराष्ट्र धोरण | इतर राष्ट्रांशी संबंधांचे धोरण | भारत-नेपाळ करार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था म्हणजे काय?
- 2परराष्ट्र धोरण म्हणजे काय?
- 3परस्परावलंबन म्हणजे काय?
- 4मोठे राष्ट्रही स्वयंपूर्ण का नसते?
- 5व्यक्ती आणि राष्ट्रांमधील परस्परावलंबनाचे एक साम्य आणि एक फरक लिहा.
- 6परस्परावलंबनाचे तुमच्या जीवनातील एक उदाहरण द्या.
- 7आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील करारांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
- 8एका महिन्याच्या वृत्तपत्रांतून परदेशी बातम्या कोणत्या मुद्द्यांवर वर्गीकृत कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्व स्वतंत्र, सार्वभौम राष्ट्रांच्या देवाणघेवाणीतून आणि करारांतून तयार झालेली व्यवस्था.
- 2इतर राष्ट्रांशी संबंध कसे ठेवायचे याचे राष्ट्राचे धोरण.
- 3एकमेकांवर अवलंबून असणे.
- 4कारण सर्व गरजा एकटे राष्ट्र पूर्ण करू शकत नाही.
- 5साम्य: दोन्हीत सहकार्य; फरक: राष्ट्रे सार्वभौम असतात, व्यक्ती नाही.
- 6विद्यार्थ्याने स्वतःचे उदाहरण लिहावे (उदा. औषधे आयात).
- 7करारांमुळे देशांमधील देवाणघेवाण नियमबद्ध आणि सुरक्षित होते.
- 8भेटी, करार, परिषदा आणि शेजारी देशांच्या घटना.
दोन महायुद्धे आणि राष्ट्रसंघ
दोन मित्रांचे भांडण वेळीच न मिटले तर ते वाढत जाते. जगातही असेच दोन मोठी युद्धे झाली आणि त्यांतून धडा घेऊन संघटना बनवली गेली.
राष्ट्रसंघ म्हणजे पहिल्या महायुद्धानंतर शांतता राखण्यासाठी स्थापलेली आंतरराष्ट्रीय संघटना. महायुद्ध म्हणजे अनेक मोठ्या राष्ट्रांनी भाग घेतलेले, जगभर परिणाम करणारे युद्ध.
मुख्य कल्पना 1 : पहिले महायुद्ध (१९१४-१९१८) — युरोपातील प्रमुख राष्ट्रांनी यात भाग घेतला. मित्रराष्ट्रांत ब्रिटन, फ्रान्स, रशिया, इटली आणि अमेरिका होती, तर मध्यवर्ती राष्ट्रांत जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, तुर्कस्तान आणि बल्गेरिया होती. जीवित आणि वित्तहानी प्रचंड झाली आणि जिंकलेल्या तसेच हरलेल्या दोन्ही बाजूंची अर्थव्यवस्था कोलमडली. युद्धानंतर जुनी साम्राज्ये कोसळली, नवी राष्ट्रे उदयास आली आणि आशिया-आफ्रिकेतील वसाहतींत स्वातंत्र्य चळवळी सुरू झाल्या.
मुख्य कल्पना 2 : राष्ट्रसंघ — यापुढे असे युद्ध होऊ नये या विचारातून राष्ट्रसंघ स्थापन झाला. आंतरराष्ट्रीय तंटे सोडवणे आणि वाटाघाटी करणे हे त्याचे व्यासपीठ होते, आणि युद्ध टाळणे ही मुख्य जबाबदारी मानली गेली. मात्र तो युद्ध रोखण्यात अपयशी ठरला; जर्मनी, इटली, स्पेन अशा देशांत हुकूमशाही राजवटी आल्या आणि घडामोडी दुसऱ्या महायुद्धात परिणत झाल्या.
मुख्य कल्पना 3 : दुसरे महायुद्ध (१९३९-१९४५) — हे पहिल्यापेक्षा अधिक विनाशकारी आणि व्यापक होते आणि त्यात अधिक प्रगत तंत्रज्ञान वापरले गेले. मित्रराष्ट्रांत ब्रिटन, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, न्यूझीलंड, भारत, सोव्हिएत रशिया, चीन आणि अमेरिका होती; अक्ष राष्ट्रांत जर्मनी, जपान आणि इटली. अमेरिकेने युद्ध संपवण्यासाठी जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकी या शहरांवर अनुक्रमे ६ व ९ ऑगस्ट १९४५ ला अणुबॉम्ब टाकले. युरोपात जर्मनीच्या आणि आशियात जपानच्या पराभवाने युद्ध संपले.
- सोपे : पहिले महायुद्ध किती वर्षे चालले? — १९१४ ते १९१८.
- मध्यम : अक्ष राष्ट्रे कोणती? — जर्मनी, जपान, इटली.
- परीक्षा-प्रकार : राष्ट्रसंघ कशासाठी स्थापला? — युद्ध टाळण्यासाठी.
आकृतीत : दोन महायुद्धांचे मुख्य टप्पे.
पहिल्या महायुद्धाआधी काय घडले? २८ जून १९१४ ला ऑस्ट्रिया-हंगेरीचे युवराज फ्रान्झ फर्डिनांड आपल्या पत्नीसह साराजेवो शहरात आले होते. एका हल्ल्यातून ते वाचल्यानंतर त्यांची गाडी चुकून चुकीच्या वळणावर गेली आणि थांबली, आणि तेथेच उभा असलेल्या तरुण गावरिलो प्रिन्सिपने गोळ्या झाडल्या.
पहिल्या महायुद्धानंतर काय घडले? बरोबर एका महिन्यानंतर, २८ जुलै १९१४ ला, ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियावर युद्ध जाहीर केले. मैत्री-करारांच्या साखळीमुळे युरोपची इतर राष्ट्रे एकापाठोपाठ युद्धात ओढली गेली आणि पहिले महायुद्ध सुरू झाले.
पाठ्यपुस्तकानुसार पहिल्या महायुद्धात भारतीय सैनिकांनीही युद्धभूमीवर लढा दिला आणि दुसऱ्या महायुद्धात भारत मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने होता. (पुस्तकाशी तपासा)
१४-१८ पहिले; ३९-४५ दुसरे; ६ आणि ९ ऑगस्ट १९४५ बॉम्ब.
राष्ट्रसंघ पहिल्या महायुद्धानंतर स्थापला; संयुक्त राष्ट्रे दुसऱ्या महायुद्धानंतर.
आठवणीची युक्ती : १४-१८, ३९-४५. आठवणीची युक्ती: “चौदाचे अठरा, एकोणचाळीसचे पंचेचाळीस”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पहिले महायुद्ध | दुसरे महायुद्ध |
|---|---|---|
| कालावधी | १९१४-१९१८ | १९३९-१९४५ |
| एक बाजू | ब्रिटन, फ्रान्स, रशिया, इटली, अमेरिका | ब्रिटन, फ्रान्स, सोव्हिएत रशिया, चीन, अमेरिका, भारत |
| दुसरी बाजू | जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, तुर्कस्तान, बल्गेरिया | जर्मनी, जपान, इटली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रसंघ म्हणजे काय?
- 2पहिल्या महायुद्धातील मित्रराष्ट्रे आणि मध्यवर्ती राष्ट्रे सांगा.
- 3पहिल्या महायुद्धाचे परिणाम सांगा.
- 4राष्ट्रसंघ का अपयशी ठरला?
- 5पहिल्या महायुद्धाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6दुसऱ्या महायुद्धाची समाप्ती कशी झाली?
- 7दोन महायुद्धांची तुलना करा.
- 8हुकूमशाही राजवटी टाळण्यासाठी काय खबरदारी घ्यावी असे तुम्हाला वाटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पहिल्या महायुद्धानंतर शांतता राखण्यासाठी स्थापलेली संघटना.
- 2मित्र: ब्रिटन, फ्रान्स, रशिया, इटली, अमेरिका; मध्यवर्ती: जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, तुर्कस्तान, बल्गेरिया.
- 3जीवित-वित्तहानी, कोलमडलेली अर्थव्यवस्था, साम्राज्यांचा नाश आणि नव्या राष्ट्रांचा उदय.
- 4कारण तो युद्ध रोखू शकला नाही आणि हुकूमशाही राजवटी वाढल्या.
- 5आधी साराजेवोतील घटना (२८ जून १९१४); नंतर २८ जुलैला सर्बियावर युद्ध जाहीर आणि महायुद्ध.
- 6जर्मनीच्या आणि जपानच्या पराभवाने; जपानवर दोन अणुबॉम्ब टाकले गेले.
- 7पहिले: १९१४-१८, युरोपकेंद्रित; दुसरे: १९३९-४५, अधिक व्यापक आणि विनाशकारी, प्रगत तंत्रज्ञान.
- 8लोकशाही परंपरा बळकट करणे, जनजागृती आणि संवादातून प्रश्न सोडवणे (विद्यार्थ्याचे मत).
शीतयुद्ध आणि अलिप्ततावाद
वर्गात दोन गट एकमेकांशी बोलत नाहीत पण प्रत्येक जण दुसऱ्याला हरवण्याची तयारी करतो. त्यामुळे वातावरण तणावाचे राहते. शीतयुद्ध असेच होते.
शीतयुद्ध म्हणजे प्रत्यक्ष युद्ध नसूनही युद्ध भडकू शकेल इतका तणाव असलेली स्थिती. अलिप्ततावाद म्हणजे महासत्तांच्या गटबाजीत सामील न होण्याचे धोरण.
मुख्य कल्पना 1 : शीतयुद्ध (१९४५-१९९१) — दुसऱ्या महायुद्धात मित्र असलेली अमेरिका आणि सोव्हिएत रशिया युद्ध संपताच स्पर्धक झाले. अमेरिका लोकशाही आणि भांडवलशाहीचा पुरस्कर्ता होती, तर सोव्हिएत रशिया समाजवाद आणि एकपक्षीय सत्तेचा. दोघांचेही आपले वर्चस्व वाढवायचे होते. सत्तास्पर्धा, शस्त्रस्पर्धा आणि विचारसरणीतील मतभेद यांतून ४०-४५ वर्षे हे शीतयुद्ध चालले.
मुख्य कल्पना 2 : शीतयुद्धाचे परिणाम — दोन्ही महासत्तांनी लष्करी संघटना काढल्या: अमेरिकेची नाटो (उत्तर अटलांटिक कराराची संघटना) आणि सोव्हिएत रशियाची वॉर्सा करार. जग दोन गटांत विभागले गेले; याला द्विध्रुवीकरण म्हणतात. शस्त्रस्पर्धा वाढली, पण नंतर शस्त्रनियंत्रण आणि नि:शस्त्रीकरणाचे प्रयत्नही झाले. विकसनशील राष्ट्रांनी प्रादेशिक संघटना काढल्या — युरोपीय आर्थिक समुदाय आणि आग्नेय आशियाई राष्ट्रांची संघटना (आसियान).
मुख्य कल्पना 3 : अलिप्ततावादी चळवळ — काही राष्ट्रांना महासत्तांच्या स्पर्धेत सामील व्हायचे नव्हते. त्यांच्या धोरणाला अलिप्ततावाद म्हणतात. ही चळवळ १९६१ पासून भारताचे पंतप्रधान पं. नेहरू, युगोस्लाव्हियाचे टिटो, इजिप्तचे नासर, इंडोनेशियाचे सुकार्णो आणि घानाचे एन्क्रुमा यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झाली. तिने वसाहतवाद, साम्राज्यवाद आणि वर्णभेदाला विरोध केला, तंटे शांततेने सोडवण्यावर भर दिला आणि नवी आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्था मागितली.
- सोपे : नाटो कोणत्या महासत्तेच्या वर्चस्वाखाली होती? — अमेरिका.
- मध्यम : जगाचे दोन गटांत विभाजन म्हणजे काय? — द्विध्रुवीकरण.
- परीक्षा-प्रकार : अलिप्ततावादी चळवळीचे भारतातील नेते कोण? — पं. जवाहरलाल नेहरू.
आकृतीत : शीतयुद्धाचे चार परिणाम.
अलिप्ततावादी चळवळीच्या स्थापनेआधी काय घडले? १८-१९ जुलै १९५६ ला युगोस्लाव्हियाच्या ब्रिओनी बेटावर टिटो, नेहरू आणि नासर तिघे भेटले. तेथील चर्चेतून अलिप्ततेच्या धोरणाला आकार मिळाला; ‘अलिप्त’ हा शब्द नेहरूंनी १९५४ पासून वापरायला सुरुवात केली होती.
अलिप्ततावादी चळवळीच्या स्थापनेनंतर काय घडले? १ ते ६ सप्टेंबर १९६१ ला बेलग्रेड येथे पहिली परिषद भरली आणि तीत २५ राष्ट्रे सहभागी झाली. त्यानंतर दर काही वर्षांनी परिषदा झाल्या आणि सदस्यांची संख्या शंभरावर गेली.
पाठ्यपुस्तकानुसार १९६२ चे क्युबा क्षेपणास्त्र संकट हा शीतयुद्धकाळातील महत्त्वाचा प्रसंग होता; त्याची अधिक माहिती शोधायला पुस्तकात सांगितले आहे. (पुस्तकाशी तपासा)
नाटो = अमेरिका; वॉर्सा = रशिया; अलिप्त = नेहरू, टिटो, नासर, सुकार्णो, एन्क्रुमा.
अलिप्ततावाद म्हणजे तटस्थ राहून काहीही न करणे नव्हे; शांतता, मानवता आणि समता यांसाठी सक्रिय भूमिका.
आठवणीची युक्ती : ना-वॉ-अ = नाटो, वॉर्सा, अलिप्त. आठवणीची युक्ती: “नाटो अमेरिकेचा, वॉर्सा रशियाचा, अलिप्त नेहरूंचा”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अमेरिका गट | सोव्हिएत गट |
|---|---|---|
| विचारसरणी | लोकशाही, भांडवलशाही | समाजवाद, एकपक्षीय सत्ता |
| लष्करी संघटना | नाटो | वॉर्सा करार |
| गटातील युरोप | पश्चिम युरोप | पूर्व युरोप |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शीतयुद्ध म्हणजे काय?
- 2द्विध्रुवीकरण म्हणजे काय?
- 3नाटो आणि वॉर्सा करार कोणत्या महासत्तांशी संबंधित होते?
- 4शस्त्रस्पर्धा का धोकादायक ठरली?
- 5अलिप्ततावादी चळवळीच्या स्थापनेआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6अलिप्ततावादी चळवळीचे महत्त्व थोडक्यात लिहा.
- 7शीतयुद्धात विकसनशील राष्ट्रांनी प्रादेशिक संघटना का काढल्या?
- 8दोन महासत्ता गटांची तुलना करणारा तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रत्यक्ष युद्ध नसूनही युद्ध भडकू शकेल इतका तणाव असलेली स्थिती.
- 2जगाचे दोन महासत्ता गटांत विभाजन.
- 3नाटो अमेरिकेशी; वॉर्सा करार सोव्हिएत रशियाशी.
- 4कारण त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय शांतता धोक्यात येऊ शकत होती.
- 5आधी १९५६ ची ब्रिओनी भेट; नंतर १९६१ ची बेलग्रेड परिषद आणि वाढते सदस्य.
- 6वसाहतवादाला विरोध, शांततेने तंटे सोडवणे आणि गरीब राष्ट्रांचे प्रश्न मांडणे.
- 7कारण त्यांना आर्थिक विकास अधिक महत्त्वाचा वाटला.
- 8अमेरिका गट: लोकशाही, नाटो, पश्चिम युरोप; सोव्हिएत गट: समाजवाद, वॉर्सा, पूर्व युरोप.
शीतयुद्धाचा अंत आणि जागतिकीकरण
दोन शेजारी भिंतीवरून बोलत नसतील आणि एके दिवशी भिंत पाडली गेली तर दोघांमध्ये देवाणघेवाण वाढते. शीतयुद्ध संपल्यानंतर जगाचे असेच झाले.
जागतिकीकरण म्हणजे भांडवल, श्रम, बाजारपेठ, माहिती आणि कल्पना जगभर मुक्तपणे फिरू लागण्याची प्रक्रिया. एकधुवीय व्यवस्था म्हणजे एकच महासत्ता असलेली आणि इतर तिच्यावर अवलंबून असलेली व्यवस्था.
मुख्य कल्पना 1 : शीतयुद्ध का संपले? — सोव्हिएत रशियाने अर्थव्यवस्था खुली करण्याचे धोरण स्वीकारले आणि सरकारचे नियंत्रण सैल केले. अध्यक्ष मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांनी पेरेस्त्रोईका (पुनर्रचना) आणि ग्लासनोस्त (खुलेपणा) ही धोरणे आणली, ज्यामुळे माध्यमांवरचे नियंत्रण कमी झाले. पूर्व युरोपातील देशांनी भांडवलशाही आणि लोकशाहीचा मार्ग धरला आणि अखेर सोव्हिएत रशियाचे विघटन होऊन अनेक नवी राष्ट्रे झाली; रशिया त्यातील सर्वात मोठे राष्ट्र होते.
मुख्य कल्पना 2 : शीतयुद्धोत्तर जग — अमेरिका एकमेव महासत्ता राहिली. व्यापार आणि आर्थिक संबंध वाढण्याला पोषक वातावरण तयार झाले. ‘मदत’ देण्याऐवजी आर्थिक संबंधांवर भर आला, आणि शत्रुराष्ट्र हा शब्द जाऊन प्रतिस्पर्धी राष्ट्र असा झाला. संयुक्त राष्ट्रांची जबाबदारी वाढली; पर्यावरण रक्षण, मानवी हक्क, स्त्री-पुरुष समानता आणि नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापन जागतिक प्रश्न बनले.
मुख्य कल्पना 3 : जागतिकीकरण — शीतयुद्धानंतर राष्ट्रांमधील व्यापार आणि आर्थिक संबंध अधिक खुले झाले. भांडवल, श्रम, बाजारपेठ आणि माहिती जगभर फिरू लागली आणि माहिती तंत्रज्ञान क्रांतीमुळे कोणत्याही घटनेची बातमी सर्वत्र कळू लागली. राष्ट्रांच्या सीमा पूर्वीइतक्या कडक राहिल्या नाहीत. याचा फायदा झाला — व्यापार वाढला आणि बाजारात भरपूर वस्तू आल्या — पण श्रीमंत आणि गरीब राष्ट्रांतील दरी कमी झाली नाही.
- सोपे : गोर्बाचेव्ह यांनी कोणती दोन धोरणे आणली? — पेरेस्त्रोईका आणि ग्लासनोस्त.
- मध्यम : शीतयुद्धानंतर एकमेव महासत्ता कोण? — अमेरिका.
- परीक्षा-प्रकार : जागतिकीकरणाचा एक तोटा काय? — श्रीमंत-गरीब राष्ट्रांतील दरी कायम.
आकृतीत : शीतयुद्धाचा अंत ते जागतिकीकरण.
बर्लिनची भिंत पडण्याआधी काय घडले? ९ नोव्हेंबर १९८९ च्या संध्याकाळी पूर्व जर्मनीचे प्रवक्ते गुंटर शाबोव्स्की यांनी पत्रकार परिषदेत नवे प्रवासाचे नियम वाचून दाखवले. नियम लागू कधी होणार असे विचारताच त्यांनी गोंधळून “लगेच” असे उत्तर दिले, खरे तर नियम दुसऱ्या दिवसापासून आणि परवानगीनेच लागू व्हायचे होते.
बर्लिनची भिंत पडल्यानंतर काय घडले? त्याच रात्री लोकांचे लोंढे बर्लिनच्या भिंतीकडे गेले आणि रात्री सुमारे ११:३० वाजता सैनिकांनी तपासणी सोडून फाटक उघडले. पुढे २५ डिसेंबर १९९१ ला गोर्बाचेव्ह यांनी राजीनामा दिला, क्रेमलिनवरून सोव्हिएत ध्वज उतरवला गेला आणि दुसऱ्या दिवशी सोव्हिएत संघ विसर्जित झाला.
१९८९ भिंत; १९९१ सोव्हिएत अंत; मग जागतिकीकरण.
सोव्हिएत रशियाचे विघटन १९९१ ला झाले; बर्लिनची भिंत त्याआधी १९८९ ला पडली.
आठवणीची युक्ती : ८९-९१ = भिंत, विघटन. आठवणीची युक्ती: “आधी भिंत (८९), मग देश (९१)”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | शीतयुद्धकाळ | शीतयुद्धोत्तर काळ |
|---|---|---|
| महासत्ता | अमेरिका आणि सोव्हिएत रशिया | अमेरिका |
| संबंध | गटबाजी, शस्त्रस्पर्धा | व्यापार आणि आर्थिक संबंध |
| मदत | गटाला मदत | आर्थिक संबंधांवर भर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जागतिकीकरण म्हणजे काय?
- 2एकधुवीय व्यवस्था म्हणजे काय?
- 3शीतयुद्ध संपण्याची कोणतीही दोन कारणे सांगा.
- 4पेरेस्त्रोईका आणि ग्लासनोस्त यांचा अर्थ सांगा.
- 5बर्लिनची भिंत पडण्याआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6शीतयुद्धानंतर जगात कोणते बदल झाले?
- 7जागतिकीकरणाचे फायदे आणि तोटे लिहा.
- 8‘युद्धाची निरर्थकता’ यावर पाच ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भांडवल, श्रम, बाजारपेठ, माहिती आणि कल्पना जगभर मुक्तपणे फिरण्याची प्रक्रिया.
- 2एकच महासत्ता असलेली आणि इतर राष्ट्रे तिच्यावर अवलंबून असलेली व्यवस्था.
- 3सोव्हिएत रशियाने अर्थव्यवस्था खुली केली आणि गोर्बाचेव्ह यांची धोरणे; पूर्व युरोपातील सत्ताबदल.
- 4पेरेस्त्रोईका = पुनर्रचना; ग्लासनोस्त = खुलेपणा.
- 5आधी शाबोव्स्कींचे चुकीचे उत्तर (९ नोव्हेंबर १९८९); नंतर भिंत उघडली आणि १९९१ ला सोव्हिएत संघ संपला.
- 6अमेरिका एकमेव महासत्ता, व्यापार वाढला, संयुक्त राष्ट्रांची जबाबदारी वाढली.
- 7फायदे: व्यापार वाढ, भरपूर वस्तू; तोटे: श्रीमंत-गरीब दरी कायम.
- 8युद्धाने प्रश्न सुटत नाहीत, विकास थांबतो; चर्चेने प्रश्न सुटू शकतात (विद्यार्थ्याचे मत).