शब्दांतील सहसंबंध
आई म्हणते, "गाय आणि दूध यांचे जे नाते, तेच कोंबडी आणि अंडे यांचे." गाय दूध देते, कोंबडी अंडे देते. दोन गोष्टींमधले नाते ओळखून तेच नाते दुसऱ्या जोडीला लावणे म्हणजे सहसंबंध.
सहसंबंध म्हणजे "पहिला : दुसरा :: तिसरा : ?" असा प्रश्न. पहिल्या जोडीतील नाते जे आहे तेच तिसऱ्या शब्दाला लावून चौथा शब्द शोधायचा. चिन्ह "::" चा अर्थ "त्याचप्रमाणे".
शब्दांतील नाती
| नाते | उदाहरण |
|---|---|
| काम / उपयोग | पेन : लिहिणे :: कात्री : कापणे |
| पिल्लाचे नाव | गाय : वासरू :: घोडा : शिंगरू |
| राहण्याची जागा | पक्षी : घरटे :: मधमाशी : पोळे |
| आवाज | कुत्रा : भुंकणे :: मांजर : म्यांव करणे |
आधी पहिल्या जोडीचे नाते एका वाक्यात सांगा.
- उदा. कुत्रा : भुंकणे. नाते : कुत्रा भुंकतो. म्हणजे आवाजाचे नाते.
तेच नाते तिसऱ्या शब्दाला लावा.
- उदा. गाय : वासरू :: घोडा : ? गाईचे पिल्लू वासरू, तसे घोड्याचे पिल्लू शिंगरू.
कोण कुठे राहते / ठेवले जाते ते पाहा.
- उदा. पक्षी : घरटे :: मधमाशी : ? मधमाशीचे घर पोळे.
पूर्ण आणि त्याचा भाग असेही नाते असते.
- उदा. आठवडा : दिवस :: वर्ष : ? वर्षाचा भाग महिना.
कुत्रा : भुंकणे :: मांजर : ?
- कुत्रा भुंकतो हा आवाजाचा संबंध.
- मांजर म्यांव करते. उत्तर : म्यांव करणे.
पक्षी : घरटे :: मधमाशी : ?
- पक्षी घरट्यात राहतो.
- मधमाशी पोळ्यात राहते. उत्तर : पोळे.
शाळा : मुख्याध्यापक :: जिल्हा : ?
- शाळेचा प्रमुख मुख्याध्यापक असतो.
- जिल्ह्याचा प्रमुख अधिकारी जिल्हाधिकारी असतो. उत्तर : जिल्हाधिकारी.
दिशा बदलू नका. पहिल्या जोडीत जो शब्द आधी आहे तोच तिसऱ्या जोडीत आधी राहील.
नाते उलट लावणे. "गाय : वासरू" मध्ये गाय आधी आणि पिल्लू नंतर; "घोडा : ?" मध्ये पिल्लूच हवे, घोड्याचा मालक नाही.
आठवणीची युक्ती : "नाते वाक्यात सांगा, तेच तिसऱ्याला लावा."
नाते सुचेना तर काम, पिल्लू, जागा, आवाज, भाग हे पाच नाते-प्रकार एकेक करून पाहा.
फरक ओळखा
| नाते | उदाहरण |
|---|---|
| काम | डोळे : पाहणे |
| पिल्लू | शेळी : करडू |
| जागा | मासा : पाणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गाय : दूध :: कोंबडी : ?
- 2पेन : लिहिणे :: कात्री : ?
- 3डोळे : पाहणे :: कान : ?
- 4शेळी : करडू :: कुत्रा : ?
- 5आठवडा : दिवस :: वर्ष : ?
- 6शिक्षक : शाळा :: डॉक्टर : ?
- 7मासा : पाणी :: वाघ : ?
- 8सुतार : लाकूड :: कुंभार : ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अंडे (कोंबडी अंडे देते).
- 2कापणे (कात्रीचे काम).
- 3ऐकणे (कानाचे काम).
- 4पिल्लू (कुत्र्याचे पिल्लू).
- 5महिना (वर्षाचा भाग महिना).
- 6दवाखाना (डॉक्टर तिथे काम करतो).
- 7जंगल (वाघ जंगलात राहतो).
- 8माती (कुंभार मातीपासून भांडी करतो).
संख्यांतील सहसंबंध
दुकानात 1 पेन 5 रुपयांना असेल, तर 2 पेन 10 रुपयांना. म्हणजे पेनची संख्या आणि किंमत यांच्यात एक नाते आहे : संख्येला 5 ने गुणले. संख्यांच्या जोडीत असेच नाते शोधायचे असते.
संख्यांच्या सहसंबंधात "3 : 9 :: 5 : ?" अशी जोडी असते. पहिल्या संख्येचे दुसऱ्यात काय झाले (बेरीज, गुणाकार, वर्ग) ते शोधा. तीच क्रिया तिसऱ्या संख्येवर करा.
संख्यांतील नाती
| नाते | उदाहरण |
|---|---|
| बेरीज / वजाबाकी | 5 : 8 (+3) |
| गुणाकार | 4 : 12 (× 3) |
| वर्ग | 4 : 16 (4 × 4) |
| घन | 3 : 27 (3 × 3 × 3) |
पहिल्या संख्येचे दुसऱ्यात काय झाले ते शोधा : बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार.
- उदा. 5 : 8 मध्ये 3 मिळवले. म्हणून 7 : 10.
वर्ग ओळखा : संख्येला तिनेच गुणा.
- उदा. 4 : 16 मध्ये 4 × 4. म्हणून 6 : 36.
घन ओळखा : संख्येला तीन वेळा गुणा.
- उदा. 2 : 8 मध्ये 2 × 2 × 2. म्हणून 3 : 27.
कधी दोन क्रिया असतात : आधी गुणाकार, मग बेरीज.
- उदा. 2 : 5 मध्ये दुप्पट आणि 1 मिळवले. म्हणून 4 : 9.
4 : 8 :: 7 : ? (1) 14 (2) 12 (3) 49 (4) 21
- 4 चे दुप्पट 8.
- 7 चे दुप्पट 14. उत्तर : 14.
5 : 26 :: 7 : ? (1) 50 (2) 48 (3) 56 (4) 14
- 5 × 5 = 25 आणि 1 मिळवले = 26.
- 7 × 7 = 49 आणि 1 मिळवले = 50. उत्तर : 50.
3 : 28 :: 4 : ? (1) 65 (2) 36 (3) 48 (4) 80
- 3 × 3 × 3 = 27 आणि 1 मिळवले = 28.
- 4 × 4 × 4 = 64 आणि 1 मिळवले = 65. उत्तर : 65.
क्रिया ठरवल्यावर ती दुसऱ्या जोडीला लावून पाहा; पर्यायांत तेच उत्तर आहे का ते तपासा.
एकच क्रिया घाईने पकडणे. 3 : 9 मध्ये वर्ग आणि 3 ने गुणणे दोन्ही बसतात; पर्यायांत जी क्रिया बसते ती घ्या.
आठवणीची युक्ती : "मिळवा, गुणा, वर्ग, घन : आधी सोपे, मग दोन क्रिया."
पहिली क्रिया बसली नाही तर दोन क्रियांचा विचार करा : गुणून मिळवा.
फरक ओळखा
| खूण | नाते |
|---|---|
| दुसरी संख्या मोठी, फरक सारखा | बेरीज |
| दुसरी संख्या पहिलीच्या पटीत | गुणाकार |
| 4 : 16, 5 : 25 | वर्ग |
| 2 : 8, 3 : 27 | घन |
सरावासाठी प्रश्न
- 15 : 25 :: 8 : ? (1) 64 (2) 45 (3) 13 (4) 16
- 26 : 12 :: 9 : ? (1) 18 (2) 14 (3) 81 (4) 12
- 310 : 7 :: 15 : ? (1) 12 (2) 10 (3) 5 (4) 20
- 44 : 17 :: 5 : ? (1) 26 (2) 23 (3) 25 (4) 30
- 52 : 8 :: 5 : ? (1) 125 (2) 40 (3) 10 (4) 50
- 63 : 10 :: 6 : ? (1) 37 (2) 18 (3) 36 (4) 20
- 73 : 12 :: 4 : 20 :: 5 : ? (1) 30 (2) 25 (3) 36 (4) 24
- 82 : 7 :: 3 : 13 :: 4 : ? (1) 21 (2) 19 (3) 25 (4) 20
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 164 (वर्ग; 8 × 8).
- 218 (दुप्पट).
- 312 (3 वजा; 15 − 3).
- 426 (वर्ग आणि 1 मिळवणे; 5 × 5 + 1).
- 5125 (घन; 5 × 5 × 5).
- 637 (वर्ग आणि 1 मिळवणे; 6 × 6 + 1).
- 730 (3 × 4, 4 × 5, 5 × 6).
- 821 (वर्ग, तीच संख्या आणि 1 मिळवणे : 2 × 2 + 2 + 1 = 7, 4 × 4 + 4 + 1 = 21).
अक्षरांतील सहसंबंध
अक्षरांच्या खेळात "A : C" असेल तर "E : G" येते, कारण दोन अक्षरे पुढे जायचे. अक्षरांनाही संख्या देता येतात : A = 1, B = 2, C = 3, म्हणजे अक्षरांचे नाते संख्यांसारखेच शोधता येते.
अक्षरांच्या सहसंबंधात पहिल्या जोडीत अक्षर किती पुढे किंवा मागे गेले, उलट आले का, शब्द उलटा झाला का, हे पाहतात. तेच तिसऱ्यावर करा.
अक्षरांतील नाती
| नाते | उदाहरण |
|---|---|
| पुढे जाणे | B : D :: F : H (+2) |
| उलट अक्षर | C : X :: D : W (बेरीज 27) |
| शब्द उलटा | DOG : GOD :: PAN : NAP |
| एक अक्षर बदलले | BAT : BIT :: CAT : CIT |
अक्षराला क्रमांक द्या (A = 1) आणि किती पुढे गेले ते पाहा.
- उदा. B : D मध्ये 2 ते 4, म्हणजे +2. म्हणून F : H.
उलट अक्षर : दोन्हीचे क्रमांक मिळून 27 होतात.
- उदा. C : X मध्ये 3 + 24 = 27. म्हणून D : W (4 + 23 = 27).
शब्द उलट लिहिला आहे का ते पाहा.
- उदा. CAT : TAC. म्हणून DOG : GOD.
एकाच जागचे अक्षर बदलले आहे का ते पाहा.
- उदा. BAT : BIT मध्ये A ऐवजी I. म्हणून CAT : CIT.
B : D :: F : ?
- B (2) पासून D (4) : दोन पुढे.
- F (6) च्या दोन पुढे H (8). उत्तर : H.
C : X :: E : ?
- C (3) आणि X (24) : 3 + 24 = 27.
- E (5) साठी 27 − 5 = 22, म्हणजे V. उत्तर : V.
CAT : DBU :: DOG : ?
- प्रत्येक अक्षर एक पुढे : C → D, A → B, T → U.
- D → E, O → P, G → H. उत्तर : EPH.
A = 1 पासून Z = 26 पर्यंत क्रमांक लिहून पाहा; अक्षरांचे नाते संख्यांतून लगेच दिसते.
फक्त पहिल्याच अक्षराचे नाते पाहणे. शब्दातील प्रत्येक अक्षराला तीच क्रिया लावली आहे का ते तपासा.
आठवणीची युक्ती : "अक्षर = अंक; पुढे-मागे, उलट, उलटा शब्द."
उलट अक्षर पाहताना 27 मधून वजा करा; तेच उत्तर.
फरक ओळखा
| खूण | नाते |
|---|---|
| क्रमांकात सारखा फरक | पुढे किंवा मागे जाणे |
| क्रमांकांची बेरीज 27 | उलट अक्षर |
| अक्षरे तीच, क्रम उलटा | शब्द उलटा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1A : C :: E : ?
- 2M : N :: R : ?
- 3BAT : BIT :: CAT : ?
- 4BD : CE :: FH : ?
- 5DOG : GOD :: PAN : ?
- 6B : Y :: G : ?
- 7ACE : BDF :: MOQ : ?
- 8CAB : ECD :: FUN : ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1G (दोन पुढे).
- 2S (एक पुढे).
- 3CIT (A ऐवजी I).
- 4GI (प्रत्येक अक्षर एक पुढे).
- 5NAP (शब्द उलटा).
- 6T (2 + 25 = 27; 7 साठी 20 = T).
- 7NPR (प्रत्येक अक्षर एक पुढे).
- 8HWP (प्रत्येक अक्षर दोन पुढे).
आकृतींतील सहसंबंध
चौकोनी पोळीचे कोपरे मोजले तर 4 येतात, त्रिकोणी समोशाचे 3. आकृतींचेही बाजू, कोपरे आणि कोनांची बेरीज यांसारखे गुण असतात. त्यातले नाते ओळखायचे असते. येथे आकृती शब्दांत दिल्या आहेत.
आकृतींच्या सहसंबंधात पहिल्या आकृतीचा एखादा गुण (बाजू, कोन, पुढची आकृती) दुसऱ्या जागी दिलेला असतो. तोच गुण तिसऱ्या आकृतीचा सांगायचा.
आकृतींतील नाती
| नाते | उदाहरण |
|---|---|
| बाजूंची संख्या | त्रिकोण : 3 :: षटकोन : 6 |
| सपाट → घनाकार | चौरस : घन :: वर्तुळ : गोल |
| कोनांची बेरीज | त्रिकोण : 180° :: चौकोन : 360° |
| सममितीच्या रेषा | आयत : 2 :: चौरस : 4 |
बाजूंची संख्या मोजा.
- उदा. त्रिकोण : 3. म्हणून पंचकोन : 5.
सपाट आकृतीची घनाकार आकृती ओळखा.
- उदा. चौरस : घन. म्हणून वर्तुळ : गोल.
कोनांची बेरीज : आकृतीचे त्रिकोण करा, प्रत्येकाचे 180°.
- उदा. चौकोन = 2 त्रिकोण. 2 × 180 = 360°.
सममितीच्या रेषा : आकृती मध्ये घडी घालून दोन समान भाग किती प्रकारे होतात ते पाहा.
- उदा. आयत : 2, चौरस : 4, समभुज त्रिकोण : 3.
त्रिकोण : 3 :: षटकोन : ?
- त्रिकोणाला 3 बाजू.
- षटकोनाला 6 बाजू. उत्तर : 6.
चौरस : घन :: वर्तुळ : ?
- चौरसाचे घनाकार रूप घन.
- वर्तुळाचे घनाकार रूप गोल. उत्तर : गोल.
त्रिकोण : 180° :: पंचकोन : ?
- पंचकोनाचे 3 त्रिकोण होतात.
- 3 × 180 = 540. उत्तर : 540°.
आकृतीची बाजू, कोपरे आणि त्रिकोण मोजण्याची सवय लावा; उत्तर लगेच दिसते.
कोनांच्या बेरजेत बाजू आणि त्रिकोण गोंधळणे. पंचकोनाला 5 बाजू, पण 3 त्रिकोण.
आठवणीची युक्ती : "बाजू मोज, त्रिकोण कर, 180 ने गुण."
त्रिकोण = बाजू − 2; म्हणजे षटकोनाचे 4 त्रिकोण.
फरक ओळखा
| विचारले | काय करायचे |
|---|---|
| किती बाजू | बाजू मोजा |
| कोनांची बेरीज | त्रिकोण करा, 180 ने गुणा |
| घनाकार रूप | चौरस → घन, वर्तुळ → गोल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चौरस : 4 :: पंचकोन : ?
- 2वर्तुळ : गोल :: चौरस : ?
- 3चौकोन : 4 :: अष्टकोन : ?
- 4त्रिकोण : 180° :: चौकोन : ?
- 5समभुज त्रिकोण : 3 :: चौरस : ?
- 6चौरस : 4 :: समभुज त्रिकोण : ?
- 7त्रिकोण : 180° :: षटकोन : ?
- 8त्रिकोण : 180° :: अष्टकोन : ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 15 (पंचकोनाला 5 बाजू).
- 2घन (चौरसाचे घनाकार रूप).
- 38 (अष्टकोनाला 8 बाजू).
- 4360° (2 त्रिकोण).
- 54 (चौरसाला 4 सममितीच्या रेषा).
- 63 (समभुज त्रिकोणाला 3 सममितीच्या रेषा).
- 7720° (4 त्रिकोण; 4 × 180).
- 81080° (6 त्रिकोण; 6 × 180).
मिश्र प्रश्न आणि परीक्षेच्या युक्त्या
परीक्षेत शब्द, संख्या आणि अक्षरे एकत्र येतात. "वासरू : गाय" आणि "गाय : वासरू" यात उलट नाते असते; दिशा चुकली की उत्तर चुकते. म्हणून आधी जोडीचे नाते वाक्यात सांगा.
कोणताही सहसंबंध सोडवताना आधी जोडीचे नाते एका वाक्यात सांगा, मग तेच तिसऱ्याला लावा आणि शेवटी पर्यायांत तपासा. दोन नाती बसली तर पर्यायातले निवडा.
सर्व नात्यांची यादी
| गट | नाती |
|---|---|
| शब्द | काम, पिल्लू, जागा, आवाज, भाग |
| संख्या | बेरीज, गुणाकार, वर्ग, घन, दोन क्रिया |
| अक्षरे | पुढे-मागे, उलट अक्षर, उलटा शब्द |
| आकृती | बाजू, घनाकार रूप, कोनांची बेरीज |
पहिल्या जोडीचे नाते वाक्यात सांगा : "अ हा ब चा ___ आहे".
- उदा. वासरू : गाय. वासरू हे गाईचे पिल्लू आहे.
तेच वाक्य तिसऱ्या आणि चौथ्यासाठी म्हणा.
- उदा. पिल्लू : कुत्री. पिल्लू हे कुत्रीचे पिल्लू आहे.
उलट तपासा : चौथ्या शब्दावरून तिसऱ्याकडे वाचा.
- उदा. शिंगरू : घोडा. शिंगरू हे घोड्याचे पिल्लू. नाते बरोबर.
दोन नाती बसली तर पर्यायांत जे बसेल ते निवडा.
- उदा. 3 : 9 :: 5 : ? पर्यायांत 15 आणि 25 दोन्ही असतील तर आणखी जोडी पाहा.
वासरू : गाय :: पिल्लू : ?
- वासरू हे गाईचे पिल्लू.
- पिल्लू कुत्र्याचे. उत्तर : कुत्री.
लेखक : पुस्तक :: गायक : ?
- लेखक पुस्तक लिहितो.
- गायक गाणे गातो. उत्तर : गाणे.
J : Q :: K : ?
- J (10) आणि Q (17) : 10 + 17 = 27, उलट अक्षर.
- K (11) साठी 27 − 11 = 16, म्हणजे P. उत्तर : P.
आधी नाते वाक्यात सांगा; वाक्य तयार झाले की उत्तर सोपे असते.
दिशा बदलणे. "वासरू : गाय" आणि "गाय : वासरू" यात उलट नाते आहे.
आठवणीची युक्ती : "नाते वाक्यात, तेच तिसऱ्याला, उलट तपासा."
उत्तर आल्यावर "चौथा हा तिसऱ्याचा ___ आहे" असे वाक्य म्हणून तपासा.
फरक ओळखा
| चूक | बरोबर |
|---|---|
| नाते उलट लावणे | पहिला : दुसरा तसाच तिसरा : चौथा |
| फक्त पहिले अक्षर पाहणे | प्रत्येक अक्षराला क्रिया लावणे |
| एकच क्रिया पकडणे | दुसऱ्या जोडीत तपासणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कावळा : काव काव :: कोकिळा : ?
- 25 : 125 :: 3 : ? (1) 9 (2) 27 (3) 30 (4) 15
- 3D : W :: F : ?
- 4शेतकरी : नांगर :: मच्छीमार : ?
- 57 : 56 :: 6 : ? (1) 42 (2) 36 (3) 30 (4) 49
- 6FAN : GBO :: MAP : ?
- 7तापमान : थर्मामीटर :: वेळ : ?
- 8AZ : BY :: CX : ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कुहू कुहू (कोकिळेचा आवाज).
- 227 (घन; 3 × 3 × 3).
- 3U (6 + 21 = 27).
- 4जाळे (मच्छीमाराचे साधन).
- 542 (7 × 8 = 56, म्हणून 6 × 7 = 42).
- 6NBQ (प्रत्येक अक्षर एक पुढे).
- 7घड्याळ (वेळ मोजण्याचे साधन).
- 8DW (C आणि X, D आणि W; 4 + 23 = 27).
संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी
| प्रकार | आठवणीची युक्ती |
|---|---|
| शब्द | नाते वाक्यात सांगा, तेच तिसऱ्याला लावा |
| संख्या | मिळवा, गुणा, वर्ग, घन; मग दोन क्रिया |
| अक्षरे | अक्षर = अंक; पुढे-मागे, उलट, उलटा शब्द |
| आकृती | बाजू मोज, त्रिकोण कर, 180 ने गुण |
| मिश्र | नाते वाक्यात, दिशा तीच, उलट तपासा |
| तपासणी | चौथा हा तिसऱ्याचा ___ आहे का? |
🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे
- आधी पहिल्या जोडीचे नाते एका वाक्यात सांगा; तेच तिसऱ्याला लावा.
- शब्दांत काम, पिल्लू, जागा, आवाज आणि भाग ही नाती पाहा.
- संख्यांत बेरीज, गुणाकार, वर्ग, घन आणि दोन क्रिया तपासा.
- अक्षरांना क्रमांक द्या; उलट अक्षरासाठी बेरीज 27 पाहा.
- आकृतींत बाजू मोजा; कोनांच्या बेरजेसाठी त्रिकोण करा आणि 180 ने गुणा.
- दिशा बदलू नका; पहिला : दुसरा तसाच तिसरा : चौथा.
- दोन नाती बसली तर पर्यायांत जे बसेल ते निवडा.
"नाते वाक्यात सांगा, तेच तिसऱ्याला लावा; शेवटी उलट तपासा."