धडा १४: महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती

जे.व्ही.पी. समितीच्या अहवालाआधी काय घडले? २९ डिसेंबर १९४८ ला काँग्रेसने नेहरू, पटेल आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांची समिती नेमली. तिच्या अहवालात भाषावार राज्यांना तत्त्वतः मान्यता होती, पण ‘आत्ता योग्य वेळ नाही’ असे म्हटले होते.

जे.व्ही.पी. समितीच्या अहवालानंतर काय घडले? अहवालानंतर महाराष्ट्रभर तीव्र प्रतिक्रिया उमटली. सेनापती बापट यांनी लोकजागृतीसाठी सभा घेतल्या. आचार्य अत्रे यांनी मुंबई महापालिकेत संयुक्त महाराष्ट्राचा ठराव ५० विरुद्ध ३५ मतांनी मंजूर करून घेतला आणि मुंबई महाराष्ट्रात असावी ही इच्छा स्पष्ट झाली.

१९१५ = टिळक; १९४६ = बेळगाव; १९४८ = दार, जे.व्ही.पी.; १९५३ = नागपूर करार; १९५५ = फाजल अली अहवाल.

२१ नोव्हेंबर १९५५ च्या गोळीबाराआधी काय घडले? ७ नोव्हेंबर १९५५ च्या सभेनंतर आंदोलन तीव्र झाले. मुंबईचे मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई होते; सरकारने बंदी घातली आणि लाठीमार केला. त्यानंतरही कामगार मैदानावर मोठी सभा झाली आणि २१ नोव्हेंबरला एक दिवसाचा संप ठरला.

२१ नोव्हेंबर १९५५ च्या गोळीबारानंतर काय घडले? २१ नोव्हेंबर १९५५ ला फ्लोरा फाउंटन येथे पोलिसांनी मोर्च्यावर गोळीबार केला. संपूर्ण आंदोलनात १०६ जण हुतात्मा झाले असे मानले जाते. त्यांच्या स्मरणार्थ फ्लोरा फाउंटन परिसराला ‘हुतात्मा चौक’ हे नाव मिळाले.

संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या स्थापनेआधी काय घडले? १० ऑक्टोबर १९५५ च्या फाजल अली अहवालानंतर मराठी भाषिकांत नाराजी होती आणि २१ नोव्हेंबरच्या घटनेनंतर ती आणखी वाढली. महाराष्ट्रभर संघटित प्रयत्नांची गरज वाटू लागली.

संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या स्थापनेनंतर काय घडले? ६ फेब्रुवारी १९५६ ला पुण्यात समिती स्थापन झाली. १ नोव्हेंबर १९५६ ला द्विभाषिक मुंबई राज्य अस्तित्वात आले, पण समितीने लढा चालू ठेवला. १९५७ च्या निवडणुकांत समितीला मोठे यश मिळाले.

७ नोव्हेंबर १९५५ = सभा; २१ नोव्हेंबर १९५५ = गोळीबार; ६ फेब्रुवारी १९५६ = समिती; १०६ = हुतात्मे.

प्रतापगडावरील निदर्शनांआधी काय घडले? नेहरू ३० नोव्हेंबर १९५७ ला प्रतापगडावर येणार हे समितीला कळले. शिवरायांच्या पुतळ्याच्या अनावरणाचा मोठा कार्यक्रम होता, पण मराठी माणसाचा प्रश्न अजून सुटला नव्हता. समितीने निदर्शने करण्याचे ठरवले.

प्रतापगडावरील निदर्शनांनंतर काय घडले? पासरणी घाट आणि पोलादपूर येथे हजारो लोकांनी निदर्शने केली. यातून नेहरूंना मराठी जनतेच्या भावना समजल्या आणि केंद्र सरकारने संयुक्त महाराष्ट्राला अनुकूल भूमिका घेतली.

१ मे १९६० च्या आधी काय घडले? १९५७ च्या निवडणुकांत समितीला मोठे यश मिळाल्याने केंद्र सरकारला जनतेचा कौल कळला. एप्रिल १९६० मध्ये संसदेने मुंबई पुनर्रचना कायदा मंजूर केला, ज्यानुसार महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन राज्ये होणार होती.

१ मे १९६० नंतर काय घडले? १ मे १९६० च्या पहाटे राजभवनात कामगार दिनाच्या विशेष समारंभात पंडित नेहरूंनी महाराष्ट्र राज्याची घोषणा केली. यशवंतराव चव्हाण पहिले मुख्यमंत्री झाले. त्याच दिवशी गुजरात राज्यही स्थापन झाले; जिवराज मेहता तेथील पहिले मुख्यमंत्री झाले.

१९५६ = द्विभाषिक; १९५७ = निवडणुका आणि प्रतापगड (३० नोव्हेंबर); १९६० = महाराष्ट्र (१ मे).