अंतर्गत हालचाली आणि त्यांचे वर्गीकरण
पाण्याचे एक भांडे चुलीवर ठेवले की तळाशी पाणी तापते आणि वर-खाली होते. तसेच पृथ्वीच्या आतही उष्णतेमुळे हालचाल होत असते, फक्त ती आपल्याला दिसत नाही.
पृथ्वीच्या पोटात, मुख्यतः प्रावरणाच्या वरच्या थरात, होणाऱ्या हालचालींना अंतर्जात (अंतर्गत) हालचाली म्हणतात. त्यांमुळे भूकंप, ज्वालामुखी, पर्वत आणि खंडे तयार होतात.
मुख्य कल्पना 1 : हालचाली का होतात? — प्रावरणातील किरणोत्सारी पदार्थांपासून प्रचंड ऊर्जा बाहेर पडते. ही ऊर्जा लाटांसारखी एका जागेकडून दुसऱ्या जागी जाते आणि प्रावरणात अस्थिरता निर्माण होते. म्हणून पृथ्वीचा पृष्ठभाग शांत वाटला तरी आतून अस्थिर असतो.
मुख्य कल्पना 2 : वेगानुसार वर्गीकरण — मंद हालचाली सतत आणि हळू होतात आणि त्यांतून पर्वत व खंडे तयार होतात. आकस्मिक हालचाली एखाद्या घटनेसारख्या अचानक होतात, उदा. भूकंप आणि ज्वालामुखी.
मुख्य कल्पना 3 : दिशा आणि भूरूपानुसार — दिशेनुसार हालचाली क्षैतिज (आडव्या) किंवा ऊर्ध्व (वर-खाली) असतात. भूरूपानुसार त्या खंडनिर्माणकारी (खंडे, पठारे, उंचवटे) किंवा पर्वतनिर्माणकारी (घड्या, भ्रंश) असतात.
- सोपे : पर्वत तयार करणारी हालचाली वेगाने कोणती? — मंद हालचाल.
- मध्यम : भूकंप कोणत्या प्रकारात येतो? — आकस्मिक हालचाल.
- परीक्षा-प्रकार : हालचाली मुख्यतः कोणत्या थरात होतात? — प्रावरणाच्या वरच्या थरात.
आकृतीत : अंतर्गत हालचालींचे वर्गीकरण.
मंद = पर्वत, खंडे; आकस्मिक = भूकंप, ज्वालामुखी.
भूकंप आणि पर्वतनिर्मिती दोन्ही सारख्या वेगाने होत नाहीत; भूकंप अचानक आणि पर्वत हळूहळू.
आठवणीची युक्ती : वेग, दिशा, भूरूप = तीन आधार. आठवणीची युक्ती: "वे-दि-भू".
फरक ओळखा
| प्रकार | वेग | उदाहरण |
|---|---|---|
| मंद हालचाल | हळू आणि सतत | पर्वत, खंडे |
| आकस्मिक हालचाल | अचानक | भूकंप, ज्वालामुखी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अंतर्जात हालचाली म्हणजे काय?
- 2या हालचाली मुख्यतः कोठे होतात?
- 3प्रावरणात अस्थिरता कशामुळे निर्माण होते?
- 4वेगानुसार हालचालींचे प्रकार सांगा.
- 5दिशेनुसार हालचाली कोणत्या?
- 6खंडनिर्माणकारी आणि पर्वतनिर्माणकारी हालचालींतील फरक सांगा.
- 7पृष्ठभाग शांत दिसतो तरी पृथ्वी अस्थिर का म्हणतात?
- 8तुम्ही पाहिलेल्या एका आकस्मिक नैसर्गिक घटनेचे उदाहरण सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीच्या पोटात होणाऱ्या हालचाली.
- 2प्रावरणाच्या वरच्या थरात.
- 3किरणोत्सारी पदार्थांच्या ऊर्जेमुळे.
- 4मंद आणि आकस्मिक.
- 5क्षैतिज आणि ऊर्ध्व.
- 6खंडनिर्माण = खंडे, पठारे; पर्वतनिर्माण = घड्या, भ्रंश.
- 7कारण आतल्या ऊर्जेमुळे हालचाली चालू असतात.
- 8भूकंप किंवा ज्वालामुखी.
मंद हालचाली: पर्वत आणि खंडे
जाड सतरंजी दोन्ही बाजूंनी एकमेकांकडे ढकलली तर तिच्यावर घड्या पडतात. कणकेचा गोळा दोन्ही हातांनी ओढला तर तो तुटतो. पृथ्वीच्या कवचातही असेच दाब आणि ताण निर्माण होतात.
दाबामुळे खडकांच्या घड्या पडून घडीचे पर्वत तयार होतात. ताणामुळे खडक तुटून भ्रंश तयार होतात आणि त्यातून गट्ठा पर्वत व भ्रंश द्रोणी बनते. खंडनिर्माणकारी हालचालींनी मोठा भाग वर येतो किंवा खाली जातो.
मुख्य कल्पना 1 : दाब आणि घडीचे पर्वत — एकमेकांकडे येणाऱ्या ऊर्जालहरींमुळे मऊ खडकांच्या थरांना घड्या पडतात. दाब खूप असेल तर घड्या मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या होतात आणि जमीन वर उचलली जाते. हिमालय, अरवली, रॉकीज, अँडीज आणि आल्प्स हे घडीचे पर्वत आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : ताण, भ्रंश आणि गट्ठा पर्वत — एकमेकांपासून दूर जाणाऱ्या लहरींमुळे खडकांवर ताण येतो आणि त्यांना भेगा पडतात; या भेगांना भ्रंश म्हणतात. दोन समांतर भ्रंशांच्या मधला भाग वर उचलला गेला की गट्ठा पर्वत तयार होतो. त्याचा माथा सपाट आणि उतार तीव्र असतो. मेघालयाचे पठार आणि युरोपातील ब्लॅक फॉरेस्ट अशी उदाहरणे आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : भ्रंश द्रोणी आणि खंडनिर्माण — दोन भ्रंशांच्या मधला भाग खाली खचला तर भ्रंश द्रोणी तयार होते; तिचे दोन्ही उतार तीव्र असतात. नर्मदा नदीची द्रोणी, आफ्रिकेची ग्रेट रिफ्ट व्हॅली आणि राईन नदीची द्रोणी ही उदाहरणे. खंडनिर्माणकारी हालचालींनी कवचाचा मोठा भाग समुद्रसपाटीपेक्षा वर आला की खंड किंवा विस्तीर्ण पठार बनते; खाली गेला तर तो समुद्रतळ बनतो.
- सोपे : दोन्ही बाजूंनी दाब आला तर? — घड्या पडतात.
- मध्यम : दोन भ्रंशांच्या मधला भाग खाली खचला तर? — भ्रंश द्रोणी.
- परीक्षा-प्रकार : माथा सपाट आणि उतार तीव्र असलेला पर्वत? — गट्ठा पर्वत.
आकृतीत : मंद हालचालींमधून तयार होणारे भूरूप.
दाब = घड्या; ताण = भ्रंश; मधला वर = गट्ठा, मधला खाली = द्रोणी.
सर्व पर्वत सारखे तयार होत नाहीत; हिमालय घडीचा तर मेघालय पठार गट्ठा प्रकारचे आहे.
आठवणीची युक्ती : दाब = घड्या, ताण = तुटणे. आठवणीची युक्ती: "दाबला की घडी, ताणला की तुटला".
फरक ओळखा
| भूरूप | कारण | उदाहरण |
|---|---|---|
| घडीचा पर्वत | दाब | हिमालय |
| गट्ठा पर्वत | ताण; मधला भाग वर | ब्लॅक फॉरेस्ट |
| भ्रंश द्रोणी | ताण; मधला भाग खाली | नर्मदा द्रोणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1घडीचे पर्वत कसे तयार होतात?
- 2भ्रंश म्हणजे काय?
- 3गट्ठा पर्वताची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 4भ्रंश द्रोणी कशी तयार होते?
- 5घडीचे पर्वत आणि गट्ठा पर्वत यांतील फरक सांगा.
- 6खंडनिर्माणकारी हालचालींचे परिणाम सांगा.
- 7मेघालयाचे पठार आणि हिमालय यांच्या निर्मितीत काय फरक आहे?
- 8भ्रंश द्रोणीची दोन उदाहरणे नकाशावर शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकमेकांकडे येणाऱ्या दाबामुळे थरांना घड्या पडून.
- 2खडकात ताणामुळे पडलेली भेग.
- 3माथा सपाट, उतार तीव्र, सुरुवातीला शिखरे नसतात.
- 4दोन भ्रंशांच्या मधला भाग खाली खचल्याने.
- 5घडी = दाब आणि घड्या; गट्ठा = ताण आणि भ्रंश.
- 6खंडे, विस्तीर्ण पठारे किंवा समुद्रतळ.
- 7हिमालय दाबाने घड्या पडून; मेघालय भ्रंश आणि उचलले जाण्याने.
- 8नर्मदा द्रोणी आणि ग्रेट रिफ्ट व्हॅली.
भूकंप
घराबाहेरून मोठा ट्रक गेला की कपाटातले ग्लास थरथरतात. पण भूकंपात जमीनच हादरते आणि तो हादरा त्याहून लाखो पटींनी जास्त ऊर्जेचा असतो.
पृथ्वीच्या आत साठलेला ताण मर्यादेपलीकडे गेला की ऊर्जा लाटांच्या रूपाने सुटते आणि जमीन हादरते, त्याला भूकंप म्हणतात. त्याची तीव्रता रिश्टर मापन श्रेणीने मोजतात.
मुख्य कल्पना 1 : कारणे आणि केंद्र — प्रस्तरांची (प्लेट्सची) हालचाल, आपटणे, एकाखाली दुसरी जाणे, खडकांना भेगा पडणे आणि ज्वालामुखीचे उद्रेक ही कारणे आहेत. ज्या जागी ऊर्जा सुटते ती भूकंपनाभी (उद्गमकेंद्र). भूकंपनाभीच्या अगदी वर पृष्ठभागावरचे ठिकाण म्हणजे अपिकेंद्र; तिथे पहिला हादरा बसतो.
मुख्य कल्पना 2 : भूकंपलहरी — P लहरी सर्वांत वेगवान असतात, पुढे-मागे हलवतात आणि घन, द्रव, वायू तिन्हींतून जातात. S लहरी थोड्या सावकाश असतात, वर-खाली हलवतात आणि फक्त घन माध्यमातून जातात; त्या P पेक्षा जास्त विनाशकारी. L (पृष्ठीय) लहरी सर्वांत शेवटी येतात, कवचावरून जातात आणि सर्वांत जास्त विनाशकारी असतात.
मुख्य कल्पना 3 : भूकंपमापक आणि परिणाम — भूकंपमापक यंत्र लहरींचा आलेख (भूकंपालेख) काढते आणि त्यावरून तीव्रता कळते. परिणाम: जमिनीला भेगा, दरडी कोसळणे, विहिरी आटणे किंवा नवे पाणी येणे, जमीन वर-खाली होणे, समुद्रात त्सुनामी, बर्फाच्या प्रदेशात हिमस्खलन, इमारती कोसळणे, रस्ते आणि संपर्कव्यवस्था बंद पडणे.
- सोपे : सर्वांत आधी येणारी लहर? — P लहर.
- मध्यम : द्रवातून न जाणारी लहर? — S लहर.
- परीक्षा-प्रकार : केंद्राच्या अगदी वरचे पृष्ठभागावरचे ठिकाण? — अपिकेंद्र.
आकृतीत : भूकंपाचे टप्पे.
२५ एप्रिल २०१५ रोजी नेपाळमध्ये मोठा भूकंप झाला. सुरुवातीच्या बातम्यांत तीव्रता ७.९ आणि मृत्यू सुमारे १,५०० असे सांगितले होते (पाठ्यपुस्तकानुसार); नंतर अमेरिकी भूवैज्ञानिक संस्थेने ती ७.८ अशी नोंदवली आणि मृतांची संख्या सुमारे ९,००० झाली. (पुस्तकाशी तपासा)
P = पहिली, पुढे-मागे; S = दुसरी, वर-खाली; L = शेवटी, पृष्ठभागावर.
अपिकेंद्र आणि भूकंपनाभी एकच नाहीत; भूकंपनाभी जमिनीच्या आत, अपिकेंद्र पृष्ठभागावर.
आठवणीची युक्ती : P-S-L क्रमाने येतात. आठवणीची युक्ती: "पहिला, सावकाश, शेवटचा".
फरक ओळखा
| लहर | हालचाल | माध्यम |
|---|---|---|
| P लहर | पुढे-मागे; सर्वांत वेगवान | घन, द्रव, वायू |
| S लहर | वर-खाली | फक्त घन |
| L लहर | पृष्ठभागावर; सर्वाधिक विनाशकारी | कवचावरून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूकंप म्हणजे काय?
- 2भूकंपाची कारणे सांगा.
- 3भूकंपनाभी आणि अपिकेंद्र यांतील फरक सांगा.
- 4P आणि S लहरींतील फरक सांगा.
- 5L लहरी सर्वांत विनाशकारी का आहेत?
- 6भूकंपमापकाचे काम काय?
- 7भूकंपाचे मानवी जीवनावर होणारे परिणाम सांगा.
- 8भूकंपाच्या वेळी कोणती सुरक्षित कृती कराल ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1साठलेल्या ताणाची ऊर्जा सुटून जमीन हादरणे.
- 2प्रस्तरांची हालचाल, आपटणे, भेगा, ज्वालामुखी.
- 3भूकंपनाभी आत; अपिकेंद्र त्याच्या वर पृष्ठभागावर.
- 4P पुढे-मागे आणि वेगवान; S वर-खाली आणि फक्त घनातून.
- 5कारण त्या कवचावरून जातात आणि जमिनीवरील इमारतींना थेट धक्का देतात.
- 6लहरींचा आलेख काढून तीव्रता सांगते.
- 7इमारती कोसळणे, जीवितहानी, रस्ते बंद, त्सुनामी, दरडी.
- 8मजबूत टेबलाखाली किंवा खुल्या जागी जाणे, लिफ्ट न वापरणे.
ज्वालामुखी
गोड सोडा हलवून बाटलीचे झाकण उघडले तर फेस जोरात बाहेर उडतो. पृथ्वीच्या आतील तप्त पदार्थ वाटेतून बाहेर पडतात तेव्हा ज्वालामुखीचा उद्रेक होतो.
प्रावरणातून तप्त घन, द्रव आणि वायू पदार्थ पृष्ठभागावर फेकले जाण्याला ज्वालामुखीचा उद्रेक म्हणतात. पृष्ठभागावर येणाऱ्या वितळलेल्या मॅग्माला लाव्हा म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : उद्रेकाच्या प्रकारानुसार — मध्यवर्ती (शंकूच्या आकाराचा) ज्वालामुखीत मॅग्मा नळीसारख्या एका मुखातून येतो आणि भोवती शंकू तयार होतो; जपानचा फुजियामा, टांझानियाचा किलिमांजारो. भेगीय ज्वालामुखीत मॅग्मा अनेक भेगांतून बाहेर येऊन दोन्ही बाजूंना पसरतो आणि ज्वालामुखीय पठारे बनतात; भारताचे दख्खनचे पठार असे बनले.
मुख्य कल्पना 2 : उद्रेकाच्या वारंवारतेनुसार — सक्रिय ज्वालामुखी आजही नियमित उद्रेक करतात (फुजियामा, स्ट्रॉम्बोली). सुप्त ज्वालामुखी खूप काळ शांत असतात पण अचानक जागे होऊ शकतात (व्हेसुव्हिअस, कॅटमाई). मृत ज्वालामुखी पुन्हा उद्रेक करण्याची शक्यता नसते; त्यांच्या विवरात पावसाचे पाणी साठून सरोवरे बनतात.
मुख्य कल्पना 3 : प्रस्तर सीमा आणि परिणाम — बहुतेक ज्वालामुखी आणि भूकंपक्षेत्रे प्रस्तरांच्या सीमांजवळ असतात. एक प्रस्तर दुसऱ्याखाली जातो ती सीमा विनाशी; नवे पदार्थ वर येतात ती रचनात्मक सीमा. परिणाम: जीवित आणि वित्तहानी, राख आणि वायूंनी पर्यावरणात असंतुलन, पण राखेमुळे जमीन सुपीक होते, खनिजे मिळतात आणि नवी जमीन किंवा बेटे तयार होतात.
- सोपे : एकाच नळीसारख्या मुखातून मॅग्मा येतो; प्रकार? — मध्यवर्ती.
- मध्यम : दख्खनचे पठार कोणत्या ज्वालामुखीने? — भेगीय.
- परीक्षा-प्रकार : खूप काळ शांत पण पुन्हा जागा होऊ शकतो; प्रकार? — सुप्त.
आकृतीत : उद्रेकाचा प्रकार आणि वारंवारता.
अंदमानातील बॅरन बेट हा भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी आहे. २३ जानेवारी २०१७ रोजी राष्ट्रीय सागरविज्ञान संस्थेच्या पथकाला तो उद्रेक करताना दिसला. पाठ्यपुस्तकात तो फेब्रुवारी २०१७ मध्ये जागा झाला असे लिहिले आहे; स्रोतांनुसार १९९१ पासून त्यात अधूनमधून उद्रेक होतात. (पुस्तकाशी तपासा)
एक मुख = शंकू; अनेक भेगा = पठार; सक्रिय, सुप्त, मृत = वारंवारता.
सुप्त ज्वालामुखी निरुपद्रवी नसतो; तो अचानक पुन्हा उद्रेक करू शकतो.
आठवणीची युक्ती : सक्रिय → सुप्त → मृत. आठवणीची युक्ती: "जागा, झोपलेला, गेलेला".
फरक ओळखा
| प्रकार | स्थिती | उदाहरण |
|---|---|---|
| सक्रिय | नियमित उद्रेक | फुजियामा, स्ट्रॉम्बोली |
| सुप्त | खूप काळ शांत, पुन्हा जागे होऊ शकतो | व्हेसुव्हिअस |
| मृत | पुन्हा उद्रेक होण्याची शक्यता नाही | विवरात सरोवर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ज्वालामुखीचा उद्रेक म्हणजे काय?
- 2मॅग्मा आणि लाव्हा यांतील फरक सांगा.
- 3मध्यवर्ती आणि भेगीय ज्वालामुखीतील फरक सांगा.
- 4सक्रिय, सुप्त आणि मृत ज्वालामुखी म्हणजे काय?
- 5बहुतेक ज्वालामुखी प्रस्तर सीमांजवळ का आढळतात?
- 6ज्वालामुखीचे चांगले आणि वाईट परिणाम सांगा.
- 7दख्खनचे पठार कसे बनले?
- 8भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखीचे नाव आणि ठिकाण सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रावरणातून तप्त पदार्थ पृष्ठभागावर फेकले जाणे.
- 2जमिनीखाली मॅग्मा; पृष्ठभागावर आला की लाव्हा.
- 3मध्यवर्ती = एक मुख, शंकू; भेगीय = अनेक भेगा, पठार.
- 4सक्रिय = उद्रेक चालू; सुप्त = शांत पण जागे होऊ शकतो; मृत = पुन्हा उद्रेक नाही.
- 5कारण तिथे खडक कमकुवत आणि हालचाली जास्त असतात.
- 6वाईट: हानी, असंतुलन; चांगले: सुपीक जमीन, खनिजे.
- 7भेगीय उद्रेकातून लाव्हा पसरून.
- 8बॅरन बेट, अंदमान.