विषयनिष्ठ नकाशे आणि ठिपके पद्धत
शाळेच्या मैदानावर किती मुले कुठे बसली आहेत ते दाखवायचे असेल तर आपण कागदावर प्रत्येकाच्या जागी एक ठिपका देतो. एखाद्या प्रदेशात गोष्टी कुठे आणि किती पसरल्या आहेत हे दाखवण्यासाठी नकाशावर असेच ठिपके वापरतात.
एखाद्या खास विषयाची माहिती दाखवणाऱ्या नकाशाला विषयनिष्ठ नकाशा म्हणतात. त्यातला वितरण नकाशा एखादी गोष्ट प्रदेशात कशी पसरली आहे ते दाखवतो. ठिपके पद्धतीत मोजून मिळालेल्या आकडेवारीसाठी ठिपके वापरतात.
मुख्य कल्पना 1 : वितरण नकाशा म्हणजे काय? — सामान्य नकाशा जागा दाखवतो. वितरण नकाशा पाऊस, लोकसंख्या, गुरेढोरे अशा घटकाचे प्रदेशातले पसरणे दाखवतो. तो काढायला त्या घटकाची आकडेवारी लागते. वितरण दाखवण्याच्या तीन पद्धती आहेत: ठिपके, छटा आणि समरेषा.
मुख्य कल्पना 2 : ठिपक्याची किंमत ठरवणे — प्रथम एका ठिपक्याची किंमत ठरवतात, उदा. एक ठिपका = १००० झाडे. त्यासाठी प्रदेशातील सर्वांत कमी आणि सर्वांत जास्त आकडा बघतात. मग प्रत्येक घटक-विभागात किती ठिपके द्यायचे ते काढतात. ठिपक्यांचा आकार नेहमी सारखा ठेवतात.
मुख्य कल्पना 3 : ठिपके कुठे द्यायचे? — ठिपके देताना जमिनीची रचना, पाण्याचे स्रोत, रस्ते आणि रेल्वे यांचा विचार करतात. ग्रामीण लोकसंख्या ठिपक्यांनी आणि शहरी लोकसंख्या वर्तुळांनी दाखवतात. जी गोष्ट प्रदेशात मोकळेपणाने विखुरलेली असते तिच्यासाठी ही पद्धत सर्वांत योग्य असते.
- सोपे : एका तालुक्यात २४,००० शेळ्या आणि १ ठिपका = ४,००० शेळ्या. किती ठिपके? — ६.
- मध्यम : १ ठिपका = ५०० झाडे असेल तर ३,५०० झाडांसाठी ठिपके? — ७.
- परीक्षा-प्रकार : ठिपके पद्धत कोणत्या आकडेवारीसाठी? — मोजून मिळालेल्या.
आकृतीत : वितरण नकाशाच्या तीन पद्धती.
ठिपका = मोजलेली संख्या; आकार सारखा, किंमत ठरलेली.
ठिपके कुठेही मनमानी देत नाहीत; भूरचना आणि पाणी, रस्ते यांचा विचार करूनच देतात.
आठवणीची युक्ती : ठिपके = मोजणी. आठवणीची युक्ती: "मोजा आणि ठिपका द्या".
फरक ओळखा
| मुद्दा | ग्रामीण | शहरी |
|---|---|---|
| चिन्ह | ठिपका | वर्तुळ |
| लोकसंख्या | ठिपक्यांनी दाखवतात | वर्तुळांनी दाखवतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विषयनिष्ठ नकाशा म्हणजे काय?
- 2वितरण दाखवण्याच्या तीन पद्धती कोणत्या?
- 3ठिपके पद्धतीत ठिपक्याचा आकार कसा असावा?
- 4१ ठिपका = ८०० गायी असेल तर ४,८०० गायींसाठी किती ठिपके?
- 5ठिपके कुठे द्यायचे हे ठरवताना कशाचा विचार करतात?
- 6ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्या नकाशावर कशी दाखवतात?
- 7ठिपके पद्धत कोणत्या प्रकारच्या घटकासाठी सर्वांत योग्य?
- 8तुमच्या जिल्ह्यातील शाळांचे वितरण दाखवायला कोणती पद्धत वापराल आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विशेष विषयाची माहिती दाखवणारा नकाशा.
- 2ठिपके, छटा आणि समरेषा.
- 3सारखा.
- 4६ ठिपके.
- 5भूरचना, पाण्याचे स्रोत, रस्ते आणि रेल्वे.
- 6ग्रामीण ठिपक्यांनी, शहरी वर्तुळांनी.
- 7जो घटक प्रदेशात मोकळेपणाने विखुरलेला असतो.
- 8ठिपके पद्धत, कारण शाळा मोजता येतात आणि विखुरलेल्या असतात.
छटा पद्धत (कोरोप्लेथ)
शाळेच्या निकालाच्या तक्त्यात जास्त गुण असलेल्या वर्गाला गडद रंग आणि कमी गुण असलेल्याला फिकट रंग दिला तर कोणता वर्ग पुढे आहे ते लगेच दिसते. नकाशावरही रंगांच्या छटा असेच काम करतात.
छटा पद्धतीत प्रत्येक उपप्रशासकीय विभागाला (उदा. तालुका) एकच किंमत देतात आणि त्या किमतीच्या वर्गाप्रमाणे रंगाची छटा देतात. किंमत जास्त तर छटा गडद.
मुख्य कल्पना 1 : आकडेवारी आणि वर्ग — मोजमाप, सर्वेक्षण अशा मार्गांनी मिळालेली आकडेवारी वापरतात. सर्वांत लहान आणि सर्वांत मोठी किंमत बघून ५ ते ७ वर्ग करतात. उदा. साक्षरता ४०–५०%, ५०–६०% अशा गटांत.
मुख्य कल्पना 2 : छटा कशा द्यायच्या? — प्रत्येक वर्गाला एकाच रंगाची छटा किंवा काळ्या-पांढऱ्या रेषांचे नमुने देतात. किंमत वाढेल तशी छटा किंवा नमुना गडद होत जातो. नकाशाजवळ छटांची सूची (वर्गांचा तक्ता) जरूर द्यायची.
मुख्य कल्पना 3 : एका विभागाला एकच किंमत — तालुक्याच्या आत कुठे जास्त आणि कुठे कमी हे या नकाशात दिसत नाही. संपूर्ण तालुका एकाच छटेत रंगवतात. म्हणून घनता, साक्षरतेचा दर अशा सरासरीच्या किमती दाखवायला ही पद्धत चांगली आहे.
- सोपे : सर्वांत कमी साक्षरता ४२% आणि सर्वांत जास्त ९०% असेल तर साधारण किती वर्ग करावेत? — ५ ते ७.
- मध्यम : तालुका क्र. १ ची किंमत ८५% आणि क्र. २ ची ५५%. गडद छटा कोणाला? — क्र. १ ला.
- परीक्षा-प्रकार : एका तालुक्याला किती किमती देतात? — एकच.
आकृतीत : छटा नकाशाचे टप्पे.
एक विभाग = एक किंमत = एक छटा; जास्त = गडद.
छटा नकाशात विभागातील प्रत्येक जागेची वेगळी किंमत दिसत नाही; फक्त विभागाची एकच किंमत दिसते.
आठवणीची युक्ती : जास्त = गडद. आठवणीची युक्ती: "गडद म्हणजे गच्च".
फरक ओळखा
| बाब | ठिपके पद्धत | छटा पद्धत |
|---|---|---|
| चिन्ह | ठिपका | रंगाची छटा |
| किंमत | मोजलेली संख्या | विभागाची एक किंमत |
| उदाहरण | पशुसंख्या | लोकसंख्येची घनता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1छटा पद्धतीत कोणत्या एककाला एक किंमत देतात?
- 2छटा नकाशासाठी किती वर्ग करतात?
- 3किंमत वाढली की छटेचे काय होते?
- 4छटा नकाशात काळे-पांढरे नमुने कधी वापरतात?
- 5छटा नकाशाजवळ छटांची सूची का द्यायची?
- 6छटा पद्धत आणि ठिपके पद्धत यांतील फरक सांगा.
- 7छटा नकाशा घनता दाखवायला का योग्य आहे?
- 8जिल्ह्यातील तालुकानिहाय साक्षरतेचा दर दाखवण्यासाठी पद्धत निवडा आणि कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उपप्रशासकीय विभागाला (उदा. तालुका).
- 2५ ते ७.
- 3ती अधिक गडद होते.
- 4जेव्हा रंग वापरता येत नाहीत.
- 5कोणती छटा कोणत्या वर्गाची आहे ते समजण्यासाठी.
- 6ठिपके = मोजलेली संख्या; छटा = विभागाची एक किंमत.
- 7कारण घनता ही विभागाची सरासरी किंमत असते.
- 8छटा पद्धत, कारण प्रत्येक तालुक्याची एकच किंमत आहे.
समरेषा पद्धत (आयसोप्लेथ)
डोंगराच्या नकाशावर एकाच उंचीच्या जागा जोडणाऱ्या रेषा तुम्ही पाहिल्या आहेत. हवामानाच्या नकाशावर एकाच हवादाबाच्या जागा जोडणाऱ्या रेषाही असतात. अशा रेषांना आपण समरेषा म्हणू शकतो.
जी गोष्ट प्रदेशात सलग बदलत जाते (उदा. उंची, तापमान, पाऊस) तिचे वितरण समान किमतीच्या जागा जोडणाऱ्या रेषांनी दाखवण्याच्या पद्धतीला समरेषा पद्धत म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : बिंदूशी संबंधित आकडेवारी — या पद्धतीत तालुका-जिल्हा अशा विभागांचा विचार नसतो. आकडेवारी विशिष्ट जागेची (बिंदूची) असते. त्या त्या जागी नकाशावर किंमत लिहितात. जितक्या जास्त जागांची माहिती मिळेल तितका नकाशा अधिक अचूक.
मुख्य कल्पना 2 : रेषा कशा काढतात? — सर्वांत कमी आणि सर्वांत जास्त किंमत बघून रेषांमधील फरक (अंतराल) ठरवतात, उदा. दर १०० मिमी पावसाने एक रेषा. मग समान किंमत असलेल्या जागा रेषेने जोडतात. दोन जागांमधला बदल एकसारख्या गतीने होतो असे गृहीत धरतात.
मुख्य कल्पना 3 : नकाशा वाचण्याचा निष्कर्ष — रेषा एकमेकींच्या जवळ असतील तर बदल तीव्र असतो आणि दूर असतील तर बदल सौम्य असतो. या नकाशावरून घटकाचा नैसर्गिक कल (कुठून कुठे वाढतो-कमी होतो) कळतो.
- सोपे : १०० मिमी, २०० मिमी, ३०० मिमी पावसाच्या रेषा जवळजवळ आहेत. बदल कसा? — तीव्र.
- मध्यम : रेषा दूर दूर आहेत तर बदल कसा? — सौम्य.
- परीक्षा-प्रकार : तापमान दाखवायला कोणती पद्धत? — समरेषा.
आकृतीत : समरेषा नकाशा कसा काढतात.
सलग बदलणारे = समरेषा; जवळ = तीव्र, दूर = सौम्य.
समरेषा तालुक्यांच्या सीमा पाळत नाहीत; त्या समान किमतीच्या जागा जोडतात.
आठवणीची युक्ती : जवळ = तीव्र, दूर = सौम्य. आठवणीची युक्ती: "जवळ जवळ म्हणजे जोरदार".
फरक ओळखा
| घटक | कसा बदलतो | पद्धत |
|---|---|---|
| उंची, तापमान, पाऊस | सलग | समरेषा |
| पशुसंख्या | विखुरलेला | ठिपके |
| घनता (तालुकानिहाय) | विभागाची एक किंमत | छटा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समरेषा पद्धत कोणत्या घटकांसाठी वापरतात?
- 2बिंदूशी संबंधित आकडेवारी म्हणजे काय?
- 3रेषांमधील अंतराल कसा ठरवतात?
- 4रेषा जवळ असतील तर काय समजते?
- 5रेषा दूर असतील तर काय समजते?
- 6समरेषा नकाशात अधिक जागांची माहिती मिळाली तर काय फायदा?
- 7छटा पद्धत आणि समरेषा पद्धत यांतील फरक सांगा.
- 8महाराष्ट्रातील तापमानाचे वितरण दाखवायला पद्धत निवडा व कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जे सलग बदलतात: उंची, तापमान, पाऊस.
- 2एका विशिष्ट जागेशी संबंधित आकडेवारी.
- 3सर्वांत कमी आणि सर्वांत जास्त किंमत बघून.
- 4बदल तीव्र आहे.
- 5बदल सौम्य आहे.
- 6नकाशा अधिक अचूक होतो.
- 7छटा = विभागाची एक किंमत; समरेषा = बिंदूंच्या किमती आणि रेषा.
- 8समरेषा पद्धत, कारण तापमान सलग बदलते.
भौगोलिक क्षेत्रभेट
पुस्तकात नदी वाचणे आणि प्रत्यक्ष नदीकाठी उभे राहणे यात खूप फरक असतो. प्रत्यक्ष जागा पाहिल्यावर गोष्टी लवकर समजतात आणि लक्षात राहतात.
भूगोलातील संकल्पना आणि घटक प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन अनुभवण्याच्या अभ्यासपद्धतीला क्षेत्रभेट म्हणतात. त्यातून माणूस आणि पर्यावरण यांचा संबंध नीट समजतो.
मुख्य कल्पना 1 : भेटीची तयारी — भेटीचे ठिकाण आणि हेतू ठरवा. काय निरीक्षण करायचे ते ठरवा. स्थान-नकाशा आणि मार्ग-नकाशा पाहा. अंतर, वाहतुकीचे साधन आणि वेळ आधी ठरवा. शिक्षकांच्या मदतीने प्रश्नावली तयार करा. आवश्यक असल्यास परवानगीपत्र घ्या.
मुख्य कल्पना 2 : सोबत काय न्यावे आणि काळजी — वही, प्रश्नावली, पेन, पेन्सिल, पट्टी, मोजपट्टी, होकायंत्र, नमुने गोळा करण्याची पिशवी, नकाशे, कॅमेरा, प्रथमोपचार पेटी. शिक्षकांच्या सूचना पाळा, अनोळखी दूरच्या जागी एकटे जाऊ नका, स्थानिक लोकांशी बोला आणि पर्यावरणाला इजा करू नका.
मुख्य कल्पना 3 : अहवाल लेखन — भेटीनंतर मिळालेल्या माहितीवरून अहवाल लिहितात. त्यात प्रस्तावना, स्थान आणि मार्ग नकाशा, भूरचना, हवामान, लोकसंख्या, पर्यावरणाचे प्रश्न आणि उपाय, जमिनीचा वापर आणि निष्कर्ष असतात. गरज असेल तिथे छायाचित्रे जोडा.
- सोपे : भेट कुठे असू शकते? — नदीकाठ, धरण, गाव, जंगल, संग्रहालय.
- मध्यम : भेटीपूर्वी कोणता नकाशा पाहावा? — स्थान आणि मार्ग नकाशा.
- परीक्षा-प्रकार : अहवालात शेवटी काय? — निष्कर्ष.
आकृतीत : क्षेत्रभेट: तयारीपासून अहवालापर्यंत.
आधी तयारी, मग निरीक्षण, काळजी आणि शेवटी अहवाल.
क्षेत्रभेट म्हणजे फक्त सहल नाही; तिचा उद्देश, प्रश्नावली आणि अहवाल असतो.
आठवणीची युक्ती : तयारी → निरीक्षण → काळजी → अहवाल. आठवणीची युक्ती: "ठरवा, पाहा, जपा, लिहा".
फरक ओळखा
| सहल | क्षेत्रभेट | फरक |
|---|---|---|
| उद्देश मौजमजा | उद्देश अभ्यास | हेतू |
| अहवाल नाही | अहवाल लिहितात | नोंदी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1क्षेत्रभेट म्हणजे काय?
- 2क्षेत्रभेटीची तयारी कशी करावी?
- 3क्षेत्रभेटीत कोणते साहित्य सोबत न्यावे?
- 4भेटीत स्थानिक लोकांशी का बोलावे?
- 5भेटीत घ्यायच्या कोणत्याही तीन काळज्या सांगा.
- 6क्षेत्रभेट अहवालातील मुद्दे सांगा.
- 7प्रथमोपचार पेटी सोबत का ठेवावी?
- 8तुमच्या गावातील एखाद्या जागी भेट द्यायची असेल तर कोणती तयारी कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन भूगोलाचा अभ्यास करणे.
- 2ठिकाण, हेतू, नकाशे, मार्ग, वेळ आणि प्रश्नावली ठरवून.
- 3वही, पेन, मोजपट्टी, होकायंत्र, नकाशे, कॅमेरा इत्यादी.
- 4स्थानिक परिस्थिती समजण्यासाठी.
- 5सूचना पाळा, एकटे जाऊ नका, पर्यावरणाला इजा करू नका.
- 6प्रस्तावना, नकाशे, भूरचना, हवामान, लोकसंख्या, जमिनीचा वापर, निष्कर्ष.
- 7आणीबाणीच्या वेळी मदत करण्यासाठी.
- 8जागा, हेतू, नकाशे, प्रश्नावली, साहित्य आणि परवानगी.