धडा १०: क्षेत्रभेट (Field Trip)

नियम 1 : क्षेत्रभेटीतून काय मिळते — क्षेत्रभेट ही भूगोलाची महत्त्वाची पद्धत आहे. ती भौगोलिक घटक आणि प्रक्रियांचा प्रत्यक्ष अनुभव देते आणि भौगोलिक संकल्पना व मानव-पर्यावरण संबंध समजायला मदत करते. एखाद्या कार्यालयाला भेट देऊन तेथे कोणते काम चालते हे समजून घेणे हा महत्त्वाचा हेतू आहे.

आकृतीत : आकृतीत क्षेत्रभेटीची योजना विषय, ठिकाण आणि भेटीचा कालावधी यांनुसार आखली जाते (नमुना योजना).

• सोपे : दुग्धशाळेला भेट देऊन दूध प्रक्रिया पाहता येते.
• मध्यम : वर्ग तहसील कार्यालयात जमीन नोंदी समजून घेतो.
• परीक्षेसाठी : क्षेत्रभेट पुस्तकी ज्ञान आणि प्रत्यक्ष जीवन जोडते.

नियम 2 : नियोजन — भेटीचे नियोजन विषय, ठिकाण आणि कालावधी यांनुसार करा. भेटीत वेगवेगळी माहिती गोळा होते, म्हणून आधी प्रश्नावली (questionnaire) बनवा. माहिती संकलित केल्यावर अहवाल (report) लिहा.

आकृतीत : आकृतीत प्रश्नावलीने माहिती गोळा केली जाते; ती संकलित करून अहवाल बनवला जातो.

आकृतीत : आकृतीत क्षेत्रभेट प्रत्यक्ष अनुभव देते, मानव-पर्यावरण संबंध समजायला मदत करते आणि कार्यालयातील कामकाज दाखवते.

• सोपे : भेटीपूर्वी प्रश्न तयार करा.
• मध्यम : 4 विषयांसाठी 2 तासांच्या भेटीत प्रति विषय 30 मिनिटे.
• परीक्षेसाठी : क्रम लावा : योजना, प्रश्नावली, भेट, अहवाल.

फरक ओळखा

नियम 1 : साहित्य आणि परवानगी — आवश्यक साहित्य : प्रश्नावलीची प्रत, वही, कॅमेरा, पेन आणि पेन्सिल. तारीख आणि वेळ ठरवण्यापूर्वी संबंधित कार्यालयाची पूर्वपरवानगी घ्या. भेटीत कोणत्याही वस्तूचे नुकसान न होण्याची काळजी घ्या.

आकृतीत : आकृतीत आवश्यक साहित्य : प्रश्नावलीची प्रत, वही, कॅमेरा, पेन आणि पेन्सिल.

आकृतीत : आकृतीत तारीख-वेळ ठरवण्यापूर्वी संबंधित कार्यालयाची पूर्वपरवानगी घ्या आणि कशाचेही नुकसान होऊ देऊ नका.

• सोपे : पेन आणि वही न्या.
• मध्यम : एक आठवडा आधी कार्यालयाला फोन करून तारीख विचारा.
• परीक्षेसाठी : पूर्वपरवानगी का हवी?

नियम 2 : इतर कार्यालये आणि प्रकल्प — धड्यात निवडणूक कार्यालयाची नमुना प्रश्नावली दिली आहे. अशाच प्रश्नावल्या तलाठी कार्यालय किंवा लघुउद्योग यांसाठी बनवता येतात. प्रकल्प : विशेष आवडीचे ठिकाण किंवा कार्यालय यांना वर्गाची क्षेत्रभेट देण्याची योजना आणि प्रश्नावली बनवा.

• सोपे : तलाठी गावाच्या जमीन नोंदी ठेवतो.
• मध्यम : लघुउद्योगासाठी कच्चा माल आणि कामगारांबद्दल विचारा.
• परीक्षेसाठी : तलाठी कार्यालयासाठी तीन प्रश्न लिहा.

फरक ओळखा

नियम 1 : कार्यालयाविषयी — विचारा : कार्यालयाचे नाव; प्रमुखाचे पद; कोणती कामे केली जातात; कामाचे निर्देश कोण देतो; कोणत्या निवडणुका या कार्यालयातून होतात. नमुना प्रश्नावली कार्यालयापासूनच सुरू होते.

आकृतीत : आकृतीत नमुना प्रश्नावली (27 प्रश्न) कार्यालयापासूनच सुरू होते : नाव, प्रमुखाचे पद आणि कामे.

• सोपे : कार्यालयाचे नाव विचारा.
• मध्यम : कामाचे निर्देश कोण देतो ते विचारा.
• परीक्षेसाठी : पहिले चार प्रश्न लिहा.

नियम 2 : कर्मचारी, मतदार आणि परवाने — विचारा : निवडणुकीत अतिरिक्त मनुष्यबळ कुठून येते; निवडणुकीच्या किती दिवस आधी नोटीस दिली जाते; नवीन मतदारांची नोंद आणि यादी अद्ययावत कोण करतो; प्रशिक्षण कोण घेते; कोणते परवाने दिले जातात; मतदान केंद्रावर किती जणांची नेमणूक होते. तसेच मागील निवडणुकींच्या नोंदी, निवडून आलेल्यांना दिली जाणारी प्रमाणपत्रे आणि त्यावर कोणाची सही असते, तसेच कोणते विभाग मदत करतात हेही विचारा.

आकृतीत : आकृतीत पुढील प्रश्न अतिरिक्त मनुष्यबळ, नोटीस, नवे मतदार, प्रशिक्षण, परवाने आणि मतदान केंद्रावरील कर्मचारी यांविषयी आहेत (कार्यालयाचा नमुना तक्ता).

• सोपे : नव्या मतदारांबद्दल विचारा.
• मध्यम : मतदान केंद्रावर 5 कर्मचारी; 4 केंद्रांना 20 कर्मचारी.
• परीक्षेसाठी : विजेत्याच्या प्रमाणपत्रावर कोणाची सही? हे विचारा.

फरक ओळखा

नियम 1 : मतदान आणि EVM — निवडणूक कामावरील अधिकाऱ्यांचे मतदान कधी आणि कसे होते, मतदानाच्या वेळा आणि विशेष परिस्थितीत त्या वाढवल्या जातात का, तसेच मतदान पारदर्शक करण्याचे प्रयत्न विचारा. EVM बद्दल विचारा : फायदे-तोटे, यंत्रे कशी मिळतात, कधीपासून वापरात आहेत, बिघडले तर काय करतात आणि पूर्वी मतदान कसे होई.

आकृतीत : आकृतीत प्रश्नावली EVM बद्दल विचारते : फायदे-तोटे, यंत्रे कशी मिळतात आणि बिघडले तर काय करतात.

आकृतीत : आकृतीत प्रश्नावली मतदानाच्या वेळा आणि विशेष परिस्थितीत त्या वाढवल्या जातात का याबद्दलही विचारते (नमुना वेळा).

• सोपे : EVM = Electronic Voting Machine.
• मध्यम : सकाळी 7 ते सायं. 6 म्हणजे 11 तास.
• परीक्षेसाठी : EVM चे दोन फायदे विचारा.

नियम 2 : आचारसंहिता, पोटनिवडणूक आणि निकाल — निवडणुकीच्या किती दिवस आधी आणि नंतर आचारसंहिता लागू असते ते विचारा. कोणत्या परिस्थितीत पोटनिवडणूक (by-election) होते, उमेदवारांना समान मते मिळाली तर काय करतात आणि अंतिम निकाल जनतेला कोण जाहीर करतो हेही विचारा.

आकृतीत : आकृतीत आचारसंहिता निवडणूक जाहीर झाल्याच्या दिवसापासून निकालाच्या दिवसापर्यंत लागू असते (नमुना कालरेषा).

• सोपे : पोटनिवडणूक रिकामी जागा भरते.
• मध्यम : आचारसंहिता निकालाच्या 30 दिवस आधी सुरू झाली तर ती सुमारे एक महिना चालते.
• परीक्षेसाठी : अंतिम निकाल कोण जाहीर करतो ते सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : अहवाल लिहिणे — माहिती गोळा केल्यावर अहवाल लिहा. त्यात नकाशे, तक्ते, आराखडे, आलेख, चित्रे आणि छायाचित्रे वापरा. मुद्दे : (1) प्रस्तावना, (2) कार्यालयात काम करणारे कर्मचारी, (3) कामाचे स्वरूप, (4) अडचणी आणि उपाय, (5) कृतज्ञता, (6) संदर्भसूची. अहवाल वर्गात वैयक्तिक किंवा गटाने सादर करा.

आकृतीत : आकृतीत अहवालाचे सहा मुद्दे : प्रस्तावना, कर्मचारी, कामाचे स्वरूप, अडचणी/उपाय, कृतज्ञता आणि संदर्भसूची.

आकृतीत : आकृतीत अहवालात नकाशे, तक्ते, आराखडे, आलेख, चित्रे, छायाचित्रे वापरता येतात; तो वर्गात वैयक्तिक किंवा गटाने सादर होतो.

• सोपे : अहवालात सहा मुद्दे.
• मध्यम : आलेख अहवालात आकडे स्पष्ट दाखवतो.
• परीक्षेसाठी : सहा मुद्दे क्रमाने लिहा.

नियम 2 : शाळेची प्रत्यक्ष भेट — एका शाळेने आणि शिक्षकांनी तहसीलदार कार्यालयाला भेट दिली, निवडणूक प्रक्रिया समजण्यासाठी प्रश्नावली बनवली आणि मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना भेटले. संकलन आणि अहवालानंतर त्यांनी तो शाळेच्या निवडणुकीसाठी वापरला. धड्यातील चित्रांत भेट, मतदारसंघाचा नकाशा, मतदार यादीचा नमुना आणि EVM दाखवले आहेत.

आकृतीत : आकृतीत शाळेने तहसीलदार कार्यालयाला भेट दिली, मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना भेटली आणि मग अहवाल शाळेच्या निवडणुकीसाठी वापरला.

• सोपे : शाळा मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना भेटली.
• मध्यम : शिकलेले शाळेच्या निवडणुकीत वापरले.
• परीक्षेसाठी : अहवाल वर्गात का सादर करावा?

फरक ओळखा