चंद्राच्या गती
आपण नेहमी चंद्राचा तोच भाग पाहतो; उलटी बाजू कधी दिसत नाही. यामागे चंद्राच्या दोन गतींचा सुंदर मेळ आहे.
चंद्र स्वतःभोवती फिरतो (परिवलन) आणि पृथ्वीभोवतीही फिरतो (परिभ्रमण). दोन्ही फेऱ्यांना सारखाच वेळ लागतो, म्हणून आपल्याला चंद्राची एकच बाजू दिसते.
मुख्य कल्पना 1 : चंद्राच्या दोन गती — पृथ्वीप्रमाणेच चंद्राला अक्षीय आणि कक्षीय गती आहेत. चंद्र स्वतःभोवती फिरतो, पृथ्वीभोवती फिरतो आणि पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते. त्यामुळे चंद्र स्वतंत्रपणे सूर्याभोवती फिरत नसला तरी अप्रत्यक्षपणे तो सूर्याभोवती फिरतो. पृथ्वीभोवतीची एक फेरी आणि स्वतःभोवतीची एक फेरी यांना सारखाच वेळ लागतो म्हणून आपण चंद्राची तीच बाजू पाहतो.
मुख्य कल्पना 2 : चंद्राची कक्षा आणि अंतर — चंद्राची परिभ्रमण कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेसारखीच लंबवर्तुळाकार आहे. म्हणून चंद्र आणि पृथ्वी यांमधील अंतर सगळीकडे सारखे नसते. जेव्हा चंद्र पृथ्वीच्या सर्वांत जवळ असतो तेव्हा त्या स्थितीला उपभू (perigee) म्हणतात, जे सुमारे ३,५६,००० किमी असते. सर्वांत दूर असतो तेव्हा अपभू (apogee), जे सुमारे ४,०७,००० किमी असते.
मुख्य कल्पना 3 : मैदानावरची कृती — तीन विद्यार्थी निवडा: सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र. सूर्याला मध्यभागी उभे करा आणि भोवती लंबवर्तुळाकार कक्षा काढा. पृथ्वी झालेला विद्यार्थी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरेल आणि त्याच वेळी घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट दिशेने सूर्याभोवती फिरेल. चंद्र झालेला विद्यार्थी पृथ्वीभोवतीही फिरेल. या सर्वाची आकृती वहीत काढा.
- सोपे : चंद्राची किती बाजू आपल्याला दिसते? — एकच.
- मध्यम : उपभू म्हणजे? — पृथ्वीच्या सर्वांत जवळ.
- परीक्षा-प्रकार : अपभू म्हणजे? — पृथ्वीपासून सर्वांत दूर.
आकृतीत : परिवलन आणि परिभ्रमणाचा वेळ सारखा.
उपभू = उप (जवळ); अपभू = अप (दूर).
चंद्र स्वतःभोवती फिरत नाही असे नाही; तो फिरतो, पण वेळ सारखा असल्याने तीच बाजू दिसते.
आठवणीची युक्ती : दोन फेऱ्या = एक वेळ = एकच बाजू.
फरक ओळखा
| स्थिती | अंतर | अर्थ |
|---|---|---|
| उपभू | सुमारे ३,५६,००० किमी | सर्वांत जवळ |
| अपभू | सुमारे ४,०७,००० किमी | सर्वांत दूर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चंद्राच्या दोन गती कोणत्या?
- 2चंद्राची एकच बाजू का दिसते?
- 3चंद्राची कक्षा कशी आहे?
- 4उपभू आणि अपभू म्हणजे काय?
- 5चंद्र अप्रत्यक्षपणे सूर्याभोवती कसा फिरतो?
- 6सूर्य-पृथ्वी-चंद्र कृतीत प्रत्येकाने काय करायचे?
- 7चंद्राला परिवलन नसते तर काय दिसले असते?
- 8चंद्राच्या अंतरातील फरक किती आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1परिवलन आणि परिभ्रमण.
- 2दोन्ही फेऱ्यांना सारखाच वेळ लागतो.
- 3लंबवर्तुळाकार.
- 4उपभू = सर्वांत जवळ; अपभू = सर्वांत दूर.
- 5कारण तो पृथ्वीसोबत सूर्याभोवती जातो.
- 6सूर्य मध्यभागी, पृथ्वी फिरते आणि सूर्यभोवती जाते, चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो.
- 7आपल्याला चंद्राच्या सर्व बाजू दिसल्या असत्या.
- 8सुमारे ५१,००० किमी (४,०७,००० − ३,५६,०००).
चंद्राच्या कला
चंद्र रोज एकसारखा दिसत नाही; कधी पूर्ण गोल, कधी अर्धा, कधी बारीक कोर. हे बदल सूर्यप्रकाशामुळे दिसतात.
चंद्राच्या कला म्हणजे चंद्राचा प्रकाशित भाग जसा आपल्याला दिसतो तसे त्याचे वेगवेगळे आकार. अमावास्येपासून पौर्णिमेपर्यंत चंद्र वाढतो आणि पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत कमी होतो.
मुख्य कल्पना 1 : प्रकाशित भाग — चंद्राच्या कला म्हणजे चंद्राचे प्रकाशित भाग. सूर्यप्रकाश चंद्रावरून परावर्तित होतो म्हणून ते दिसतात. चंद्र स्वतः प्रकाशमान नाही.
मुख्य कल्पना 2 : अमावास्या, पौर्णिमा आणि अष्टमी — पौर्णिमेला चंद्र सूर्याच्या विरुद्ध बाजूला असतो. अमावास्येला चंद्र सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये असतो. पहिल्या आणि तिसऱ्या चतुर्थांश दिवशी चंद्र, पृथ्वी आणि सूर्य ९०° चा कोन करतात; तेव्हा आपल्याला अर्धा प्रकाशित चंद्र दिसतो आणि तो आकाशात अर्धवर्तुळाकार दिसतो.
मुख्य कल्पना 3 : कोन — अमावास्येला पृथ्वी-सूर्य आणि पृथ्वी-चंद्र या रेषांमधील कोन ०° असतो आणि पौर्णिमेला १८०°. पहिल्या अष्टमीला ९०° आणि तिसऱ्या अष्टमीला २७०° असतो. महिन्यात अमावास्या, दोन अष्टमी आणि पौर्णिमा असे चार मुख्य टप्पे येतात.
- सोपे : पौर्णिमेचा कोन किती? — १८०°.
- मध्यम : अमावास्येचा कोन किती? — ०°.
- परीक्षा-प्रकार : अष्टमीला किती भाग प्रकाशित दिसतो? — अर्धा.
आकृतीत : कलांचे चार मुख्य टप्पे.
०° अमावास्या, ९०° अष्टमी, १८०° पौर्णिमा, २७०° अष्टमी.
चंद्राची सावली पृथ्वीमुळे पडून कला होतात असे नाही; कला म्हणजे प्रकाशित भाग कसा दिसतो.
आठवणीची युक्ती : अमा = मध्ये; पौर्णिमा = विरुद्ध.
फरक ओळखा
| दिवस | चंद्राची जागा | दिसणे |
|---|---|---|
| अमावास्या | सूर्य-पृथ्वीच्या मध्ये | दिसत नाही |
| अष्टमी | ९०° कोन | अर्धा भाग |
| पौर्णिमा | सूर्याच्या विरुद्ध बाजूला | पूर्ण गोल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चंद्राच्या कला म्हणजे काय?
- 2कला का दिसतात?
- 3पौर्णिमेला चंद्राची जागा कोठे असते?
- 4अमावास्येला चंद्र कोठे असतो?
- 5अष्टमीला चंद्र अर्धवर्तुळाकार का दिसतो?
- 6चारही टप्प्यांचे कोन लिहा.
- 7महिन्यात किती वेळा ९०° चा कोन होतो?
- 8चंद्र स्वतः प्रकाशमान आहे का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्राच्या प्रकाशित भागांचे आपल्याला दिसणारे आकार.
- 2सूर्यप्रकाश चंद्रावरून परावर्तित होतो म्हणून.
- 3सूर्याच्या विरुद्ध बाजूला.
- 4सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये.
- 5कारण तेव्हा अर्धाच प्रकाशित भाग आपल्याकडे असतो.
- 6०°, ९०°, १८०°, २७०°.
- 7दोन वेळा.
- 8नाही; तो सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो.
सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण
दिव्यासमोर चेंडू धरला तर भिंतीवर सावली पडते. चंद्र किंवा पृथ्वीची सावली पडली तर ग्रहण होते.
सूर्यग्रहणात चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो; चंद्रग्रहणात पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते. ग्रहणात तिन्ही गोल एका रेषेत आणि एका प्रतलात असतात.
मुख्य कल्पना 1 : दर अमावास्येला ग्रहण का नाही? — पृथ्वीची कक्षा आणि चंद्राची कक्षा एकाच प्रतलात नाहीत; चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेशी सुमारे ५° चा कोन करते. त्यामुळे चंद्र एका फेरीत पृथ्वीच्या कक्षेचे प्रतल दोनदा ओलांडतो. म्हणून प्रत्येक अमावास्या किंवा पौर्णिमेला तिन्ही गोल एका रेषेत आणि प्रतलात येत नाहीत आणि ग्रहण होत नाही. कधीकधी अमावास्येला किंवा पौर्णिमेला ते तिघे एका रेषेत येतात, तेव्हा ग्रहण होते.
मुख्य कल्पना 2 : सूर्यग्रहण — चंद्र सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये आला की चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते. सावलीचा मध्यभाग गडद आणि कडा हलक्या असतात. गडद सावलीच्या भागात सूर्य पूर्ण दिसत नाही, त्याला खग्रास सूर्यग्रहण म्हणतात. हलक्या सावलीच्या भागात सूर्यबिंब अंशतः झाकलेले दिसते, त्याला खंडग्रास सूर्यग्रहण म्हणतात. खग्रास ग्रहण पृथ्वीच्या अगदी थोड्या भागातून दिसते.
मुख्य कल्पना 3 : कंकणाकृती आणि चंद्रग्रहण — चंद्र अपभू स्थितीत असला तर त्याची गडद सावली पृथ्वीपर्यंत पोहोचत नाही. तेव्हा पृथ्वीच्या अगदी थोड्या भागातून सूर्याची फक्त चकाकती कडा कड्याच्या स्वरूपात दिसते, यालाच कंकणाकृती ग्रहण म्हणतात; ते दुर्मिळ आहे. चंद्रग्रहण चंद्र पृथ्वीच्या सावलीत शिरला की होते. तेव्हा पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये असते आणि तिघे एका प्रतलात असतात. चंद्र पूर्णपणे सावलीत गेला तर खग्रास चंद्रग्रहण, अंशतः गेला तर खंडग्रास.
- सोपे : सूर्यग्रहण कोणत्या दिवशी? — अमावास्येला.
- मध्यम : चंद्रग्रहण कोणत्या दिवशी? — पौर्णिमेला.
- परीक्षा-प्रकार : कंकणाकृती ग्रहण केव्हा? — चंद्र अपभूत असताना.
आकृतीत : ग्रहणाचे प्रकार.
सूर्यग्रहण = अमावास्या; चंद्रग्रहण = पौर्णिमा.
दर अमावास्येला सूर्यग्रहण होत नाही; कक्षांच्या ५° कलामुळे क्वचितच तिघे एका रेषेत येतात.
आठवणीची युक्ती : स-अ, च-प: सूर्य-अमावास्या, चंद्र-पौर्णिमा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सूर्यग्रहण | चंद्रग्रहण |
|---|---|---|
| दिवस | अमावास्या | पौर्णिमा |
| मध्ये येते | चंद्र | पृथ्वी |
| सावली पडते | पृथ्वीवर | चंद्रावर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्यग्रहण केव्हा होते?
- 2चंद्रग्रहण केव्हा होते?
- 3दर अमावास्येला ग्रहण का होत नाही?
- 4खग्रास आणि खंडग्रास सूर्यग्रहणातील फरक सांगा.
- 5कंकणाकृती ग्रहण कसे होते?
- 6चंद्रग्रहणाचे प्रकार सांगा.
- 7सूर्यग्रहणाचे चेंडू आणि टॉर्चचे प्रयोगाने मॉडेल कसे बनवाल?
- 8कंकणाकृती चंद्रग्रहण का दिसत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अमावास्येला जेव्हा सूर्य, चंद्र, पृथ्वी एका रेषेत आणि प्रतलात येतात.
- 2पौर्णिमेला जेव्हा सूर्य, पृथ्वी, चंद्र एका रेषेत येतात.
- 3चंद्राची कक्षा ५° कललेली आहे.
- 4खग्रासात सूर्य पूर्ण झाकला जातो; खंडग्रासात अंशतः.
- 5चंद्र अपभूत असताना सूर्याची कडा कड्यासारखी दिसते.
- 6खग्रास आणि खंडग्रास.
- 7मातीच्या गोळ्यावर चंद्र चेंडू, मोठा चेंडू पृथ्वी, टॉर्च सूर्य.
- 8कारण पृथ्वी चंद्रापेक्षा खूप मोठी असल्याने तिची सावली चंद्राला पूर्ण झाकते.
ग्रहण - एक खगोलीय घटना
ग्रहण ही नेहमीची घटना नाही म्हणून लोकांना त्याची उत्सुकता असते. पण ती फक्त आकाशातील तीन गोलांच्या जागांमुळे होणारी घटना आहे.
ग्रहण ही खगोलीय घटना आहे; त्यात शुभ किंवा अशुभ असे काही नाही. शास्त्रज्ञ ग्रहणाचा अभ्यास करतात आणि सूर्यग्रहण पाहताना डोळ्यांचे संरक्षण करणे आवश्यक असते.
मुख्य कल्पना 1 : सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहणाची वैशिष्ट्ये — सूर्यग्रहण अमावास्येलाच होते, पण प्रत्येक अमावास्येला नाही. सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी एका प्रतलात आणि एका रेषेत असतील तेव्हाच ते होते. खग्रास सूर्यग्रहणाचा जास्तीत जास्त काळ ७ मिनिटे २० सेकंद (४४० सेकंद) असतो. चंद्रग्रहण पौर्णिमेलाच होते, पण प्रत्येक पौर्णिमेला नाही. खग्रास चंद्रग्रहणाचा जास्तीत जास्त काळ १०७ मिनिटे असतो.
मुख्य कल्पना 2 : अंधश्रद्धा नको — सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहण ही फक्त खगोलीय घटना आहे. यात ‘शुभ’ किंवा ‘अशुभ’ असे काही नाही. सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र विशिष्ट जागी आल्यामुळे ते होते. ग्रहण नेहमी होत नसल्याने लोकांना त्याबद्दल कुतूहल असते. खगोलशास्त्रज्ञ, विशेषतः खग्रास किंवा कंकणाकृती सूर्यग्रहणाच्या वेळी, जगभरातून त्या ठिकाणी जाऊन अभ्यास करतात. ग्रहणाच्या वेळी अचानक अंधार झाल्याने पक्षी आणि प्राणी गोंधळून जातात; त्यांच्या वागण्याच्या नोंदी करा.
मुख्य कल्पना 3 : सुरक्षितता, पिधान आणि अधिक्रमण — सूर्यग्रहण पाहताना सूर्यबिंब काळ्या काचांमधून किंवा त्यासाठी बनवलेल्या खास चष्म्यातून पाहावे; अन्यथा सूर्याचा तीव्र प्रकाश उघड्या डोळ्यांना हानिकारक ठरतो. पिधान (occultation): चंद्र पृथ्वीभोवती फिरताना एखाद्या तारा किंवा ग्रहाला झाकतो, तेव्हा तो आकाशीय गोल चंद्राच्या मागे लपल्यासारखा दिसतो; खग्रास सूर्यग्रहण हा एक प्रकारे पिधानच आहे. अधिक्रमण (transit): बुध किंवा शुक्रासारखा आतील ग्रह पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या रेषेत आला की सूर्यबिंबावरून एक लहान ठिपका सरकताना दिसतो; हा सूर्यग्रहणाचा एक प्रकार आहे.
- सोपे : खग्रास सूर्यग्रहणाचा कमाल काळ? — ७ मिनिटे २० सेकंद.
- मध्यम : खग्रास चंद्रग्रहणाचा कमाल काळ? — १०७ मिनिटे.
- परीक्षा-प्रकार : बुधाचे अधिक्रमण कसे दिसते? — सूर्यावर लहान ठिपका.
आकृतीत : ग्रहण ही खगोलीय घटना.
सूर्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहू नये; काळ्या काचा किंवा त्यासाठी बनवलेले खास चष्मे वापरावेत. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
ग्रहण = घटना, अंधश्रद्धा नाही; चष्मा = सुरक्षा.
ग्रहण अशुभ नसते; ते फक्त तिघा गोलांच्या स्थितीमुळे होते.
आठवणीची युक्ती : खगोलीय घटना = शास्त्र; अंधश्रद्धा = नको.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पिधान | चंद्र ताऱ्याला/ग्रहाला झाकतो | खग्रास सूर्यग्रहण |
| अधिक्रमण | आतील ग्रह सूर्यासमोरून जातो | बुध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ग्रहण ही खगोलीय घटना का आहे?
- 2खग्रास सूर्यग्रहणाचा कमाल काळ किती?
- 3खग्रास चंद्रग्रहणाचा कमाल काळ किती?
- 4सूर्यग्रहण पाहताना कोणती काळजी घ्यावी?
- 5ग्रहणाबद्दल ‘शुभ-अशुभ’ समजुती योग्य आहेत का? का?
- 6पिधान म्हणजे काय?
- 7अधिक्रमण म्हणजे काय?
- 8ग्रहणाच्या वेळी पक्षी-प्राण्यांचे वागणे कसे असते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण ते फक्त सूर्य, पृथ्वी, चंद्राच्या स्थितीमुळे होते.
- 2७ मिनिटे २० सेकंद.
- 3१०७ मिनिटे.
- 4काळ्या काचा किंवा खास चष्म्यातून पाहावे.
- 5नाही; ती अंधश्रद्धा आहे, शास्त्र नाही.
- 6चंद्र तारा किंवा ग्रह झाकणे.
- 7आतील ग्रहाचा सूर्यासमोरून जाणे.
- 8अचानक अंधारामुळे गोंधळतात.