पृथ्वीचे परिवलन आणि दिवस-रात्र
सकाळी सूर्य उगवतो, दुपारी डोक्यावर येतो आणि संध्याकाळी मावळतो. आपण रोज हे पाहतो, पण सूर्य खरा हलत नाही; आपली पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते.
पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, त्याला परिवलन म्हणतात. परिवलनाला २४ तास लागतात आणि त्यामुळे दिवस-रात्र होतात.
मुख्य कल्पना 1 : परिवलनाची दिशा आणि वेळ — पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते आणि एक फेरी पूर्ण करायला २४ तास लागतात. या परिवलनामुळे आपल्याला वेळ दिवसांमध्ये मोजता येते.
मुख्य कल्पना 2 : एका दिवसातील टप्पे — एका दिवसात आपण सूर्योदय, मध्यान्ह आणि सूर्यास्त असे टप्पे अनुभवतो. तसेच दिवसाचा भाग आणि रात्रीचा भाग असे दोन भाग असतात. पृथ्वीचा जो भाग सूर्याकडे असतो तेथे दिवस आणि उलट बाजूला रात्र.
मुख्य कल्पना 3 : जुन्या धड्यांची आठवण — पृथ्वी सूर्याभोवती ३६५ दिवसांपेक्षा थोड्या जास्त काळात एक फेरी पूर्ण करते, त्याला परिभ्रमण म्हणतात. पृथ्वीचा अक्ष कललेला असल्याने सूर्याची किरणे सगळीकडे सरळ पडत नाहीत. यामुळेच पुढे ऋतू समजतात. भारत उत्तर गोलार्धात आहे.
- सोपे : परिवलनाला किती वेळ लागतो? — २४ तास.
- मध्यम : पृथ्वी कोणत्या दिशेने फिरते? — पश्चिमेकडून पूर्वेकडे.
- परीक्षा-प्रकार : भारत कोणत्या गोलार्धात? — उत्तर गोलार्धात.
आकृतीत : परिवलनामुळे दिवस-रात्र.
परिवलन = स्वतःभोवती = दिवस-रात्र.
सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो असे नाही; पृथ्वी फिरते म्हणून तसे वाटते.
आठवणीची युक्ती : प-पू-२४: पश्चिम-पूर्व, २४ तास.
फरक ओळखा
| गती | अर्थ | परिणाम |
|---|---|---|
| परिवलन | स्वतःभोवती फिरणे | दिवस-रात्र |
| परिभ्रमण | सूर्याभोवती फिरणे | ऋतू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1परिवलन म्हणजे काय?
- 2पृथ्वीचे परिवलन कोणत्या दिशेने होते?
- 3परिवलनाला किती वेळ लागतो?
- 4परिवलनामुळे कोणते टप्पे अनुभवतो?
- 5परिवलन आणि परिभ्रमणातील फरक सांगा.
- 6दिवस-रात्र कशी होते ते स्पष्ट करा.
- 7सूर्य उगवतो असे आपण का म्हणतो, पण तो खरा हलत नाही?
- 8भारत कोणत्या गोलार्धात आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीचे स्वतःभोवती फिरणे.
- 2पश्चिमेकडून पूर्वेकडे.
- 3२४ तास.
- 4सूर्योदय, मध्यान्ह, सूर्यास्त, दिवस आणि रात्र.
- 5परिवलन = स्वतःभोवती; परिभ्रमण = सूर्याभोवती.
- 6सूर्यासमोरचा भाग प्रकाशित होतो म्हणून दिवस; मागचा भाग रात्र.
- 7कारण पृथ्वी फिरत असल्याने आपली जागा बदलते.
- 8उत्तर गोलार्धात.
सूर्योदय, सूर्यास्त आणि दिवसाची लांबी
उन्हाळ्यात संध्याकाळी उशिरापर्यंत उजेड असतो आणि हिवाळ्यात लवकर अंधार पडतो. म्हणजे दिवसाची लांबी बदलते.
सूर्योदय ते सूर्यास्त यामधील काळ म्हणजे दिवसाची लांबी आणि उरलेला काळ म्हणजे रात्र. वर्षभरात ही लांबी बदलत जाते.
मुख्य कल्पना 1 : नोंदी कशा करायच्या? — आपल्या गावातील सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळा प्रत्यक्ष निरीक्षणाने, दिनदर्शिकेतून, वर्तमानपत्रातून किंवा इंटरनेटवरून मिळवता येतात. त्यांतून दिवसाची लांबी काढता येते: सूर्यास्त वेळ वजा सूर्योदय वेळ. २४ तासांतून दिवस वजा केला की रात्रीची लांबी मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : जून महिन्याची नोंद — १९ ते २८ जून या दिवसांच्या नोंदी करून सर्वांत मोठा दिवस कोणता, रात्रीच्या लांबीत दररोज काय फरक पडतो आणि त्याचे कारण काय असावे याचा विचार केला जातो. उत्तर गोलार्धात २१ जूनचा आसपासचा काळ सर्वांत मोठ्या दिवसांचा असतो.
मुख्य कल्पना 3 : सप्टेंबर ते डिसेंबर — सप्टेंबर ते डिसेंबर या काळात १९ ते २८ तारखांच्या नोंदी करून दिवस-रात्रीची लांबी पाहिली जाते. सप्टेंबरच्या सुमारास दिवस आणि रात्र जवळपास सारखी म्हणजे सुमारे १२ तासांची असते. प्रश्न असा: ही सारखी बदलणारी लांबी पृथ्वीवर सगळीकडे असेच बदलते का? याचे उत्तर धडा ८ मध्ये मिळते.
- सोपे : सूर्योदय ६:०० आणि सूर्यास्त १८:३० — दिवस किती? — १२ तास ३० मिनिटे.
- मध्यम : वरील दिवसाची रात्र किती? — ११ तास ३० मिनिटे.
- परीक्षा-प्रकार : सर्वांत मोठा दिवस उत्तर गोलार्धात केव्हा? — २१ जूनच्या सुमारास.
आकृतीत : नोंदी कोणत्या काळात घ्यायच्या.
दिवस = सूर्यास्त − सूर्योदय; रात्र = २४ − दिवस.
दिवस नेहमी १२ तासांचा असतो असे नाही; तो वर्षभर बदलतो.
आठवणीची युक्ती : सूर्यास्त − सूर्योदय = दिवस.
फरक ओळखा
| कालावधी | दिवसाची स्थिती | कारण शोधा |
|---|---|---|
| जून | दिवस मोठा | धडा ८ पाहा |
| सप्टेंबर | दिवस-रात्र जवळपास सारखी | धडा ८ पाहा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दिवसाची लांबी म्हणजे काय?
- 2रात्रीची लांबी कशी काढतात?
- 3सूर्योदय-सूर्यास्ताच्या वेळा कोठून मिळतात?
- 4सूर्योदय ६:१५ आणि सूर्यास्त १८:४५ असेल तर दिवस किती?
- 5जूनमध्ये रात्रीची लांबी रोज कशी बदलते असे तुम्हाला दिसेल?
- 6दिवस आणि रात्र सारखी कोणत्या काळात असते?
- 7दिवसाची लांबी वर्षभर का बदलते असे तुम्हाला वाटते?
- 8तुमच्या गावात आज दिवस किती तासांचा आहे ते शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्योदय आणि सूर्यास्त यांमधील काळ.
- 2२४ तासांतून दिवसाची लांबी वजा करून.
- 3प्रत्यक्ष निरीक्षण, दिनदर्शिका, वर्तमानपत्र, इंटरनेट.
- 4१२ तास ३० मिनिटे.
- 5रोज थोडा बदल होतो.
- 6सप्टेंबरच्या सुमारास (आणि मार्चमध्ये).
- 7पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि अक्षाचा कल हे कारण असू शकते.
- 8विद्यार्थ्याने दिनदर्शिका किंवा इंटरनेटवर पाहावे.
सावलीचा प्रयोग
टॉर्चसमोर पेन्सिल धरून हलवली तर भिंतीवरची सावलीही हलते. असेच सूर्य आणि काठीच्या बाबतीत होते.
सावलीचा प्रयोग म्हणजे प्रकाशस्रोत आणि वस्तू यांच्या सापेक्ष जागेमुळे सावलीची जागा बदलते हे पाहणे. यावरून सूर्योदयाची जागा का बदलते ते समजते.
मुख्य कल्पना 1 : कृती १ : टॉर्च आणि मेणबत्ती — टेबलावर पांढरा कागद चिकटवा. टॉर्च हलणार नाही अशी ठेवा. कागद आणि टॉर्च यांच्यामध्ये काठी किंवा मेणबत्ती उभी करा. टॉर्चचा प्रकाश असा टाका की सावली कागदावर पडेल आणि सावलीची जागा खूण करा. नंतर टेबल, काठी/मेणबत्तीसह, हळूहळू एका बाजूकडून दुसरीकडे सरकवा आणि सावलीची नवी जागा खूण करा.
मुख्य कल्पना 2 : निष्कर्ष — टेबलाची जागा बदलली की सावलीची जागाही बदलते. म्हणजे प्रकाशस्रोत आणि वस्तू यांची सापेक्ष जागा बदलली की सावली सरकते. वर्षभर सूर्योदय-सूर्यास्ताची जागा क्षितिजावर पाहिली तर ती बदलत राहते हे लक्षात येते.
मुख्य कल्पना 3 : कृती २ : वर्षभराची काठी — १.५ ते १.७ मीटर लांब काठी अशा भिंतीजवळ रोवा जिच्यावर सूर्योदयाच्या किंवा सूर्यास्ताच्या वेळी ऊन पडते. काठी सुमारे वर्षभर त्याच जागी असावी. आठवड्यातून एकदा त्या वेळी सावलीची जागा भिंतीवर खूण करा; जागा बदलली तर आधीच्या आणि नव्या जागेतील अंतर मोजा. ही कृती शाळा सुरू झाल्यापासून आठ दिवसांत सुरू करून डिसेंबरअखेर चालते.
- सोपे : टेबल सरकवले तर सावलीचे काय होते? — तीही सरकते.
- मध्यम : काठीची लांबी किती हवी? — १.५ ते १.७ मीटर.
- परीक्षा-प्रकार : काठीची नोंद किती वेळा? — आठवड्यातून एकदा.
आकृतीत : सावली कशी तयार होते.
वस्तू सरकली → सावली सरकते.
सावली स्वतः हलत नाही; प्रकाश आणि वस्तूची सापेक्ष जागा बदलते म्हणून हलते.
आठवणीची युक्ती : टॉर्च = सूर्य; काठी = निरीक्षक.
फरक ओळखा
| साधन | प्रयोगात | खऱ्या जगात |
|---|---|---|
| टॉर्च | प्रकाशस्रोत | सूर्य |
| काठी/मेणबत्ती | वस्तू | निरीक्षकाचे ठिकाण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सावलीचा प्रयोग कशासाठी?
- 2टॉर्च हलवली नाही तर सावली कशामुळे हलते?
- 3काठी वर्षभर एकाच जागी का हवी?
- 4सावलीची नोंद कधी करायची?
- 5सावलीच्या जागेतील फरक कसा मोजायचा?
- 6टॉर्च आणि सूर्य यांतील साम्य सांगा.
- 7सावलीचा प्रयोग सूर्योदयाच्या जागेशी कसा जोडला आहे?
- 8तुमच्या घरी तुम्ही सावलीचा आणखी कोणता प्रयोग कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सावलीची जागा का बदलते ते समजण्यासाठी.
- 2वस्तू आणि प्रकाश यांची सापेक्ष जागा बदलल्याने.
- 3म्हणजे तुलना करता येते.
- 4सूर्योदयाच्या किंवा सूर्यास्ताच्या वेळी.
- 5आधीची आणि नवी जागा यांतील अंतर मोजून.
- 6दोन्ही प्रकाशाचे स्रोत आहेत.
- 7सावलीची जागा बदलते तशी सूर्योदयाची जागाही बदलते.
- 8उदा. दिव्यासमोर बाहुली हलवणे.
सूर्योदयाच्या जागेतील बदल
आपल्या घराच्या खिडकीतून जूनमध्ये आणि डिसेंबरमध्ये सूर्य वेगळ्या ठिकाणी उगवताना दिसतो. त्याचे कारण पुढच्या धड्यात उलगडते.
सावलीची जागा आणि सूर्याची जागा विरुद्ध दिशेला असते. त्यामुळे सावली उत्तरेकडे सरकली तर सूर्योदयाची जागा दक्षिणेकडे सरकलेली असते.
मुख्य कल्पना 1 : सावली आणि सूर्य उलट बाजूला — सूर्याच्या विरुद्ध बाजूला सावली पडते. म्हणून सावली उत्तरेकडे सरकली तर सूर्योदयाची जागा दक्षिणेकडे सरकली असे समजावे. यावरून सावलीची जागा पाहून सूर्य क्षितिजावर कोठे उगवला ते सांगता येते.
मुख्य कल्पना 2 : सप्टेंबर महिन्याचे निरीक्षण — सप्टेंबरमध्ये सावलीची दिशा काय होती आणि कोणत्या दिवशी दिवस-रात्र सारखी होती ते पाहावे. डिसेंबरच्या सुमारे २२ तारखेला धडा ८ वर्गात घ्यावा; तेव्हा सर्व नोंदींचा वापर करून कारण समजावून सांगता येते.
मुख्य कल्पना 3 : पुढचा प्रश्न — जून, सप्टेंबर आणि डिसेंबरच्या नोंदींवरून आपल्याला सर्वांत मोठा दिवस, सर्वांत लहान दिवस आणि दिवस-रात्र सारखी असलेले दिवस दिसतात. या बदलांमागे पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि अक्षाचा कल हे कारण आहे, हे आपण धडा ८ मध्ये शिकू.
- सोपे : सावली उत्तरेकडे → सूर्योदय कोठे? — दक्षिणेकडे.
- मध्यम : सावली दक्षिणेकडे → सूर्योदय कोठे? — उत्तरेकडे.
- परीक्षा-प्रकार : धडा ८ केव्हा घ्यावा? — २२ डिसेंबरच्या सुमारास.
आकृतीत : सावली आणि सूर्य उलट दिशेला.
पाठ्यपुस्तकात हा धडा संपूर्ण वर्षाच्या निरीक्षणावर आधारित कृतीचा आहे; सप्टेंबर आणि डिसेंबरच्या नोंदी नंतर धडा ८ मध्ये वापरल्या जातात. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
सावली आणि सूर्य उलट; सावली उ → सूर्योदय द.
सावली आणि सूर्य एकाच दिशेला नसतात, ते नेहमी विरुद्ध असतात.
आठवणीची युक्ती : सावली उलट सूर्य.
फरक ओळखा
| सावली | सूर्योदय | निष्कर्ष |
|---|---|---|
| उत्तरेकडे | दक्षिणेकडे | विरुद्ध |
| दक्षिणेकडे | उत्तरेकडे | विरुद्ध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सावली उत्तरेकडे सरकली तर सूर्योदय कोणत्या दिशेला सरकला?
- 2सावली आणि सूर्य कोणत्या बाजूला असतात?
- 3सप्टेंबरमध्ये कोणत्या दिवशी दिवस-रात्र सारखी होती?
- 4सूर्योदयाची जागा क्षितिजावर बदलते का?
- 5धडा ८ २२ डिसेंबरच्या सुमारास का घ्यावा?
- 6जून, सप्टेंबर, डिसेंबरच्या नोंदींतून काय समजते?
- 7या बदलांची कारणे कोणती असतील असे तुम्हाला वाटते?
- 8सावली दक्षिणेकडे सरकली तर सूर्योदय कोठे असेल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दक्षिणेकडे.
- 2एकमेकांच्या विरुद्ध.
- 3सप्टेंबरच्या सुमारास (२३ सप्टेंबर).
- 4होय, वर्षभर बदलत राहते.
- 5कारण तेव्हा सर्व नोंदी तयार असतात.
- 6सर्वांत मोठा दिवस, सर्वांत लहान दिवस आणि दिवस-रात्र सारखी असलेले दिवस.
- 7पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि अक्षाचा कल.
- 8उत्तरेकडे.