भारताचे स्थान आणि विस्तार
आपल्या घराचा पत्ता सांगताना गाव, तालुका आणि जिल्हा सांगतो. देशाचा पत्ता सांगण्यासाठी अक्षांश, रेखांश, गोलार्ध आणि शेजारी देश वापरतो.
एखाद्या देशाचे स्थान म्हणजे पृथ्वीवर तो कुठे आहे, आणि विस्तार म्हणजे तो उत्तर-दक्षिण आणि पूर्व-पश्चिम किती पसरलेला आहे, हे अक्षांश-रेखांशांच्या अंशांत सांगणे.
मुख्य कल्पना 1 : भारताचे स्थान — भारत पृथ्वीच्या उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आहे. तो आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात आहे. कर्कवृत्त देशाच्या जवळजवळ मध्यातून जाते; म्हणजे भारताचा अर्धा भाग उष्ण कटिबंधात आणि अर्धा उपोष्ण कटिबंधात येतो. उत्तरेला हिमालय, दक्षिणेला हिंदी महासागर, पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला बंगालचा उपसागर आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारताचा विस्तार — भारताच्या मुख्य भूमीचा विस्तार सुमारे ८°४′ उत्तर ते ३७°६′ उत्तर अक्षांश आणि ६८°७′ पूर्व ते ९७°२५′ पूर्व रेखांश असा आहे. म्हणजे अक्षांशीय आणि रेखांशीय विस्तार दोन्ही सुमारे २९–३० अंश आहेत. भारताचे सर्वांत दक्षिणेचे टोक इंदिरा पॉइंट आहे; ते ग्रेट निकोबार बेटावर सुमारे ६°४५′ उत्तरेला आहे.
मुख्य कल्पना 3 : शेजारी देश आणि जलाशय — पूर्वेला म्यानमार आणि बांगलादेश; उत्तरेला चीन, नेपाळ आणि भूतान; पश्चिम आणि वायव्येला पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान; दक्षिणेला श्रीलंका (समुद्रामार्गे, पाल्क सामुद्रधुनी आणि मन्नारचे आखात यांच्या पलीकडे). भारताचा द्वीपकल्पीय भाग त्रिकोणी असून दोन्ही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला आहे; म्हणून दक्षिण भागाला द्वीपकल्प म्हणतात.
- सोपे : कर्कवृत्त भारताच्या कोणत्या भागातून? — जवळजवळ मध्यातून.
- मध्यम : भारताचे दक्षिणेकडील टोक कोणते? — इंदिरा पॉइंट.
- परीक्षा-प्रकार : भारताच्या पूर्वेकडील दोन शेजारी देश? — म्यानमार आणि बांगलादेश.
आकृतीत : भारताच्या स्थानाचे मुख्य मुद्दे.
भारताची मुख्य भूमी ८°४′ उ. ते ३७°६′ उ. आणि ६८°७′ पू. ते ९७°२५′ पू. दरम्यान आहे; क्षेत्रफळ सुमारे ३२,८७,२६३ चौ. किमी (जगात ७ वा) (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकात रिकाम्या जागा भरायच्या आहेत; पुस्तकाशी तपासा).
भारताची प्रमाण रेखा ८२°३०′ पूर्व असून गुजरात आणि अरुणाचल प्रदेश यांच्या वेळेत सुमारे दोन तासांचा फरक आहे (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
उत्तर-पूर्व, कर्क मध्य, इंदिरा दक्षिण.
भारताचे दक्षिणेचे टोक कन्याकुमारी नाही; मुख्य भूमीचे टोक कन्याकुमारी, पण भारताचे सर्वांत दक्षिणेचे टोक इंदिरा पॉइंट.
आठवणीची युक्ती : भारत = उत्तर-पूर्व गोलार्ध + कर्कवृत्त मध्यातून. आठवणीची युक्ती: "कर्क मध्ये, इंदिरा खाली".
फरक ओळखा
| दिशा | शेजारी/समुद्र | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्तर | चीन, नेपाळ, भूतान | हिमालय |
| पूर्व | म्यानमार, बांगलादेश, बंगालचा उपसागर | गंगेचा त्रिभुज प्रदेश |
| पश्चिम | पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, अरबी समुद्र | थर वाळवंट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताचे स्थान आणि विस्तार सांगा.
- 2भारताचे सर्वांत दक्षिणेचे टोक कोणते?
- 3भारताच्या शेजारी देशांची दिशेनुसार यादी करा.
- 4कर्कवृत्ताचे भारतातील स्थान सांगा.
- 5भारताला द्वीपकल्प का म्हणतात?
- 6भारताची प्रमाण रेखा कोणती?
- 7भारताचा अक्षांशीय आणि रेखांशीय विस्तार किती?
- 8नकाशावर भारत, शेजारी देश आणि समुद्र दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उत्तर-पूर्व गोलार्धात, आशियाच्या दक्षिणेस; ८°४′ उ. ते ३७°६′ उ., ६८°७′ पू. ते ९७°२५′ पू.
- 2इंदिरा पॉइंट.
- 3उत्तर: चीन, नेपाळ, भूतान; पूर्व: म्यानमार, बांगलादेश; पश्चिम: पाकिस्तान, अफगाणिस्तान.
- 4देशाच्या जवळजवळ मध्यातून जाते.
- 5तीन बाजूंनी समुद्राने वेढलेला त्रिकोणी भाग म्हणून.
- 6८२°३०′ पूर्व.
- 7दोन्ही सुमारे २९–३० अंश.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशावर दाखवावे.
ब्राझीलचे स्थान आणि विस्तार
जगाचा पत्ता सांगताना कधी एकाच गोलार्धात असतो, तर कधी दोन्हींत. ब्राझील हा विषुववृत्त ओलांडणारा देश आहे, म्हणून त्याचा पत्ता थोडा वेगळा.
ब्राझील हा दक्षिण अमेरिका खंडाच्या उत्तर-मध्य भागातील विशाल देश असून त्याचा बहुतेक भाग दक्षिण आणि पश्चिम गोलार्धात आहे.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलचे स्थान — ब्राझीलचा थोडा भाग उत्तर गोलार्धात आणि बहुतेक भाग दक्षिण गोलार्धात आहे. तो पश्चिम गोलार्धात दक्षिण अमेरिकेच्या उत्तर भागात आहे. विषुववृत्त देशाच्या उत्तर भागातून आणि मकरवृत्त दक्षिण भागातून जाते; म्हणून ब्राझीलचा बराचसा भाग उष्ण कटिबंधात आहे. पूर्वेला अटलांटिक महासागर आहे.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलचा विस्तार — ब्राझीलचा मुख्य भूमीचा विस्तार सुमारे ५°१५′ उत्तर ते ३३°४५′ दक्षिण अक्षांश आणि ३४°४७′ पश्चिम ते ७३°४८′ पश्चिम रेखांश (पुस्तकानुसार) असा आहे. म्हणजे अक्षांशीय आणि रेखांशीय विस्तार दोन्ही सुमारे ३९ अंश आहेत; म्हणजे भारतापेक्षा जास्त. ब्राझीलचे क्षेत्रफळ सुमारे ८५ लाख चौ. किमी; भारताच्या सुमारे अडीच पट.
मुख्य कल्पना 3 : शेजारी देश — ब्राझीलची सीमा दक्षिण अमेरिकेतील बहुतेक देशांशी लागते: उत्तरेला व्हेनेझुएला, गयाना, सुरीनाम आणि फ्रेंच गयाना; पश्चिमेला कोलंबिया आणि पेरू; दक्षिण-पश्चिमेला बोलिव्हिया, पॅराग्वे आणि अर्जेंटिना; दक्षिणेला उरुग्वे. चिली आणि इक्वेडोर या दोन देशांची सीमा ब्राझीलला लागत नाही. पूर्वेला अटलांटिक महासागराची मोठी किनारपट्टी आहे.
- सोपे : विषुववृत्त ब्राझीलच्या कोणत्या भागातून जाते? — उत्तर भागातून.
- मध्यम : ब्राझीलचा बहुतेक भाग कोणत्या गोलार्धात? — दक्षिण आणि पश्चिम.
- परीक्षा-प्रकार : ब्राझीलला सीमा न लागणारे देश? — चिली आणि इक्वेडोर.
आकृतीत : ब्राझीलच्या स्थानाचे मुख्य मुद्दे.
ब्राझीलचा विस्तार ५°१६′ उ. ते ३३°४५′ द. आणि ३४°४७′ प. ते ७३°५९′ प. असा मोजला जातो; पुस्तकातील आकडे थोडे वेगळे (५°१५′ उ., ७३°४८′ प.) (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
दक्षिण अमेरिकेतील १२ देशांपैकी चिली आणि इक्वेडोर वगळता सर्वांशी ब्राझीलची सीमा लागते; क्षेत्रफळात ब्राझील जगात ५ वा (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
विषुव उत्तरेला, मकर दक्षिणेला.
ब्राझील फक्त दक्षिण गोलार्धात नाही; थोडा भाग उत्तर गोलार्धातही आहे.
आठवणीची युक्ती : ब्राझील = दक्षिण + पश्चिम गोलार्ध, विषुववृत्त उत्तरेला. आठवणीची युक्ती: "ब्राझीलचे डोके विषुववृत्तावर".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| गोलार्ध | उत्तर आणि पूर्व | बहुतेक दक्षिण आणि पश्चिम |
| वृत्त | कर्कवृत्त मध्यातून | विषुववृत्त आणि मकरवृत्त |
| विस्तार | सुमारे ३० अंश | सुमारे ३९ अंश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलचे स्थान आणि विस्तार सांगा.
- 2ब्राझीलमधून कोणती वृत्ते जातात?
- 3ब्राझीलच्या शेजारी देशांची यादी करा.
- 4ब्राझीलचा बहुतेक भाग कोणत्या कटिबंधात आहे?
- 5ब्राझीलला कोणता महासागर लागतो?
- 6चिली आणि इक्वेडोरचा ब्राझीलशी काय संबंध?
- 7भारत आणि ब्राझीलचे गोलार्ध तुलना करा.
- 8जगाच्या नकाशावर दोन्ही देश वेगळ्या रंगांनी रंगवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दक्षिण अमेरिकेच्या उत्तर-मध्य भागात; बहुतेक दक्षिण-पश्चिम गोलार्धात.
- 2विषुववृत्त आणि मकरवृत्त.
- 3व्हेनेझुएला, गयाना, सुरीनाम, कोलंबिया, पेरू, बोलिव्हिया, पॅराग्वे, अर्जेंटिना, उरुग्वे इत्यादी.
- 4उष्ण कटिबंधात.
- 5अटलांटिक महासागर.
- 6त्यांची सीमा ब्राझीलला लागत नाही.
- 7भारत उत्तर-पूर्व; ब्राझील बहुतेक दक्षिण-पश्चिम.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशा रंगवावा.
भारत आणि ब्राझीलची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
घराचा इतिहास कळला की आजची परिस्थिती का आहे हे कळते. देशाचेही असेच; इतिहास आजच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि समाजावर परिणाम करतो.
दोन्ही देश दीर्घकाळ परकीय सत्तेखाली होते आणि स्वातंत्र्यानंतर विकासासाठी प्रयत्न करत आहेत; हीच त्यांच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीची मुख्य गोष्ट.
मुख्य कल्पना 1 : भारताची पार्श्वभूमी — भारत सुमारे दीडशे वर्षे ब्रिटिश सत्तेखाली होता आणि १९४७ मध्ये स्वतंत्र झाला. स्वातंत्र्यानंतर तीन युद्धे, दुष्काळ आणि अशा अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले, तरी भारत जगातील प्रमुख विकसनशील देश आहे. वेळोवेळी झालेल्या आर्थिक सुधारणांमुळे विकासाचा वेग वाढला आणि भारत एक मोठी जागतिक बाजारपेठ मानला जातो. भारताच्या लोकसंख्येत तरुणांचे प्रमाण जास्त असल्याने भारताला तरुण देश म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलची पार्श्वभूमी — ब्राझील तीन शतकांहून अधिक काळ पोर्तुगीज सत्तेखाली होता आणि १८२२ मध्ये स्वतंत्र झाला. पुस्तकानुसार १९३० ते १९८५ या अर्धशतकाहून अधिक काळात तिथे लोकप्रिय लष्करी शासन होते. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जागतिक आर्थिक अडचणींवर ब्राझीलने मात केली आहे आणि तो जागतिक आर्थिक वाढीला हातभार लावणारा आणि भविष्यातील महत्त्वाची बाजारपेठ मानला जातो.
मुख्य कल्पना 3 : स्वातंत्र्य दिन आणि शासनपद्धती — भारत १५ ऑगस्टला आणि ब्राझील ७ सप्टेंबरला स्वातंत्र्य दिन साजरा करतो. भारतात संघराज्य संसदीय प्रजासत्ताक पद्धत आहे, तर ब्राझीलमध्ये संघराज्य अध्यक्षीय प्रजासत्ताक पद्धत आहे. ‘ब्राझील’ हे नाव ‘पाऊ ब्राझील’ या स्थानिक लाकडाच्या झाडावरून आले. ब्राझीलवर राज्य करणाऱ्या सत्तेने भारताचा काही भागही जिंकला होता; तो भाग कोणता आणि कधी स्वतंत्र झाला हे शोधण्यासारखे आहे.
- सोपे : भारत कोणाच्या सत्तेखाली होता? — ब्रिटिश (सुमारे दीडशे वर्षे).
- मध्यम : ब्राझील कधी स्वतंत्र झाला? — १८२२.
- परीक्षा-प्रकार : भारताला तरुण देश का म्हणतात? — तरुणांचे प्रमाण जास्त.
आकृतीत : दोन्ही देशांच्या इतिहासाचे टप्पे.
ब्राझीलने पोर्तुगालपासून स्वातंत्र्य ७ सप्टेंबर १८२२ रोजी घोषित केले; पोर्तुगालने त्याला मान्यता १८२५ मध्ये दिली (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
१८२२ ब्राझील, १९४७ भारत.
भारत आणि ब्राझील एकाच सत्तेखाली नव्हते; भारत ब्रिटिश आणि ब्राझील पोर्तुगीज सत्तेखाली होता.
आठवणीची युक्ती : दोघांचे: परकीय सत्ता → स्वातंत्र्य → विकास. आठवणीची युक्ती: "२२ ब्राझील, ४७ भारत".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| परकीय सत्ता | ब्रिटिश | पोर्तुगीज |
| स्वातंत्र्य | १५ ऑगस्ट १९४७ | ७ सप्टेंबर १८२२ |
| शासन | संघराज्य संसदीय प्रजासत्ताक | संघराज्य अध्यक्षीय प्रजासत्ताक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लिहा.
- 2ब्राझीलची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लिहा.
- 3स्वातंत्र्यानंतर भारताला कोणत्या अडचणी आल्या?
- 4दोन्ही देशांच्या शासनपद्धतींतील फरक सांगा.
- 5भारताला तरुण देश का म्हणतात?
- 6‘ब्राझील’ या नावाची उत्पत्ती सांगा.
- 7ब्राझीलवर राज्य करणाऱ्या सत्तेने भारताचा कोणता भाग जिंकला होता, ते शोधा.
- 8स्वातंत्र्यानंतरच्या भारत आणि ब्राझीलच्या वाटचालीची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे दीडशे वर्षे ब्रिटिश सत्ता, १९४७ स्वातंत्र्य, आज विकसनशील देश आणि मोठी बाजारपेठ.
- 2तीन शतके पोर्तुगीज सत्ता, १८२२ स्वातंत्र्य, आर्थिक अडचणींवर मात.
- 3तीन युद्धे, दुष्काळ आणि इतर प्रश्न.
- 4भारत संघराज्य संसदीय; ब्राझील संघराज्य अध्यक्षीय.
- 5लोकसंख्येत तरुणांचे (कार्यक्षम वयाचे) प्रमाण जास्त.
- 6स्थानिक ‘पाऊ ब्राझील’ लाकडाच्या झाडावरून.
- 7पोर्तुगीजांनी गोवा, दमण-दीव, दादरा-नगर हवेली यांसारखे भाग जिंकले; विद्यार्थी स्वतः शोधतील.
- 8विद्यार्थ्याने दोन्ही देशांची तुलना करावी.
भारत आणि ब्राझीलची तुलना
दोन शेतांची तुलना करताना आकार, माती आणि पाणी पाहतो. दोन देशांची तुलना करतानाही आकार, स्थान आणि वैशिष्ट्ये पाहावी लागतात.
दोन देशांची तुलना म्हणजे क्षेत्रफळ, स्थान, विस्तार, गोलार्ध, शासनपद्धती आणि इतर वैशिष्ट्यांतील साम्य आणि फरक शोधणे.
मुख्य कल्पना 1 : आकार आणि विस्तार — ब्राझील क्षेत्रफळाने भारतापेक्षा मोठा आहे. ब्राझीलचा अक्षांशीय विस्तार (सुमारे ३९°) भारताच्या (सुमारे २९–३०°) पेक्षा जास्त आहे आणि रेखांशीय विस्तारही जास्त आहे. म्हणून ब्राझीलमध्ये विषुववृत्तीय ते उपोष्ण अशी जास्त हवामान विविधता असू शकते.
मुख्य कल्पना 2 : स्थानातील फरक — भारत उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आशियाच्या दक्षिणेस आहे; ब्राझील बहुतेक दक्षिण आणि पश्चिम गोलार्धात दक्षिण अमेरिकेच्या उत्तर-मध्य भागात आहे. भारतातून कर्कवृत्त जाते; ब्राझीलमधून विषुववृत्त आणि मकरवृत्त. भारताच्या दक्षिणेला हिंदी महासागर आणि दोन्ही बाजूंना अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर; ब्राझीलच्या पूर्वेला अटलांटिक महासागर.
मुख्य कल्पना 3 : साम्य आणि फरकाचा तक्ता — साम्य: दोन्ही देश मोठे आहेत, दोन्ही दीर्घकाळ परकीय सत्तेखाली होते, दोन्ही संघराज्य प्रजासत्ताक आहेत आणि दोन्ही उदयोन्मुख मोठ्या बाजारपेठा आहेत. फरक: क्षेत्रफळ, गोलार्ध, खंड, स्वातंत्र्य वर्ष, शासनाचा प्रकार (संसदीय आणि अध्यक्षीय) आणि राज्यांची संख्या. नकाशा वापरून अशी तुलना करण्याचा सराव करा.
- सोपे : कोणता देश आकाराने मोठा? — ब्राझील.
- मध्यम : अक्षांशीय विस्तार जास्त कोणाचा? — ब्राझीलचा.
- परीक्षा-प्रकार : अध्यक्षीय शासन कोणाचे? — ब्राझीलचे.
आकृतीत : दोन्ही देशांच्या तुलनेचे मुद्दे.
सध्या भारतात २८ राज्ये आणि ८ केंद्रशासित प्रदेश आहेत; ब्राझीलमध्ये २६ राज्ये आणि १ संघीय जिल्हा आहे (अनेक स्रोतांनुसार; संख्या बदलू शकतात; पुस्तकाशी तपासा).
आ-वि-गो-शा.
दोन्ही देश उष्ण कटिबंधात असले तरी सारखे नाहीत; स्थान, आकार आणि गोलार्ध वेगळे.
आठवणीची युक्ती : तुलना = आकार + विस्तार + गोलार्ध + शासन. आठवणीची युक्ती: "आ-वि-गो-शा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| क्षेत्रफळ | सुमारे ३३ लाख चौ. किमी | सुमारे ८५ लाख चौ. किमी |
| खंड | आशिया | दक्षिण अमेरिका |
| अक्षांशीय विस्तार | सुमारे २९–३०° | सुमारे ३९° |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारत आणि ब्राझीलच्या स्थानांतील फरक लिहा.
- 2कोणत्या देशाचा अक्षांशीय विस्तार जास्त आहे आणि का महत्त्वाचा?
- 3दोन्ही देशांचे साम्य सांगा.
- 4दोन्ही देशांच्या शासनपद्धतींची तुलना करा.
- 5दोन देशांतून जाणारी वृत्ते तुलना करून लिहा.
- 6दोन्ही देशांचे ध्वज आणि राजचिन्हे यांची माहिती शोधा.
- 7जगाच्या नकाशावर खंड, महासागर, भारत आणि ब्राझील दाखवा.
- 8भारत आणि ब्राझील यांची साम्य-फरक तक्त्यात तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारत उत्तर-पूर्व गोलार्ध, आशिया; ब्राझील बहुतेक दक्षिण-पश्चिम, दक्षिण अमेरिका.
- 2ब्राझीलचा; जास्त विस्तारामुळे हवामान विविधता जास्त.
- 3मोठे देश, परकीय सत्ता भोगली, संघराज्य प्रजासत्ताक, उदयोन्मुख बाजारपेठ.
- 4भारत संसदीय; ब्राझील अध्यक्षीय.
- 5भारत: कर्कवृत्त; ब्राझील: विषुववृत्त आणि मकरवृत्त.
- 6विद्यार्थ्याने माहिती शोधून चित्र काढावे.
- 7विद्यार्थ्याने नकाशावर दाखवावे.
- 8विद्यार्थ्याने तक्ता तयार करावा.