संघराज्य पद्धत आणि भाषावार राज्ये
शाळेचे नियम मुख्याध्यापक ठरवतात, पण प्रत्येक वर्गाचे दैनंदिन काम वर्गशिक्षक चालवतात. देशातही केंद्र आणि राज्य यांच्यात कामाची अशीच वाटणी आहे.
भारत हा राज्यांचा संघ आहे. संविधानाने केंद्र आणि राज्य यांच्यात अधिकार वाटले आहेत आणि प्रत्येक राज्याला स्वतःचे शासन आहे. राज्यांची रचना मुख्यतः भाषेच्या आधारावर झाली आहे.
मुख्य कल्पना 1 : अधिकारांची वाटणी — संरक्षण, परराष्ट्र संबंध, चलन ही कामे केंद्राकडे असतात; पोलीस, शेती, स्थानिक शासन ही कामे राज्यांकडे असतात. त्यामुळे स्थानिक गरजा स्थानिक पातळीवर सोडवता येतात.
मुख्य कल्पना 2 : भाषावार राज्ये — एक भाषा बोलणारे लोक एकाच राज्यात आले तर प्रशासन आणि शिक्षण लोकांच्या भाषेत होणे सोपे जाते. म्हणून देशात राज्यांची पुनर्रचना भाषेच्या आधारावर झाली.
मुख्य कल्पना 3 : राज्ये आणि विधानसभा — आज २८ राज्ये आणि ८ केंद्रशासित प्रदेश आहेत. विधानसभा मात्र ३१ आहेत : २८ राज्ये आणि दिल्ली, पुदुच्चेरी व जम्मू-काश्मीर.
- सोपे : पोलीस कोणाच्या अधिकारात येतात? — राज्याच्या.
- मध्यम : चलन कोणाकडे? — केंद्राकडे.
- परीक्षा-प्रकार : मराठी भाषिकांचे राज्य कोणते? — महाराष्ट्र.
आकृतीत : केंद्र आणि राज्य सरकारांत अधिकारांची वाटणी.
१ मे १९६० रोजी मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन स्वतंत्र राज्ये स्थापन झाली; म्हणून १ मे हा महाराष्ट्र दिन आहे.
राज्यांचा आधार भाषा; आज २८ राज्ये आणि ८ केंद्रशासित प्रदेश.
पुस्तकात ९ केंद्रशासित प्रदेश आहेत; आज ८ आहेत (जम्मू-काश्मीर आता केंद्रशासित प्रदेश आणि विधानसभा असलेला). परीक्षेत शिक्षक सांगतील तसे लिहा.
२८ + ८ = ३६; विधानसभा ३१. आठवणीची युक्ती : ‘२८ राज्ये, ३१ सभा’.
फरक ओळखा
| विषय | केंद्र | राज्य |
|---|---|---|
| उदाहरण | संरक्षण, चलन | पोलीस, शेती |
| शासन | संसद व केंद्र सरकार | विधिमंडळ व राज्य सरकार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताला ‘राज्यांचा संघ’ का म्हणतात?
- 2राज्यांची पुनर्रचना कोणत्या आधारावर झाली?
- 3महाराष्ट्र दिन कधी असतो?
- 4राज्य सरकारकडील दोन कामे सांगा.
- 5राज्य सरकारे आणि केंद्र सरकार यांच्यात अधिकार का वाटले आहेत?
- 6राज्ये २८ पण विधानसभा ३१ का?
- 7भाषावार राज्यांचा एक फायदा लिहा.
- 8सर्व कामे केंद्राकडेच असती तर काय अडचण आली असती? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण राज्यांना स्वतःचे शासन आहे आणि अधिकार संविधानाने वाटले आहेत.
- 2भाषेच्या आधारावर.
- 3१ मे.
- 4पोलीस आणि शेती.
- 5जेणेकरून स्थानिक प्रश्न स्थानिक पातळीवर सोडवता येतील.
- 6कारण दिल्ली, पुदुच्चेरी आणि जम्मू-काश्मीर या केंद्रशासित प्रदेशांतही विधानसभा आहे.
- 7प्रशासन आणि शिक्षण लोकांच्या भाषेत होते.
- 8स्थानिक गरजा समजण्यास उशीर लागला असता आणि निर्णय दूरवरून घ्यावे लागले असते.
राज्य विधिमंडळ : विधानसभा आणि विधान परिषद
शाळेच्या परिषदेत विद्यार्थी प्रतिनिधी निवडले जातात आणि ते शाळेच्या निर्णयांवर बोलतात. राज्यात हेच काम विधिमंडळ करते.
राज्याचे कायदे करणाऱ्या मंडळाला विधिमंडळ म्हणतात. महाराष्ट्राचे विधिमंडळ द्विसदनी आहे : विधानसभा (कनिष्ठ सभागृह) आणि विधान परिषद (वरिष्ठ सभागृह).
मुख्य कल्पना 1 : विधानसभा — महाराष्ट्र विधानसभेत २८८ सदस्य जनतेने थेट निवडलेले असतात. कार्यकाळ ५ वर्षे; आणीबाणीत तो वाढू शकतो आणि मुदतीआधी विसर्जितही होऊ शकते. उमेदवाराचे वय किमान २५ वर्षे. आधी अँग्लो-इंडियन समाजातील एक सदस्य नेमला जाई; ती तरतूद २०२० मध्ये संपली.
मुख्य कल्पना 2 : विधान परिषद — महाराष्ट्रात विधान परिषदेत ७८ सदस्य आहेत; त्यांतील १२ राज्यपाल नेमतात, बाकीचे आमदार, स्थानिक संस्था, पदवीधर आणि शिक्षक निवडतात. ती कायमस्वरूपी आहे; दर २ वर्षांनी साधारण एक तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात. उमेदवाराचे वय किमान ३० वर्षे.
मुख्य कल्पना 3 : अधिवेशने — अर्थसंकल्प आणि पावसाळी अधिवेशन मुंबईत, हिवाळी अधिवेशन नागपूरमध्ये भरते. सर्व सभागृहांचे कामकाज चालवण्यासाठी विधानसभेचे अध्यक्ष असतात.
- सोपे : महाराष्ट्र विधानसभेत किती सदस्य? — २८८.
- मध्यम : विधान परिषदेत राज्यपाल किती सदस्य नेमतात? — १२.
- परीक्षा-प्रकार : हिवाळी अधिवेशन कुठे भरते? — नागपूर.
आकृतीत : विधानसभा २८८ आणि विधान परिषद ७८ सदस्य.
२८ सप्टेंबर १९५३ च्या नागपूर करारात विदर्भाला विकासाची हमी देण्यात आली. त्यातील तरतुदीनुसार दरवर्षी विधिमंडळाचे एक अधिवेशन नागपूरमध्ये भरवले जाते.
विधानसभा जनतेने थेट निवडलेली; विधान परिषद अप्रत्यक्ष आणि कायमस्वरूपी.
पुस्तकात द्विसदनी राज्ये ७ दिली आहेत; आज ६ आहेत (आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश). जम्मू-काश्मीरचा अपवाद आता नाही.
२८८ थेट, ७८ अप्रत्यक्ष; १२ नेमलेले. आठवणीची युक्ती : ‘सभा २८८ – परिषद ७८’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | विधानसभा | विधान परिषद |
|---|---|---|
| सदस्य (महाराष्ट्र) | २८८ | ७८ |
| निवड | थेट जनतेकडून | अप्रत्यक्ष + १२ नेमलेले |
| स्वरूप | ५ वर्षांनी नवी | कायमस्वरूपी |
| उमेदवार वय | २५ वर्षे | ३० वर्षे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विधिमंडळ म्हणजे काय?
- 2महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य किती?
- 3विधान परिषद कायमस्वरूपी का म्हणतात?
- 4विधानसभा आणि विधान परिषद यांतील दोन फरक सांगा.
- 5नागपूर करार काय होता?
- 6विधानसभेच्या सदस्यांची निवड कशी होते?
- 7महाराष्ट्रात विधान परिषद आहे, पण सर्व राज्यांत नाही; आज किती राज्यांत आहे?
- 8विधानसभा आणि विधान परिषद अशी दोन सभागृहे असण्याचा फायदा तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राज्याचे कायदे करणारे मंडळ.
- 2२८८.
- 3कारण ती विसर्जित होत नाही; सदस्य टप्प्याटप्प्याने निवृत्त होतात.
- 4विधानसभा थेट निवडली जाते आणि ५ वर्षांची असते; परिषद अप्रत्यक्ष आणि कायमस्वरूपी.
- 5१९५३ मध्ये विदर्भाच्या विकासासाठी झालेला करार; त्यानुसार नागपूरमध्ये अधिवेशन होते.
- 6जनता थेट मतदानाने निवडते.
- 7६.
- 8कायद्यावर दोन वेळा विचार होतो आणि चुका कमी होतात.
राज्यपाल, मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळ
शाळेत नामधारी प्रमुख पाहुणे असतात, पण कार्यक्रमाचे खरे नियोजन आयोजक करतात. राज्यातही नामधारी प्रमुख राज्यपाल, तर खरा कारभार मुख्यमंत्री चालवतात.
राज्याचे कार्यकारी मंडळ म्हणजे राज्यपाल, मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळ. राज्यपाल राज्याचे औपचारिक प्रमुख, मुख्यमंत्री प्रत्यक्ष शासनप्रमुख.
मुख्य कल्पना 1 : राज्यपाल — राष्ट्रपती राज्यपालांची नेमणूक करतात; कार्यकाळ साधारण ५ वर्षे; किमान वय ३५. ते बहुमतवाल्या पक्षाच्या नेत्याला मुख्यमंत्री म्हणून नेमतात आणि कारभार मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने चालतो.
मुख्य कल्पना 2 : मुख्यमंत्री — मुख्यमंत्री मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असतात. ते मंत्र्यांमध्ये खाती वाटतात, मंत्रिमंडळाच्या बैठका घेतात आणि विधिमंडळात शासनाची धोरणे मांडतात. राज्यपाल आणि मंत्रिमंडळ यांच्यातील दुवा तेच असतात.
मुख्य कल्पना 3 : मंत्रिमंडळ — मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री आणि राज्यमंत्री असतात. मंत्र्यांची एकूण संख्या विधानसभेच्या सदस्यसंख्येच्या १५% पेक्षा जास्त नसावी; महाराष्ट्रात २८८ चे १५% म्हणजे कमाल ४३. मंत्रिमंडळ विधानसभेला जबाबदार असते.
- सोपे : राज्यपाल कोण नेमतात? — राष्ट्रपती.
- मध्यम : मुख्यमंत्री कोणाला केले जाते? — बहुमतवाल्या पक्षाच्या नेत्याला.
- परीक्षा-प्रकार : २८८ चे १५% किती? — ४३.२, म्हणजे कमाल ४३ मंत्री.
आकृतीत : राष्ट्रपती → राज्यपाल → मुख्यमंत्री → मंत्रिमंडळ.
बोम्मई खटल्याआधी काय घडले? एप्रिल १९८९ मध्ये राज्यपालांनी कर्नाटकातील एस. आर. बोम्मई सरकार बहुमत गमावल्याचे सांगून बरखास्त केले; विधानसभेत बहुमत सिद्ध करण्याची संधी दिली नाही. राष्ट्रपती राजवट लागू झाली.
बोम्मई खटल्यानंतर काय घडले? १९९४ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले की सरकारचे बहुमत राज्यपालांच्या मतावर नव्हे, तर सभागृहात तपासले पाहिजे आणि कलम ३५६ च्या वापराचा न्यायालय आढावा घेऊ शकते.
राज्यपाल औपचारिक प्रमुख; मुख्यमंत्री खरे शासनप्रमुख.
राज्यपाल जनतेतून निवडले जात नाहीत; राष्ट्रपती नेमतात. मुख्यमंत्री मात्र बहुमतातून येतात.
राज्यपाल = राष्ट्रपतींनी नेमलेले; मुख्यमंत्री = बहुमताचा नेता. आठवणीची युक्ती : ‘राज्यपाल नेमलेला, मुख्यमंत्री निवडलेला’.
फरक ओळखा
| पद | कोण नेमते/निवडते | भूमिका |
|---|---|---|
| राज्यपाल | राष्ट्रपती नेमतात | औपचारिक प्रमुख |
| मुख्यमंत्री | राज्यपाल नेमतात (बहुमतवाला नेता) | प्रत्यक्ष शासनप्रमुख |
| मंत्रिमंडळ | मुख्यमंत्रींच्या सल्ल्याने | धोरणे राबवणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राज्यपालांची नेमणूक कोण करतात?
- 2मुख्यमंत्री कसे ठरतात?
- 3राज्यपाल राज्याचे कोणते प्रमुख असतात?
- 4मंत्रिमंडळ कोणाला जबाबदार असते?
- 5मुख्यमंत्र्यांची दोन कामे सांगा.
- 6महाराष्ट्रात जास्तीत जास्त किती मंत्री असू शकतात? गणित लिहा.
- 7राज्यपाल आणि मुख्यमंत्री यांतील तीन फरक लिहा.
- 8मंत्र्यांची संख्या मर्यादित का ठेवली आहे? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राष्ट्रपती.
- 2विधानसभेत बहुमत असलेल्या पक्षाचा नेता; राज्यपाल त्याला नेमतात.
- 3औपचारिक प्रमुख.
- 4विधानसभेला.
- 5मंत्र्यांमध्ये खाती वाटणे; मंत्रिमंडळाच्या बैठका घेणे; धोरणे मांडणे — कोणतीही दोन.
- 6२८८ × १५ ÷ १०० = ४३.२; म्हणजे कमाल ४३.
- 7नेमणूक — राष्ट्रपती आणि राज्यपाल; भूमिका — औपचारिक आणि प्रत्यक्ष; जबाबदारी — राष्ट्रपतींना (औपचारिक) आणि विधानसभेला (मंत्रिमंडळ).
- 8मोठे मंत्रिमंडळ खर्च वाढवते आणि कारभार जड करते; मर्यादेमुळे काम कार्यक्षम राहते.