K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · रसायनशास्त्र

धडा १६: दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

औषधे : व्याख्या, वर्गीकरण आणि लक्ष्य

रोजच्या जीवनातून

डोकेदुखीची गोळी, ताप उतरवणारे औषध — सगळी रसायने जी शरीरातील विशिष्ट जागी काम करतात.

सोपी व्याख्या

औषध : कमी प्रमाणात जैविक प्रतिसाद देणारे रसायन. रसायनोपचार : रोगावर रसायनांनी उपचार. वर्गीकरण : उपयोगानुसार, रासायनिक रचनेनुसार, जैविक लक्ष्यानुसार.

औषध वर्गऔषधांचे वर्गीकरण (उपयोगानुसार)वेदनाशामकवेदना : ॲस्पिरिन, मॉर्फिनज्वरनाशकताप : पॅरासिटामॉलप्रतिजैविकजीवाणू : पेनिसिलिनअँटासिडआम्लता : Mg(OH)₂, रॅनिटिडिनअँटिहिस्टामिनॲलर्जी : ब्रोमफेनिरामिनशांतकचिंता : इक्वानिल, व्हॅलियमप्रतिजंतूअँटिसेप्टिक/निर्जंतुककगर्भनिरोधकनॉरेथिन्ड्रोन

आकृतीत : औषधांचे प्रमुख वर्ग.

औषध-लक्ष्यऔषध आणि लक्ष्य (एन्झाइम / रिसेप्टर)स्पर्धात्मक निरोधकएन्झाइमDऔषध सक्रिय स्थान अडवतेअलोस्टेरिकएन्झाइमDदुसऱ्या जागी जोडून आकार बदलतोरिसेप्टर : प्रथिन; ॲगोनिस्ट = प्रतिसाद चालू, ॲन्टॅगोनिस्ट = अडवतोउदा. रॅनिटिडिन H₂ रिसेप्टर अडवतो ⇒ HCl स्राव कमीमॉर्फिन : ओपिओइड रिसेप्टर ॲगोनिस्ट ⇒ वेदना कमी

आकृतीत : औषध आणि लक्ष्य.

नियम 1 : औषध-लक्ष्य — लक्ष्य : एन्झाइम (प्रथिन) किंवा रिसेप्टर. एन्झाइम निरोधक : स्पर्धात्मक (सक्रिय स्थान अडवतो) किंवा अलोस्टेरिक.

  • सोपे : स्पर्धात्मक : औषध सब्स्ट्रेटशी स्पर्धा करते.
  • मध्यम : रिसेप्टर ॲगोनिस्ट : प्रतिसाद चालू (मॉर्फिन).
  • परीक्षेसाठी : ॲन्टॅगोनिस्ट : अडवतो (रॅनिटिडिन).

नियम 2 : उपयोगानुसार वर्ग — वेदनाशामक, ज्वरनाशक, प्रतिजैविक, अँटासिड, अँटिहिस्टामिन, शांतक, प्रतिजंतू, गर्भनिरोधक.

  • सोपे : ॲस्पिरिन : वेदना + ताप.
  • मध्यम : पेनिसिलिन : जीवाणू.
  • परीक्षेसाठी : नॉरेथिन्ड्रोन : गर्भनिरोध.

नियम 3 : औषधाचा प्रभाव आणि सुरक्षा — मात्रा (dose) महत्त्वाची; जास्त मात्रा विषारी; स्वतःहून अँटिबायोटिक घेतल्याने प्रतिरोध वाढतो.

  • सोपे : पॅरासिटामॉल जास्त ⇒ यकृत हानी.
  • मध्यम : अर्धवट कोर्स ⇒ जीवाणू प्रतिरोधी.
  • परीक्षेसाठी : डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय नको.

तर्क : स्पर्धात्मक निरोधक कसा काम करतो?

  • पायरी 1 : औषधाचा आकार सब्स्ट्रेटसारखा.
  • पायरी 2 : ते सक्रिय स्थानाला जोडले जाते.
  • पायरी 3 : सब्स्ट्रेट जोडू शकत नाही ⇒ अभिक्रिया मंद.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) रिसेप्टर म्हणजे? 1) कार्बोहायड्रेट 2) प्रथिन 3) लिपिड 4) आम्ल — उत्तर : 2).
  • CET 2) रसायनोपचार = ? 1) रसायनांनी रोगोपचार 2) आहार 3) शस्त्रक्रिया 4) योग — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: रोगनिदान, उपचार, कर्करोग रसायनोपचार.

लक्षात ठेवा

लक्ष्य = एन्झाइम/रिसेप्टर; स्पर्धात्मक = सक्रिय स्थान; ॲगोनिस्ट चालू, ॲन्टॅगोनिस्ट अडवतो.

सामान्य चूक

औषध म्हणजे फक्त गोळी असे समजणे; सिरप, इंजेक्शन, मलम सगळे.

CET सापळा

अँटिबायोटिक व्हायरसवर चालत नाहीत.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ॲगोनिस्ट = ऑन, ॲन्टॅगोनिस्ट = ऑफ".

फरक ओळखा

बाबस्पर्धात्मकअलोस्टेरिक
जोडणीसक्रिय स्थानदुसरी जागा
परिणामस्पर्धाआकार बदल

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1औषध म्हणजे काय?
  2. 2रसायनोपचार म्हणजे?
  3. 3औषध-लक्ष्य कोणते?
मध्यम
  1. 4स्पर्धात्मक निरोधक समजवा.
  2. 5ॲगोनिस्ट आणि ॲन्टॅगोनिस्ट?
  3. 6अर्धवट कोर्स का धोकादायक?
आव्हानात्मक
  1. 7पाच औषध वर्ग लिहा.
  2. 8अँटिबायोटिक व्हायरसवर का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जैविक प्रतिसाद देणारे रसायन.
  2. 2रसायनांनी रोगोपचार.
  3. 3एन्झाइम, रिसेप्टर.
  4. 4सक्रिय स्थान अडवतो.
  5. 5चालू / अडवतो.
  6. 6प्रतिरोधी जीवाणू.
  7. 7वेदनाशामक, ज्वरनाशक, प्रतिजैविक, अँटासिड, शांतक.
  8. 8ते जीवाणूंच्या रचनेवर काम करतात.

वेदनाशामक, ज्वरनाशक आणि प्रतिजैविके

रोजच्या जीवनातून

डोके दुखले की पॅरासिटामॉल; जखम पिकली की डॉक्टर अँटिबायोटिक देतात.

सोपी व्याख्या

वेदनाशामक : वेदना कमी (नार्कोटिक : मॉर्फिन; नॉन-नार्कोटिक : ॲस्पिरिन, पॅरासिटामॉल). ज्वरनाशक : ताप कमी. प्रतिजैविक : जीवाणू मारते/वाढ थांबवते.

ॲस्पिरिनॲस्पिरिनची निर्मितीसॅलिसिलिक आम्लC₇H₆O₃M = 138+ॲसिटिक ॲनहायड्राइड(CH₃CO)₂OM = 102H⁺ॲस्पिरिनC₉H₈O₄M = 18013.8 g सॅलिसिलिक आम्ल = 0.1 mol ⇒ 0.1 × 180 = 18 g ॲस्पिरिन (100 %)गुणधर्म : वेदनाशामक + ज्वरनाशक + रक्त पातळ (प्लेटलेट्स)पॅरासिटामॉल C₈H₉NO₂ (M = 151) : पोटाला सौम्यलक्षात ठेवा : मॉर्फिन अफूपासून; व्यसन लागू शकते (नार्कोटिक)

आकृतीत : ॲस्पिरिनची निर्मिती.

नियम 1 : नॉन-नार्कोटिक — ॲस्पिरिन (ॲसिटाइलसॅलिसिलिक आम्ल) : प्रोस्टाग्लँडिन संश्लेषण थांबवतो; रक्त पातळ ⇒ हृदयविकारात कमी मात्रा. पॅरासिटामॉल : पोटाला सौम्य.

  • सोपे : सॅलिसिलिक आम्ल + (CH₃CO)₂O ⇒ ॲस्पिरिन.
  • मध्यम : 13.8 g सॅलिसिलिक आम्ल ⇒ 18 g ॲस्पिरिन (100 %).
  • परीक्षेसाठी : आयबुप्रोफेन : दाहरोधी.

नियम 2 : नार्कोटिक — मॉर्फिन, कोडीन (अफूपासून) : तीव्र वेदना; व्यसन, कायदेशीर नियंत्रण.

  • सोपे : शस्त्रक्रियेनंतर वेदना.
  • मध्यम : कोडीन : खोकल्याच्या औषधातही.
  • परीक्षेसाठी : हेरॉइन मॉर्फिनचे रूपांतर (बेकायदा).

नियम 3 : प्रतिजैविके — पेनिसिलिन (फ्लेमिंग 1928), जीवाणूनाशक किंवा जीवाणूरोधी. विस्तृत वर्णपट (टेट्रासायक्लिन, क्लोरॅम्फेनिकॉल), अल्प वर्णपट (पेनिसिलिन G).

  • सोपे : टायफॉईडला क्लोरॅम्फेनिकॉल.
  • मध्यम : ऑफलॉक्सासिन : वर्ग फ्लूरोक्विनोलोन.
  • परीक्षेसाठी : पेनिसिलिनची ॲलर्जी काहींना.

गणना : 13.8 g सॅलिसिलिक आम्लापासून ॲस्पिरिन

  • पायरी 1 : n = 13.8 ÷ 138 = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 : 1 ⇒ ॲस्पिरिन = 0.1 mol.
  • पायरी 3 : वस्तुमान = 0.1 × 180 = 18 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) नार्कोटिक वेदनाशामक? 1) ॲस्पिरिन 2) पॅरासिटामॉल 3) मॉर्फिन 4) आयबुप्रोफेन — उत्तर : 3).
  • CET 2) पेनिसिलिन शोधले? 1) पाश्चर 2) फ्लेमिंग 3) कोख 4) लिस्टर — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: वेदना/ताप उपचार, रक्त पातळ करण्यासाठी कमी मात्रा ॲस्पिरिन, संसर्ग उपचार.

लक्षात ठेवा

ॲस्पिरिन M = 180; पॅरासिटामॉल 151; मॉर्फिन = नार्कोटिक; पेनिसिलिन = फ्लेमिंग.

सामान्य चूक

ॲस्पिरिन नार्कोटिक म्हणणे; ते नॉन-नार्कोटिक.

CET सापळा

अँटिपायरेटिक आणि ॲनाल्जेसिक एकच नाहीत, पण ॲस्पिरिन दोन्ही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "मॉर्फिन = मादक".

फरक ओळखा

औषधप्रकारस्रोत/टीप
ॲस्पिरिननॉन-नार्कोटिकरक्त पातळ
मॉर्फिननार्कोटिकअफू
पेनिसिलिनप्रतिजैविक1928

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1वेदनाशामकांचे दोन प्रकार.
  2. 2ॲस्पिरिन कसे बनवतात?
  3. 3मॉर्फिनचा स्रोत?
मध्यम
  1. 4विस्तृत वर्णपट प्रतिजैविक उदाहरण.
  2. 513.8 g सॅलिसिलिक आम्लापासून ॲस्पिरिन?
  3. 6ॲस्पिरिन रक्त पातळ का करते?
आव्हानात्मक
  1. 7जीवाणूनाशक आणि जीवाणूरोधी फरक.
  2. 8प्रतिरोध कसा टाळाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1नार्कोटिक आणि नॉन-नार्कोटिक.
  2. 2सॅलिसिलिक आम्ल + ॲसिटिक ॲनहायड्राइड.
  3. 3अफू.
  4. 4टेट्रासायक्लिन.
  5. 518 g.
  6. 6प्लेटलेट एकत्र येणे कमी करतो.
  7. 7मारते / वाढ थांबवते.
  8. 8पूर्ण कोर्स, डॉक्टरांचा सल्ला.

अँटासिड, अँटिहिस्टामिन आणि शांतक

रोजच्या जीवनातून

तिखट जेवणानंतर जळजळ झाली की सोडा किंवा मॅग्नेशियाचे दूध; हे अँटासिड.

सोपी व्याख्या

अँटासिड : जठरातील जास्तीचे HCl निष्प्रभ (pH ≈ 1.5–2). अँटिहिस्टामिन : हिस्टामिन रिसेप्टरवर अडथळा, ॲलर्जीवर. शांतक : मानसिक ताण/चिंता कमी.

अँटासिडअँटासिड : HCl निष्प्रभ करणेजठररस pH ≈ 1.5 – 2 (HCl)जास्त आम्लता ⇒ अपचन, जळजळMg(OH)₂ (दुधासारखे)Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O1 g ⇒ 0.0343 mol HClNaHCO₃NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂1 g ⇒ 0.0119 mol HClAl(OH)₃Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂Oबद्धकोष्ठ होऊ शकतोरॅनिटिडिन/सिमेटिडिन : H₂ रिसेप्टर अडवतात ⇒ आम्ल स्राव कमीसमान वजनात Mg(OH)₂ ≈ 2.9 पट जास्त आम्ल निष्प्रभ

आकृतीत : अँटासिड आणि HCl निष्प्रभता.

नियम 1 : अँटासिड — NaHCO₃, Mg(OH)₂, Al(OH)₃ तात्पुरते; रॅनिटिडिन, सिमेटिडिन H₂ रिसेप्टर अडवून स्रावच कमी करतात.

  • सोपे : Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O.
  • मध्यम : 1 g Mg(OH)₂ ⇒ 0.0343 mol HCl; 1 g NaHCO₃ ⇒ 0.0119 mol.
  • परीक्षेसाठी : NaHCO₃ ने CO₂ ⇒ ढेकर, जास्त बनले तर क्षारता.

नियम 2 : अँटिहिस्टामिन — हिस्टामिन H₁ रिसेप्टरवर ॲलर्जी (शिंका, खाज). ब्रोमफेनिरामिन, टर्फेनॅडिन : H₁ अडवतात. ते अँटासिडच्या H₂ वर परिणाम करत नाहीत.

  • सोपे : परागकण ॲलर्जीला सेट्रिझिन.
  • मध्यम : झोप येणे दुष्परिणाम.
  • परीक्षेसाठी : जठर आम्लावर परिणाम नाही.

नियम 3 : शांतक — इक्वानिल, व्हॅलियम, सेकोनल (बार्बिट्युरेट); झोप येण्यासाठी; नैराश्य अँटिडिप्रेसंट (इप्रोनायझिड). डॉक्टरांशिवाय वापर नको.

  • सोपे : बार्बिट्युरेट : झोपेची औषधे.
  • मध्यम : मद्य सोबत धोकादायक.
  • परीक्षेसाठी : व्यसन होऊ शकते.

गणना : 1 g Mg(OH)₂ विरुद्ध 1 g NaHCO₃ आम्ल निष्प्रभता

  • पायरी 1 : Mg(OH)₂ : 1 ÷ 58.3 = 0.01715 mol; 2 HCl ⇒ 0.0343 mol.
  • पायरी 2 : NaHCO₃ : 1 ÷ 84 = 0.0119 mol; 1 HCl ⇒ 0.0119 mol.
  • पायरी 3 : गुणोत्तर 0.0343 ÷ 0.0119 ≈ 2.9.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) जठरातील आम्ल? 1) H₂SO₄ 2) HCl 3) HNO₃ 4) CH₃COOH — उत्तर : 2).
  • CET 2) अँटासिड म्हणून H₂ रिसेप्टर अडवणारे? 1) ब्रोमफेनिरामिन 2) रॅनिटिडिन 3) व्हॅलियम 4) मॉर्फिन — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अपचन, ॲलर्जी, निद्रानाश, चिंता — सामान्य आरोग्यप्रश्न.

लक्षात ठेवा

pH 1.5–2; Mg(OH)₂ ≈ 2.9 × NaHCO₃; H₁ ॲलर्जी, H₂ आम्ल.

सामान्य चूक

अँटिहिस्टामिनने जठर आम्ल कमी होते असे लिहिणे.

CET सापळा

अँटासिड जास्त NaHCO₃ ने जठर क्षारीय होऊन उलट आम्ल वाढवते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "H₁ = एच-वन = ॲलर्जी, H₂ = आम्ल".

फरक ओळखा

औषधलक्ष्यवापर
रॅनिटिडिनH₂आम्ल कमी
ब्रोमफेनिरामिनH₁ॲलर्जी
व्हॅलियममेंदूचिंता

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1अँटासिड म्हणजे काय?
  2. 2दोन अँटासिड संयुगे.
  3. 3रॅनिटिडिन कसे काम करते?
मध्यम
  1. 4अँटिहिस्टामिन का वापरतात?
  2. 5शांतक म्हणजे?
  3. 61 g Mg(OH)₂ ने किती HCl?
आव्हानात्मक
  1. 7बार्बिट्युरेट म्हणजे?
  2. 8जास्त NaHCO₃ का धोकादायक?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जास्त जठर आम्ल निष्प्रभ करणारे.
  2. 2Mg(OH)₂, NaHCO₃.
  3. 3H₂ रिसेप्टर अडवते.
  4. 4ॲलर्जी रोखायला.
  5. 5चिंता/ताण कमी करणारी औषधे.
  6. 60.0343 mol.
  7. 7झोपेची/शांतक औषधे.
  8. 8जठर क्षारीय होऊन उलट आम्ल वाढते.

प्रतिजंतू पदार्थ आणि गर्भनिरोधक

रोजच्या जीवनातून

जखमेवर डेटॉल/टिंक्चर आयोडीन आणि फरशी पुसायला फिनाईल — दोन्ही जंतूनाशक, पण वेगळ्या कामाला.

सोपी व्याख्या

प्रतिजंतू : सूक्ष्मजीवांची वाढ थांबवतात. अँटिसेप्टिक : सजीव ऊतींवर (सौम्य). निर्जंतुकक (disinfectant) : निर्जीव वस्तूंवर (तीव्र). गर्भनिरोधक : संप्रेरक-आधारित (नॉरेथिन्ड्रोन + एथिनिलएस्ट्रॅडिओल).

प्रतिजंतूप्रतिजंतू पदार्थांची सांद्रताफिनॉल 0.2 %अँटिसेप्टिक (त्वचेवर)फिनॉल 1 %निर्जंतुकक (वस्तूंवर)आयोडीन टिंक्चर 2–3 %जखमेसाठी अँटिसेप्टिकबोरिक आम्लसौम्य; डोळ्यांसाठीCl₂ 0.2–0.4 ppmपाणी निर्जंतुकSO₂निर्जंतुकक / संरक्षकअँटिसेप्टिक = सजीव ऊतींवर; निर्जंतुकक = निर्जीव वस्तूंवर

आकृतीत : सांद्रतेनुसार उपयोग.

नियम 1 : अँटिसेप्टिक — फिनॉल 0.2 % (अँटिसेप्टिक), 1 % (निर्जंतुकक); डेटॉल = क्लोरोझायलेनॉल + टर्पिनिओल; टिंक्चर आयोडीन 2–3 % (आयोडीन + अल्कोहोल); बोरिक आम्ल (डोळे).

  • सोपे : 100 mL 0.2 % फिनॉल ⇒ 0.2 g फिनॉल.
  • मध्यम : आयोडोफॉर्म : जखमेवर.
  • परीक्षेसाठी : साबणात ब्रोमिनेटेड फिनॉल.

नियम 2 : निर्जंतुकक — Cl₂ 0.2–0.4 ppm पिण्याच्या पाण्यासाठी; SO₂ (संरक्षक); 1 % फिनॉल; ब्लीचिंग पावडर.

  • सोपे : 1 m³ पाण्यासाठी Cl₂ 0.2–0.4 g (ppm = g/m³).
  • मध्यम : स्विमिंग पूलमध्ये क्लोरीन.
  • परीक्षेसाठी : ओझोनही पाणी निर्जंतुक करतो.

नियम 3 : गर्भनिरोधक — प्रोजेस्टेरॉन-सारखे नॉरेथिन्ड्रोन + एस्ट्रोजेन-सारखे एथिनिलएस्ट्रॅडिओल ⇒ ओव्ह्युलेशन थांबते (गोळ्या).

  • सोपे : मुख्य घटक नॉरेथिन्ड्रोन.
  • मध्यम : फक्त डॉक्टरांच्या सल्ल्याने.
  • परीक्षेसाठी : संप्रेरक आधारित.

गणना : 0.2 ppm Cl₂ साठी 5 m³ पाण्यात क्लोरीन

  • पायरी 1 : 0.2 ppm = 0.2 g प्रति m³.
  • पायरी 2 : 5 m³ ⇒ 5 × 0.2 = 1.0 g.
  • पायरी 3 : 0.4 ppm साठी 2.0 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) फिनॉल 0.2 % काय? 1) निर्जंतुकक 2) अँटिसेप्टिक 3) प्रतिजैविक 4) शांतक — उत्तर : 2).
  • CET 2) डेटॉल घटक? 1) फिनॉल + आयोडीन 2) क्लोरोझायलेनॉल + टर्पिनिओल 3) बोरिक आम्ल 4) KMnO₄ — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: जखम काळजी, पाणी शुद्धी, स्वच्छता, कुटुंब नियोजन.

लक्षात ठेवा

0.2 % फिनॉल = अँटिसेप्टिक; 1 % = निर्जंतुकक; Cl₂ 0.2–0.4 ppm; नॉरेथिन्ड्रोन.

सामान्य चूक

अँटिसेप्टिक आणि निर्जंतुकक एकच समजणे.

CET सापळा

फिनॉलचे प्रमाण बदलले की उपयोग बदलतो (0.2 % वि. 1 %).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सजीव = अँटिसेप्टिक, निर्जीव = डिसइन्फेक्टंट".

फरक ओळखा

बाबअँटिसेप्टिकनिर्जंतुकक
वापरसजीव ऊतीनिर्जीव वस्तू
फिनॉल0.2 %1 %

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1अँटिसेप्टिक आणि निर्जंतुकक फरक.
  2. 2फिनॉलची दोन सांद्रता आणि उपयोग.
  3. 3डेटॉल घटक.
मध्यम
  1. 4टिंक्चर आयोडीन म्हणजे?
  2. 5पाण्यात Cl₂ किती ppm?
  3. 65 m³ पाण्यासाठी 0.2 ppm Cl₂?
आव्हानात्मक
  1. 7गर्भनिरोधकातील घटक.
  2. 8100 mL 0.2 % फिनॉल मध्ये फिनॉल किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1सजीव ऊतींवर वि. वस्तूंवर.
  2. 20.2 % अँटिसेप्टिक; 1 % निर्जंतुकक.
  3. 3क्लोरोझायलेनॉल + टर्पिनिओल.
  4. 4आयोडीन-अल्कोहोल द्रावण (2–3 %).
  5. 50.2–0.4 ppm.
  6. 61.0 g.
  7. 7नॉरेथिन्ड्रोन + एथिनिलएस्ट्रॅडिओल.
  8. 80.2 g.

अन्नातील रसायने : संरक्षक, गोडवा, अँटिऑक्सिडंट

रोजच्या जीवनातून

जॅम आणि लोणचे महिनोन्महिने टिकते, कारण त्यात संरक्षक (मीठ/साखर/सोडियम बेंझोएट).

सोपी व्याख्या

संरक्षक : सूक्ष्मजीवांची वाढ रोखतात (सोडियम बेंझोएट, सॉर्बिक आम्ल). कृत्रिम गोडवे : कमी कॅलरी (सॅकरीन, ॲस्पार्टेम). अँटिऑक्सिडंट : चरबीचे ऑक्सिडीकरण रोखतात (BHT, BHA).

गोडपणागोडपणा (साखर = 1)sucrose1×aspartame100×saccharin550×sucralose600×alitame2000×(लॉग प्रमाण)1 g साखरेइतका गोडवा : सॅकरीन 1.8 mg, ॲस्पार्टेम 10 mgॲस्पार्टेम स्वयंपाकाच्या तापमानाला अस्थिर; सुक्रालोज स्थिर

आकृतीत : गोडपणाची तुलना (लॉग).

नियम 1 : संरक्षक — मीठ, साखर, तेल, व्हिनेगर (पारंपरिक); सोडियम बेंझोएट (C₆H₅COONa), सॉर्बिक आम्ल, पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइट.

  • सोपे : लोणच्यात मीठ + तेल.
  • मध्यम : शीतपेयात सोडियम बेंझोएट.
  • परीक्षेसाठी : वाळवणे : पाणी काढून.

नियम 2 : कृत्रिम गोडवे — साखरेशी तुलना : ॲस्पार्टेम 100×, सॅकरीन 550×, सुक्रालोज 600×, अलिटेम 2000×. मधुमेहींसाठी; ॲस्पार्टेम स्वयंपाकात अस्थिर; सुक्रालोज स्थिर.

  • सोपे : 1 g साखरेइतके गोड : सॅकरीन 1/550 g = 1.8 mg.
  • मध्यम : ॲस्पार्टेम : 1/100 g = 10 mg.
  • परीक्षेसाठी : फेनिलकीटोन्यूरिया रुग्णांना ॲस्पार्टेम नको.

नियम 3 : अँटिऑक्सिडंट — BHT (ब्युटिलेटेड हायड्रॉक्सीटोल्यूइन) आणि BHA तेलात ऑक्सिजनशी स्वतः अभिक्रिया करून तेल खराब होण्यापासून वाचवतात; व्हिटॅमिन C, E नैसर्गिक.

  • सोपे : तेल खवट होणे = ऑक्सिडीकरण.
  • मध्यम : बटाटा वेफर्सच्या पाकिटात BHA.
  • परीक्षेसाठी : लिंबू कापलेले सफरचंद काळे पडू देत नाही (व्हिटॅमिन C).

गणना : 1 g साखरेइतक्या गोडव्यासाठी सॅकरीन

  • पायरी 1 : सॅकरीन साखरेच्या 550 पट गोड.
  • पायरी 2 : आवश्यक = 1 g ÷ 550 = 0.00182 g.
  • पायरी 3 : = 1.82 mg.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सर्वात गोड? 1) साखर 2) ॲस्पार्टेम 3) सॅकरीन 4) अलिटेम — उत्तर : 4).
  • CET 2) अँटिऑक्सिडंट? 1) BHT 2) सॅकरीन 3) NaCl 4) सॉर्बिक आम्ल — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: साखरमुक्त पेये, जॅम, लोणचे, पॅकबंद अन्न.

लक्षात ठेवा

गोडवा : 100, 550, 600, 2000; ॲस्पार्टेम उष्णतेने अस्थिर; BHT/BHA = अँटिऑक्सिडंट.

सामान्य चूक

संरक्षक आणि अँटिऑक्सिडंट एकच समजणे.

CET सापळा

सॅकरीनमध्ये कॅलरी जवळजवळ नाही, पण ती साखर नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "100-550-600-2000" (अ-स-सु-अ).

फरक ओळखा

पदार्थगोडवा ×
aspartame100
saccharin550
sucralose600
alitame2000

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1संरक्षक म्हणजे काय?
  2. 2दोन कृत्रिम गोडवे सांगा.
  3. 3ॲस्पार्टेम स्वयंपाकात का नको?
मध्यम
  1. 4अँटिऑक्सिडंट कसे काम करतात?
  2. 51 g साखरेइतक्या गोडव्याला सॅकरीन?
  3. 6सुक्रालोजचा फायदा.
आव्हानात्मक
  1. 7पारंपरिक संरक्षक सांगा.
  2. 8तेल खवट का होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1सूक्ष्मजीव रोखणारा पदार्थ.
  2. 2सॅकरीन, ॲस्पार्टेम.
  3. 3उष्णतेने विघटन.
  4. 4स्वतः ऑक्सिजनशी अभिक्रिया.
  5. 51.82 mg.
  6. 6उष्णतेत स्थिर.
  7. 7मीठ, साखर, तेल.
  8. 8ऑक्सिडीकरणामुळे.

साबण आणि डिटर्जंट

रोजच्या जीवनातून

कपडे धुवायला साबण किंवा डिटर्जंट; विहिरीच्या कठीण पाण्यात साबणाचा फेस होत नाही.

सोपी व्याख्या

साबण : चरबी/तेल + NaOH ⇒ फॅटी आम्लाचे सोडियम क्षार (सॅपोनिफिकेशन). डिटर्जंट : कृत्रिम पृष्ठक्रियाशील; सल्फेट/सल्फोनेट. दोन्ही मिसेल बनवून तेल काढतात.

साबणसाबण आणि डिटर्जंटसॅपोनिफिकेशन : चरबी + 3NaOH → 3 साबण + ग्लिसरॉल(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃890 g ट्रायस्टिअरिन ⇒ 918 g साबण + 92 g ग्लिसरॉलबाबसाबणडिटर्जंटस्वरूपRCOO⁻Na⁺R–SO₄⁻Na⁺ / R–SO₃⁻कठीण पाणीअवक्षेप (scum)चालतेमाध्यमक्षारीयकोणतेहीजैवविघटनहोयसरळ साखळी : होयप्रकार : ॲनायनिक (SLS), कॅटायनिक (CTAB), अनायनिक

आकृतीत : सॅपोनिफिकेशन आणि साबण वि. डिटर्जंट.

नियम 1 : सॅपोनिफिकेशन — (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃. ग्लिसरॉल उपउत्पाद. KOH ⇒ मऊ साबण.

  • सोपे : 890 g ट्रायस्टिअरिन ⇒ 918 g साबण + 92 g ग्लिसरॉल.
  • मध्यम : 89 g ⇒ 91.8 g साबण.
  • परीक्षेसाठी : नारळ तेल साबण फेसाळ.

नियम 2 : साबण वि. डिटर्जंट — कठीण पाण्यात साबण Ca²⁺/Mg²⁺ ने अवक्षेप (scum); डिटर्जंटचे Ca/Mg क्षार विरघळतात ⇒ कठीण पाण्यात चालतो. डिटर्जंट आम्लीय माध्यमातही.

  • सोपे : 2C₁₇H₃₅COO⁻ + Ca²⁺ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca ↓.
  • मध्यम : सोडियम लॉरिल सल्फेट (SLS) डिटर्जंट.
  • परीक्षेसाठी : शॅम्पू, टूथपेस्टमध्ये डिटर्जंट.

नियम 3 : डिटर्जंटचे प्रकार आणि जैवविघटन — ॲनायनिक (SLS), कॅटायनिक (CTAB, जंतुनाशक), अनायनिक (द्रव डिटर्जंट). सरळ साखळी जैवविघटनशील; शाखीय नाही ⇒ प्रदूषण (फेस).

  • सोपे : शाखीय ABS ⇒ नद्यांत फेस.
  • मध्यम : रेखीय LAS जैवविघटनशील.
  • परीक्षेसाठी : CTAB कंडिशनरमध्ये.

गणना : 89 g ट्रायस्टिअरिनपासून साबण

  • पायरी 1 : M(ट्रायस्टिअरिन) = 890 ⇒ 89 g = 0.1 mol.
  • पायरी 2 : 1 mol ⇒ 3 mol साबण ⇒ 0.3 mol.
  • पायरी 3 : M(C₁₇H₃₅COONa) = 306 ⇒ 0.3 × 306 = 91.8 g.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) सॅपोनिफिकेशनचे उपउत्पाद? 1) ग्लिसरॉल 2) इथेनॉल 3) CO₂ 4) पाणी — उत्तर : 1).
  • CET 2) कठीण पाण्यात चालणारे? 1) साबण 2) डिटर्जंट 3) दोन्ही नाही 4) फक्त NaOH — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: कपडे धुणे, शॅम्पू, भांडी साफसफाई.

लक्षात ठेवा

साबण = फॅटी आम्ल क्षार + ग्लिसरॉल; डिटर्जंट कठीण पाण्यात चालतो; सरळ साखळी जैवविघटनशील.

सामान्य चूक

डिटर्जंट म्हणजे साबणच असे लिहिणे; रचना वेगळी (सल्फेट/सल्फोनेट).

CET सापळा

साबण आम्लीय माध्यमात फॅटी आम्ल बनून निष्क्रिय; डिटर्जंट नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "साबण = स्कम, डिटर्जंट = डिसॉल्व्ह".

फरक ओळखा

बाबसाबणडिटर्जंट
कठीण पाणीscumचालतो
आम्लीय माध्यमनाहीचालतो
जैवविघटनहोयसाखळीनुसार

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1सॅपोनिफिकेशन म्हणजे काय?
  2. 2साबण कठीण पाण्यात का अपयशी?
  3. 3डिटर्जंटचे तीन प्रकार.
मध्यम
  1. 489 g ट्रायस्टिअरिनपासून साबण?
  2. 5जैवविघटनशील डिटर्जंट कोणता?
  3. 6मऊ साबण कसा बनतो?
आव्हानात्मक
  1. 7SLS चे पूर्ण रूप.
  2. 8CTAB चा उपयोग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1चरबी + NaOH ⇒ साबण + ग्लिसरॉल.
  2. 2Ca²⁺/Mg²⁺ चा अवक्षेप.
  3. 3ॲनायनिक, कॅटायनिक, अनायनिक.
  4. 491.8 g.
  5. 5सरळ साखळीचा.
  6. 6KOH वापरून.
  7. 7सोडियम लॉरिल सल्फेट.
  8. 8जंतुनाशक, कंडिशनर.

रसायनांचा सुरक्षित वापर

रोजच्या जीवनातून

स्वच्छतेची रसायने एकत्र मिसळली तर धोका; प्रत्येक लेबल वाचणे आवश्यक.

सोपी व्याख्या

रसायनांचे फायदे आणि धोके दोन्ही; योग्य मात्रा, साठवण, मिसळण्याचे नियम आणि पर्यावरणाची काळजी.

नियम 1 : घरगुती धोके — ब्लीच (NaOCl) + आम्ल (टॉयलेट क्लीनर) ⇒ Cl₂ विषारी वायू; ब्लीच + अमोनिया ⇒ क्लोरामाइन.

  • सोपे : NaOCl + 2HCl → NaCl + Cl₂ + H₂O.
  • मध्यम : कधीही दोन क्लीनर एकत्र नको.
  • परीक्षेसाठी : लेबलवरील इशारे वाचा.

नियम 2 : औषधांचा सुरक्षित वापर — योग्य मात्रा, मुदत, डॉक्टरांचा सल्ला; मुलांपासून दूर; कालबाह्य औषधे नको; अँटिबायोटिक पूर्ण कोर्स.

  • सोपे : पॅरासिटामॉल मात्रा ओलांडू नका.
  • मध्यम : डॉक्टरांशिवाय शांतक नको.
  • परीक्षेसाठी : बदलत्या वेळेला पुन्हा तपासा.

नियम 3 : पर्यावरण — शाखीय डिटर्जंटमुळे फेस; प्लास्टिक कचरा; जलप्रदूषण; जैवविघटनशील पर्याय वापरणे.

  • सोपे : रेखीय LAS वापरा.
  • मध्यम : प्लास्टिक पुनर्वापर.
  • परीक्षेसाठी : सांडपाणी प्रक्रिया.

तर्क : ब्लीच + आम्ल का धोकादायक?

  • पायरी 1 : NaOCl आम्लाशी अभिक्रिया करून HOCl बनतो.
  • पायरी 2 : HOCl + HCl → Cl₂ + H₂O.
  • पायरी 3 : Cl₂ वायू श्वसनाला घातक.

CET स्तर (MCQ)

  • CET 1) ब्लीच + आम्ल ⇒ ? 1) O₂ 2) Cl₂ 3) CO₂ 4) H₂ — उत्तर : 2).
  • CET 2) जैवविघटनशील डिटर्जंट? 1) शाखीय 2) रेखीय 3) दोन्ही 4) नाही — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: घर स्वच्छता, औषध सुरक्षा, पर्यावरण संवर्धन.

लक्षात ठेवा

ब्लीच + आम्ल = Cl₂; रेखीय डिटर्जंट; औषध मात्रा आणि मुदत.

सामान्य चूक

'नैसर्गिक म्हणजे सुरक्षित' असा गैरसमज.

CET सापळा

स्वच्छतेचे दोन वेगळे रासायनिक क्लीनर एकत्र वापरणे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "लेबल वाचा, मिसळू नका".

फरक ओळखा

चुकीचेबरोबर
दोन क्लीनर एकत्रएकावेळी एकच
मुदतबाह्य औषधतारीख तपासा

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ब्लीच + आम्ल का धोकादायक?
  2. 2औषध सुरक्षेचे दोन नियम.
  3. 3शाखीय डिटर्जंटचा तोटा.
मध्यम
  1. 4अँटिबायोटिक पूर्ण कोर्स का?
  2. 5NaOCl + HCl समीकरण.
  3. 6प्लास्टिक कचरा कसा कमी कराल?
आव्हानात्मक
  1. 7दोन घरगुती धोके सांगा.
  2. 8LAS म्हणजे काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Cl₂ विषारी वायू बनतो.
  2. 2मात्रा आणि मुदत तपासा.
  3. 3जैवविघटन नाही, फेस.
  4. 4प्रतिरोध टाळायला.
  5. 5NaOCl + 2HCl → NaCl + Cl₂ + H₂O.
  6. 6पुनर्वापर, पर्याय.
  7. 7ब्लीच + आम्ल; औषधे मुलांच्या हाती.
  8. 8रेखीय अल्किलबेंझीन सल्फोनेट.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामहत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
औषधएन्झाइम/रिसेप्टर लक्ष्य
ॲस्पिरिनM = 180
अँटासिडpH 1.5–2; Mg(OH)₂
अँटिसेप्टिकफिनॉल 0.2 % / 1 %
गोडवे100 / 550 / 600 / 2000
साबणफॅटी आम्ल क्षार + ग्लिसरॉल
डिटर्जंटकठीण पाण्यात चालतो
सुरक्षाब्लीच + आम्ल = Cl₂
Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • औषधे आणि लक्ष्य.
  • वेदनाशामक आणि प्रतिजैविके.
  • अँटासिड, अँटिहिस्टामिन, शांतक.
  • प्रतिजंतू आणि गर्भनिरोधक.
  • अन्नातील रसायने.
  • साबण आणि डिटर्जंट.
  • रसायनांचा सुरक्षित वापर.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.