आर्थिक पायाभूत सुविधा आणि बँका काय करतात
नवदीप बचत कपाटाऐवजी बँकेत ठेवतो आणि बँक त्यातील काही भाग रिमाच्या बांबू व्यवसायाला कर्ज देते — एक बँक, दोन गरजा पूर्ण.
आर्थिक पायाभूत सुविधा म्हणजे बँका, पेमेंट व्यवस्था, शेअर बाजार आणि इतर संस्थांचे जाळे जे लोक, व्यवसाय व सरकारला पैसा हलवण्यास व सांभाळण्यास मदत करते. बँक लोकांकडून ठेवी घेते आणि कर्ज म्हणून पैसे देते.
आकृतीत : बँका ठेवी घेतात, कर्ज देतात आणि नोंदी ठेवतात.
नियम 1 : बँक खात्यांचे तीन प्रकार — बचत खाते नियमित बचत करणाऱ्या व्यक्तींसाठी असून व्याज मिळते. चालू खाते वारंवार व्यवहार करणाऱ्या व्यवसायी-व्यापाऱ्यांसाठी असून व्याज मिळत नाही. मुदत ठेव 3 किंवा 5 वर्षांसारख्या निश्चित मुदतीसाठी एकदाच केलेली ठेव असून बचत खात्यापेक्षा जास्त व्याज देते.
- सोपे : रोज अनेक व्यवहार करणारा व्यापारी चालू खाते उघडतो.
- मध्यम : 5 वर्षे ठेवलेल्या पैशावर मुदत ठेवीत जास्त व्याज मिळते.
- परीक्षेसाठी : कोणते खाते व्याज देत नाही? उत्तर : चालू खाते.
नियम 2 : बँका व्याजातील फरकातून कमावतात — बँका ठेवीदारांना कमी दर देतात आणि कर्जावर जास्त दर आकारतात. आनंदने 200 रुपये 2% वर ठेवले तर बँक त्याला 4 रुपये देते; ती 200 रुपये श्रेयाला 5% वर देऊन 10 रुपये व्याज घेते, म्हणजे 6 रुपये कमावते. बँका राखीव रक्कम ठेवतात आणि सर्व ठेवी कर्ज म्हणून देत नाहीत.
- सोपे : ठेव दर 2%, कर्ज दर 5% : 3% फरक बँकेचे उत्पन्न.
- मध्यम : शैक्षणिक कर्ज शिक्षणासाठी निधी देते.
- परीक्षेसाठी : बँका ठेवीपेक्षा कर्जावर जास्त का आकारतात? उत्तर : फरक हेच त्यांचे उत्पन्न.
बँक = ठेवी आत, कर्ज बाहेर; व्याजातील फरकावर कमाई.
बँका सर्व ठेवी कर्ज देतात असे समजणे. बँका राखीव रक्कम ठेवतात.
बचत (व्याज), चालू (व्याज नाही), मुदत (जास्त व्याज). आठवणीची युक्ती : ब-चा-मु.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| ठेव | बँक खात्यात ठेवलेला पैसा जो बँकेच्या अटींनुसार काढता येतो आणि अनेकदा व्याज मिळते | नवदीपची दरमहा 3000 रु बचत |
| कर्ज | बँकेकडून घेतलेली रक्कम जी नंतर व्याजासह परत करावी लागते | रिमाचे व्यवसायासाठी कर्ज |
| व्याज | पैसे उधार घेण्यासाठी आकारलेली किंवा उधार देऊन मिळालेली रक्कम, सहसा टक्केवारीत | 1000 रु वर 6% म्हणजे 60 रु |
| पासबुक | बँक खात्यातील सर्व जमा-खर्चाची वहीसारखी नोंद | डेबिट-क्रेडिट नोंदी दाखवते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आर्थिक पायाभूत सुविधा म्हणजे काय?
- 2कोणते खाते व्याज देत नाही?
- 3निश्चित मुदतीसाठी जास्त व्याज देणारे खाते कोणते?
- 4पासबुकमध्ये कशाची नोंद असते?
- 5नवदीपने कपाटाऐवजी बँक का निवडली?
- 6बँक ठेवी व कर्जातून उत्पन्न कसे मिळवते?
- 7चालू खाते व्यापाऱ्यांना का योग्य?
- 8बँका सर्व ठेवी कर्ज का देत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बँका, पेमेंट व्यवस्था, शेअर बाजार व इतर संस्थांचे जाळे जे पैशाचा प्रवाह सुलभ करते.
- 2चालू खाते.
- 3मुदत ठेव.
- 4सर्व जमा-खर्च, डेबिट व क्रेडिट म्हणून.
- 5घरातील रोख सुरक्षित नसू शकते, बँक ती सुरक्षित ठेवते आणि व्याज देते.
- 6ती ठेवीदारांना कमी दर देते आणि कर्जावर जास्त आकारते, फरक स्वतःकडे ठेवते.
- 7व्यापारी वारंवार ठेवतात-काढतात आणि या खात्यात व्यवहारांची मर्यादा नसते.
- 8बँका सुरक्षिततेसाठी आणि पैसे काढण्याच्या मागण्या भागवण्यासाठी राखीव रक्कम ठेवतात.
चक्रवाढ व्याज, जन धन आणि इतर संस्था
1000 रुपये पहिल्या वर्षी 60 रुपये व्याज देतात पण दुसऱ्या वर्षी 63.60, कारण आधीच्या व्याजावरही व्याज मिळते.
चक्रवाढ म्हणजे आधी मिळालेल्या व्याजावरही व्याज मिळणे, त्यामुळे पैसा कालांतराने वेगाने वाढतो. प्रधानमंत्री जन धन योजना (2014) ने किमान शिल्लक न ठेवता सर्वांना बँक खाती दिली. टपाल कार्यालये, नाबार्ड आणि RBI या इतर महत्त्वाच्या संस्था.
आकृतीत : व्याजावरील व्याजामुळे बचत दरवर्षी वेगाने वाढते.
नियम 1 : चक्रवाढ कशी चालते — वार्षिक 6% दराने 1000 रुपये पहिल्या वर्षानंतर 1060 होतात (60 रु व्याज). दुसऱ्या वर्षी 1060 वर व्याज म्हणजे 63.60 रु, एकूण 1123.60 रु. 12 वर्षांनी रक्कम सुमारे 2012.20 रु होते. लवकर सुरुवात करून दीर्घकाळ थांबल्यास चक्रवाढ प्रभावी ठरते.
- सोपे : पहिल्या वर्षीचे 60 रु व्याज दुसऱ्या वर्षी 63.60 रु होते.
- मध्यम : बुद्धिबळपटाच्या गोष्टीत प्रत्येक घरात दाणे दुप्पट होतात, म्हणजे घातांकी वाढ.
- परीक्षेसाठी : चक्रवाढ म्हणजे काय? उत्तर : आधीच्या व्याजावर व्याज मिळवणे.
नियम 2 : जन धन, टपाल कार्यालये आणि विशेष संस्था — 2014 आधी फक्त सुमारे 15 कोटी भारतीयांची बँक खाती होती; जन धनने 50 कोटींहून अधिक खाती उघडली, प्रामुख्याने महिलांची, आणि वेतन व शिष्यवृत्ती आता थेट खात्यात जातात. टपाल कार्यालये दुर्गम ठिकाणीही NSC, किसान विकास पत्र आणि सुकन्या समृद्धी खाती देतात. नाबार्ड शेती, ग्रामोद्योग आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांसाठी कर्ज देणाऱ्या बँकांना निधी देते.
- सोपे : थेट हस्तांतरणामुळे मध्यस्थ कमी होतात आणि पैसे वेळेत मिळतात.
- मध्यम : प्राचीन भारतात मंदिरे कारागीर व व्यापाऱ्यांना कर्ज देत आणि करार ताम्रपटांवर कोरले जात.
- परीक्षेसाठी : शेतीसाठी कर्ज देणाऱ्या बँकांना कोण निधी देते? उत्तर : नाबार्ड.
चक्रवाढ = व्याजावर व्याज. जन धन 2014. नाबार्ड ग्रामीण वित्तासाठी.
चक्रवाढीत दरवर्षी तेवढेच व्याज मिळते असे समजणे. आधार वाढत असल्याने व्याज दरवर्षी वाढते.
6% वर 1000 -> 1060 -> 1123.60. आठवणीची युक्ती : "व्याजावर व्याज".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| चक्रवाढ | मूळ रकमेबरोबर आधी मिळालेल्या व्याजावरही व्याज मिळणे | 6% वर 1000 रु दोन वर्षांत 1123.60 रु |
| जन धन योजना | किमान शिल्लक किंवा शुल्काशिवाय सर्वांना बँक खाते देणारी 2014 ची योजना | 50 कोटींहून अधिक खाती उघडली |
| नाबार्ड | शेती व ग्रामोद्योगांना कर्ज देणाऱ्या बँकांना निधी देणारी राष्ट्रीय कृषी व ग्रामीण विकास बँक | ग्रामीण रस्ते व सिंचनाला आधार |
| थेट हस्तांतरण | मध्यस्थांशिवाय पैसे थेट व्यक्तीच्या खात्यात जमा होणे | वेतन व शिष्यवृत्ती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चक्रवाढ म्हणजे काय?
- 2जन धन योजना कधी सुरू झाली?
- 3शेतीसाठी कर्ज देणाऱ्या बँकांना कोण निधी देते?
- 4टपाल कार्यालयातील दोन बचत योजना सांगा.
- 5दुसऱ्या वर्षी व्याज 60 वरून 63.60 का होते?
- 6जन धनने भारतातील बँकिंग कसे बदलले?
- 7टपाल कार्यालये लोकप्रिय बचत पर्याय का आहेत?
- 8बुद्धिबळपटाची गोष्ट कोणता धडा देते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आधी मिळालेल्या व्याजावर व्याज मिळवणे.
- 22014.
- 3नाबार्ड.
- 4राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र आणि सुकन्या समृद्धी खाते (तसेच किसान विकास पत्र).
- 5दुसऱ्या वर्षी व्याज 1060 वर मिळते, ज्यात पहिल्या वर्षाचे व्याज आहे.
- 650 कोटींहून अधिक खाती उघडली, प्रामुख्याने महिलांची, किमान शिल्लक नाही, आणि वेतन-शिष्यवृत्ती थेट खात्यात जाते.
- 7त्यांचे व्यापक जाळे दुर्गम ठिकाणीही पोहोचते.
- 8छोटी रक्कम पुनःपुन्हा दुप्पट होऊन किंवा चक्रवाढीने कालांतराने खूप मोठी होऊ शकते.
भारतीय रिझर्व्ह बँक आणि पेमेंटचे प्रकार
शाळेत मुख्याध्यापक सर्व शिक्षकांसाठी नियम ठरवतात — RBI बँकांसाठी तसे आहे, आणि UPI म्हणजे कोड स्कॅन करून पैसे देणे.
भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) ही भारताची मध्यवर्ती बँक असून बँकांची बँक आहे. ती चलन छापते व वितरित करते आणि मानक व्याजदर ठरवते. पेमेंटच्या पद्धती : रोख, धनादेश, डेबिट कार्ड, इंटरनेट बँकिंग आणि NPCI ने 2016 मध्ये सुरू केलेले UPI.
आकृतीत : धनादेशापासून UPI पर्यंत पेमेंट जलद आणि नोंदवलेले झाले.
नियम 1 : RBI बँकांचे नियमन व सहाय्य करते — RBI ची स्थापना 1935 मध्ये झाली आणि 1949 पासून, जेव्हा ती भारत सरकारच्या अखत्यारीत आली, ती बँकांची बँक म्हणून मध्यवर्ती बँकेचे काम करते. ती इतर बँकांची खाती ठेवते, त्यांच्यात निधी हस्तांतरणास मदत करते आणि बँकांना व सरकारला कर्ज देते. चलन छपाईचे नियम आणि मानक व्याजदर ती ठरवते.
- सोपे : RBI नोटा छापते व वितरित करते.
- मध्यम : दिल्लीतील RBI कार्यालयातील यक्ष-यक्षिणी पुतळे कुबेराच्या खजिन्याच्या रक्षकांची आठवण करून देतात.
- परीक्षेसाठी : मानक व्याजदर म्हणजे काय? उत्तर : RBI व्यापारी बँकांना ज्या मूळ दराने कर्ज देते तो.
नियम 2 : रोख व धनादेशापासून UPI पर्यंत — रोख पैसे काढण्यासाठी काढणी पावती किंवा डेबिट कार्ड व PIN सह ATM वापरतात. धनादेश एका खात्यातून डेबिट करून दुसऱ्यात क्रेडिट करतो, पण बँकेत जावे लागते. डेबिट कार्ड व POS, इंटरनेट बँकिंग आणि BHIM सारखे ॲप तत्काळ चालतात. NPCI ने 2016 मध्ये सुरू केलेला UPI QR कोड किंवा फोन नंबर वापरतो आणि कोविड-19 मधील अंतरनियमांत लोकप्रिय झाला. नेपाळने 2022 मध्ये UPI स्वीकारला.
- सोपे : कुमार पियुषचा QR कोड स्कॅन करतो, UPI PIN टाकतो आणि पैसे पियुषच्या खात्यात पोहोचतात.
- मध्यम : POS यंत्र दुकानात डेबिट कार्ड पेमेंट स्वीकारते.
- परीक्षेसाठी : UPI ने रोखीचा वापर का कमी केला? उत्तर : ते जलद, सुरक्षित, अनेक भाषांत उपलब्ध आणि नोंद ठेवणारे आहे.
RBI = बँकांची बँक (1935; मध्यवर्ती बँक 1949 पासून). NPCI ने UPI 2016 मध्ये सुरू केले.
RBI ही सामान्य बँक असून लोक तिथे खाती ठेवतात असे समजणे. ती बँकांवर देखरेख करते आणि चलन जारी करते.
RBI 1935/1949; UPI 2016; नेपाळ 2022. आठवणीची युक्ती : "35-49 RBI, 16 UPI, 22 नेपाळ".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भारतीय रिझर्व्ह बँक | बँकांवर देखरेख करणारी, चलन जारी करणारी व मानक दर ठरवणारी भारताची मध्यवर्ती बँक | बँकांची बँक |
| धनादेश | आपल्या बँक खात्यातून थेट पैसे देण्याचे कागदी साधन | रोहनला 5000 रु : तुमचे खाते डेबिट, त्याचे क्रेडिट |
| UPI | NPCI ने 2016 मध्ये सुरू केलेली जलद डिजिटल पेमेंट व्यवस्था | QR कोड/फोन नंबरने पेमेंट |
| PIN | व्यवहारांच्या सुरक्षेसाठी वापरला जाणारा सहसा 4–6 अंकी संख्यात्मक कोड | ATM व UPI मध्ये वापर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बँकांची बँक कोणती म्हणतात?
- 2RBI ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
- 3UPI कोणत्या संस्थेने व कधी सुरू केले?
- 4PIN चा अर्थ काय?
- 5धनादेश UPI पेक्षा संथ का होता?
- 6ATM मधून पैसे कसे काढतात?
- 7कोविड-19 मध्ये UPI लोकप्रिय का झाले?
- 8RBI बँकिंग व्यवस्थेसाठी कोणती कामे करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारतीय रिझर्व्ह बँक.
- 21935.
- 3राष्ट्रीय पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने 2016 मध्ये.
- 4पर्सनल आयडेंटिफिकेशन नंबर.
- 5त्यासाठी बँकेत जावे लागते व वेळ लागतो, तर UPI तत्काळ पैसे पाठवते.
- 6डेबिट कार्ड घाला, रक्कम टाका, PIN द्या आणि पैसे घ्या.
- 7अंतर राखावे लागत असताना ते रोखविरहित पेमेंट शक्य करत होते.
- 8ती इतर बँकांची खाती ठेवते, बँकांमध्ये निधी हस्तांतरणास मदत करते, बँका व सरकारला कर्ज देते, चलन छापते आणि मानक दर ठरवते.
शेअर बाजार आणि शेअर्स
कंपनी म्हणजे मोठी चपाती असेल तर प्रत्येक शेअर एक तुकडा — तुकडा घेतला की तुम्ही भागधारक होता.
शेअर म्हणजे कंपनीतील मालकीचा एकक. शेअरची खरेदी-विक्री शेअर बाजारात होते, जसे 1875 मध्ये स्थापन झालेला मुंबई शेअर बाजार (BSE). शेअरचे भाव चढ-उतार करतात; अनेक भाव एकदम पडणे म्हणजे क्रॅश आणि वाढणे म्हणजे तेजी.
आकृतीत : शेअर्समुळे लोक गुंतवणूक करतात आणि कंपन्या निधी उभारतात, पण भाव पडू शकतात.
नियम 1 : शेअर का घेतात आणि का काढतात — शेअर घेणारी व्यक्ती भागधारक होते आणि भाव वाढेल अशी आशा ठेवते. कंपन्या कामकाजासाठी निधी उभारण्यास शेअर जारी करतात. शेअरचा संच म्हणजे स्टॉक; गुंतवणूक म्हणजे मूल्य वाढेल अशा मालमत्तेत संसाधने गुंतवणे.
- सोपे : हॉटेल मालक मित्रांकडून नफ्यातील वाट्याच्या बदल्यात पैसे घेतो; ते भागधारक बनतात.
- मध्यम : पूर्वी शेअर व्यवहार कागदी तिकिटांनी होत; आता ते डिजिटल आहेत.
- परीक्षेसाठी : कंपन्या शेअर का काढतात? उत्तर : कामकाजासाठी निधी उभारण्यासाठी.
नियम 2 : शेअर भाव का बदलतात — कंपनी चांगली चालली तर शेअर मौल्यवान होतात; खराब उत्पादन, संप किंवा मोठा तोटा झाला तर कमी लोकांना ते हवे असतात आणि भाव पडतो. कर नियम, नवे कायदे, राजकीय अस्थिरता, युद्धे आणि आर्थिक धक्क्यांनीही भाव बदलतात, म्हणून व्यापारात नफा किंवा तोटा होऊ शकतो.
- सोपे : कामगारांचा संप कंपनीचा शेअर भाव घटवू शकतो.
- मध्यम : साथ किंवा युद्ध हा आर्थिक धक्का असून शेअर भाव हलवतो.
- परीक्षेसाठी : शेअर बाजार क्रॅश म्हणजे काय? उत्तर : अनेक कंपन्यांचे शेअर भाव एकदम पडणे.
शेअर = भागीदारी; BSE 1875; भाव चढ-उतार करतात.
शेअर भाव फक्त वाढतात असे समजणे. भाव चढ-उतार करतात आणि तोटा होऊ शकतो.
शेअर = मालकी; क्रॅश = पडझड; तेजी = वाढ. आठवणीची युक्ती : "तेजी वर, क्रॅश खाली".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| शेअर | कंपनीतील मालकीचा एकक, तिच्या भांडवलाचा एक भाग | कंपनीच्या चपातीचा एक तुकडा |
| शेअर बाजार | जिथे शेअर व इतर रोख्यांची खरेदी-विक्री होते ते बाजार | 1875 मध्ये स्थापन मुंबई शेअर बाजार |
| गुंतवणूक | कालांतराने मूल्य वाढेल अशा मालमत्तेत संसाधने गुंतवणे | भाव वाढेल या आशेने शेअर घेणे |
| आर्थिक धक्का | लोक कसे कमावतात, खर्च करतात व बचत करतात ते बदलणारी अचानक अनपेक्षित घटना | आपत्ती, युद्ध, साथ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शेअर म्हणजे काय?
- 2शेअरची खरेदी-विक्री कुठे होते?
- 3मुंबई शेअर बाजाराची स्थापना कधी झाली?
- 4शेअर बाजारातील तेजी म्हणजे काय?
- 5कंपन्या शेअर का काढतात?
- 6शेअर भाव कशामुळे पडू शकतात?
- 7शेअर व्यापारात तोटा का होऊ शकतो?
- 8लोक शेअर का घेतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कंपनीतील मालकीचा एकक.
- 2शेअर बाजारात.
- 31875.
- 4अनेक कंपन्यांचे शेअर भाव एकदम वाढणे.
- 5कामकाजासाठी निधी उभारण्यासाठी.
- 6कमकुवत कामगिरी, नवे कायदे, कर नियम, राजकीय अस्थिरता, युद्धे आणि आर्थिक धक्के.
- 7अनेक कारणांनी भाव चढ-उतार करतात, त्यामुळे घेतल्यानंतर भाव पडू शकतो.
- 8भाव वाढून नफा होईल अशी आशा असते आणि ते भागधारक बनतात.
शेअर बाजार आणि शेअर्स
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाआर्थिक फसवणुकीपासून सुरक्षा
'खाते पडताळायचे आहे' म्हणणारा अनोळखी कॉल म्हणजे दारात येऊन घराच्या चाव्या मागणाऱ्यासारखा — रहस्ये कधीही देऊ नका.
डिजिटल पेमेंट सोयीचे आहे पण फसवणूक करणारे बनावट कॉल किंवा संदेशांनी बँक तपशील किंवा OTP मिळवतात. वैयक्तिक माहिती, पासवर्ड, कार्ड PIN किंवा OTP कधीही देऊ नका. फसवणूक झाल्यास 1930 हेल्पलाइन किंवा राष्ट्रीय सायबर गुन्हे पोर्टलवर कळवा.
आकृतीत : रहस्ये गुप्त ठेवा आणि फसवणूक लगेच कळवा.
नियम 1 : फसवणूक करणारे लोकांना कसे फसवतात — ते बनावट कॉल किंवा संदेशांनी लोकांना हानिकारक ॲप डाउनलोड करायला किंवा बँक तपशील/OTP द्यायला भाग पाडतात. त्यामुळे त्यांना फोन किंवा संगणकावर प्रवेश मिळतो आणि ते वैयक्तिक माहिती चोरून खात्यातील पैसे काढतात.
- सोपे : संदेश लिंकवर क्लिक करून बँक पासवर्ड टाकायला सांगतो.
- मध्यम : कॉल करणारा तुम्हाला आत्ताच आलेला OTP मागतो.
- परीक्षेसाठी : OTP महत्त्वाचा का? उत्तर : ओळख पडताळणारा किंवा व्यवहार मंजूर करणारा तात्पुरता कोड आहे.
नियम 2 : सुरक्षित सवयी आणि फसवणुकीनंतर काय करावे — अनोळखी व्यक्तींना वैयक्तिक माहिती, पासवर्ड, कार्ड PIN किंवा OTP कधीही देऊ नका, संदेशातील अनोळखी लिंक किंवा व्हिडिओ उघडू नका आणि संवेदनशील बँकिंग माहिती उपकरणात साठवू नका. फसवणूक झाल्यास 1930 हेल्पलाइन किंवा राष्ट्रीय सायबर गुन्हे पोर्टलवर कळवा.
- सोपे : कार्ड PIN फोनच्या नोट्समध्ये साठवू नका.
- मध्यम : फसवणुकीचा कॉल लगेच 1930 वर कळवा.
- परीक्षेसाठी : फसवणूक ऑनलाइन कुठे कळवावी? उत्तर : राष्ट्रीय सायबर गुन्हे पोर्टल (cybercrime.gov.in).
OTP/PIN कधीही देऊ नका; फसवणूक 1930 किंवा सायबर गुन्हे पोर्टलवर कळवा.
तुमचे नाव माहीत असलेला कॉलर बँकेचा असतो असे समजणे. फसवणूक करणारेही हे करू शकतात; OTP कधीही देऊ नका.
OTP/PIN देऊ नका; 1930 वर कळवा. आठवणीची युक्ती : "सांगू नका, क्लिक करू नका, 1930 लावा".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| OTP | ओळख पडताळण्यासाठी किंवा व्यवहार मंजूर करण्यासाठी तात्पुरता एकदाच वापरायचा कोड | कोणालाही देऊ नका |
| धोखा (फसवणूक) | बनावट कॉल/संदेशांनी लोकांचे पैसे किंवा माहिती हडप करणे | तपशील मागणारा बनावट बँक कॉल |
| हेल्पलाइन 1930 | आर्थिक सायबर फसवणूक कळवण्याचा क्रमांक | तसेच राष्ट्रीय सायबर गुन्हे पोर्टल |
| PIN | व्यवहारांच्या सुरक्षेसाठी वापरला जाणारा सहसा 4–6 अंकी संख्यात्मक कोड | ATM व UPI मध्ये वापर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1OTP चा अर्थ काय?
- 2फसवणूक कळवण्यासाठी कोणता हेल्पलाइन क्रमांक दिला आहे?
- 3अनोळखी व्यक्तींना काय कधीही देऊ नये?
- 4सायबर फसवणूक कोणत्या ऑनलाइन पोर्टलवर कळवता येते?
- 5फसवणूक करणारे लोकांना कसे फसवतात?
- 6अनोळखी लिंक का उघडू नयेत?
- 7संवेदनशील बँकिंग माहिती उपकरणात का साठवू नये?
- 8डिजिटल पेमेंटची सोय आणि सुरक्षा यांचा समतोल कसा साधावा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वन-टाइम पासवर्ड (एकदाच वापरायचा पासवर्ड).
- 21930.
- 3वैयक्तिक माहिती, पासवर्ड, कार्ड PIN आणि OTP.
- 4राष्ट्रीय सायबर गुन्हे नोंदणी पोर्टल.
- 5बनावट कॉल/संदेशांनी हानिकारक ॲप डाउनलोड करायला किंवा बँक तपशील/OTP द्यायला लावतात.
- 6त्यामुळे फसवणूक करणाऱ्यांना उपकरणावर प्रवेश मिळून डेटा व पैसे चोरले जाऊ शकतात.
- 7उपकरण हरवले किंवा हॅक झाले तर साठवलेली माहिती वापरून खाते रिकामे केले जाऊ शकते.
- 8डिजिटल पेमेंट वापरा पण OTP/PIN कधीही देऊ नका, अनोळखी लिंक टाळा आणि फसवणूक लगेच कळवा.