समांगी आणि विषमांगी मिश्रणे; द्रावण, निलंबन आणि कलिल
चहात एक चमचा साखर ढवळली की प्रत्येक घोट सारखाच गोड लागतो. पाण्यात एक चमचा माती ढवळली की कण फिरताना दिसतात आणि लवकरच तळाशी बसतात. दोन्ही मिश्रणे आहेत, पण त्यांचे वर्तन खूप वेगळे आहे.
समांगी मिश्रणाची रचना सर्वत्र सारखी असते आणि विषमांगी मिश्रणाची नसते. द्रावकात द्राव्य मिसळलेले समांगी मिश्रण म्हणजे द्रावण. द्रावणात कण 1 nm पेक्षा लहान असतात, म्हणून ते दिसत नाहीत, कधी बसत नाहीत आणि गाळणीकागदातून जातात. कलिलात कण 1 ते 1000 nm असतात: ते पसरलेले राहतात पण प्रकाश विखुरतात. निलंबनात कण 1000 nm पेक्षा मोठे असतात: ते दिसतात, बसतात आणि गाळणीकागदावर राहतात.
आकृतीत : कणांच्या आकारावरून मिश्रण द्रावण, कलिल की निलंबन ते ठरते.
नियम 1 : कणांच्या आकारावरून ठरवा — 1 nm पेक्षा लहान म्हणजे द्रावण, 1 ते 1000 nm म्हणजे कलिल आणि 1000 nm पेक्षा मोठे म्हणजे निलंबन.
- सोपे : पाण्यातील मिठाचे कण अतिसूक्ष्म असतात, म्हणून ते द्रावण आहे.
- मध्यम : दुधाचे कण मध्यम आकाराचे असतात, म्हणून ते कलिल आहे.
- परीक्षेसाठी : पाण्यातील खडूच्या भुकटीचे कण मोठे असतात, म्हणून ते निलंबन आहे.
नियम 2 : बसणे, गाळणे आणि प्रकाश यांची चाचणी करा — तीन प्रश्न विचारा: ते बसते का, गाळणीकागदावर राहते का, प्रकाश विखुरते का?
- सोपे : जे मिश्रण बसते आणि गाळणीकागदावर अडकते ते निलंबन असते.
- मध्यम : जे बसत नाही पण प्रकाश विखुरते ते कलिल असते.
- परीक्षेसाठी : जे स्वच्छ असते, बसत नाही आणि प्रकाश विखुरत नाही ते द्रावण असते.
आकार, बसणे, गाळणे आणि प्रकाश: या चार तपासण्यांतून तिन्ही प्रकार ओळखता येतात.
एकसारखे दिसणारे मिश्रण खरे द्रावणच असते असे समजणे. दूध एकसारखे दिसते पण ते कलिल आहे.
आठवणीची युक्ती : लहान-मध्यम-मोठा — 1 nm पेक्षा लहान म्हणजे द्रावण, 1 ते 1000 nm म्हणजे कलिल, 1000 nm पेक्षा मोठे म्हणजे निलंबन.
फरक ओळखा
| गुणधर्म | द्रावण | निलंबन |
|---|---|---|
| कणांचा आकार | 1 nm पेक्षा कमी | 1000 nm पेक्षा जास्त |
| ठेवल्यावर बसते का | नाही | होय |
| गाळणीकागदावर राहते का | नाही | होय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समांगी मिश्रण म्हणजे काय?
- 2कलिलातील कणांचा आकारमान गट सांगा.
- 3साखर घातलेल्या चहात द्राव्य कोणते?
- 4दूध का बसत नाही पण गढूळ पाणी बसते?
- 5द्रावणाला समांगी मिश्रण का म्हणतात?
- 6गाळणीकागदाने निलंबन आणि द्रावण ओळखायला कशी मदत होते?
- 7एका मिश्रणातील कणांचा व्यास 0.5 nm आहे. ते कोणत्या प्रकारचे?
- 8एका मिश्रणातील कणांचा व्यास 5000 nm आहे. ते कोणत्या प्रकारचे आणि ठेवल्यावर काय होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्वत्र सारखी रचना असलेले मिश्रण.
- 21 nm ते 1000 nm.
- 3साखर.
- 4दुधाचे कण लहान असून पसरलेले राहतात, तर मातीचे कण मोठे असून तळाशी बसतात.
- 5कारण त्याची रचना सर्वत्र सारखी असते.
- 6निलंबनाचा अवशेष कागदावर राहतो, द्रावणाचा नाही.
- 7द्रावण.
- 8निलंबन; त्याचे कण तळाशी बसतात.
टिंडल परिणाम आणि कलिलाचे घटक
अंधाऱ्या खोलीत लहान छिद्रातून येणारा सूर्यप्रकाश धुळीने भरलेला चमकदार झोत दाखवतो, पण स्वच्छ हवेतून जाणारा तोच प्रकाश दिसत नाही. झोतातील धूळ प्रकाश दृश्य करते.
टिंडल परिणाम म्हणजे मिश्रणातील कणांमुळे प्रकाश विखुरला जाणे. तो कलिल आणि निलंबनात दिसतो, पण खऱ्या द्रावणात नाही. कलिलाचे दोन भाग असतात: परिक्षिप्त प्रावस्था (सूक्ष्म कण) आणि परिक्षेपण माध्यम (ज्यात ते पसरलेले असतात). द्रवात द्रव पसरलेले कलिल म्हणजे पायस. दूध हे पाण्यातील तेलाचे, लोणी हे तेलातील पाण्याचे पायस आहे, आणि साबण किंवा दुधातील प्रथिने यांसारखे पायसीकारक पायस स्थिर ठेवतात.
आकृतीत : पुरेसे मोठे कण प्रकाश विखुरून त्याचा मार्ग दृश्य करतात.
नियम 1 : प्रकाश विखुरण्यासाठी पुरेसे मोठे कण लागतात — 1 nm पेक्षा लहान कण प्रकाश विखुरू शकत नाहीत, म्हणून द्रावणात किरण दिसत नाही.
- सोपे : स्वच्छ साखरेच्या पाण्यात टॉर्चचा झोत दिसत नाही.
- मध्यम : स्टार्च आणि पाण्यात झोत दिसतो.
- परीक्षेसाठी : स्टेडियमच्या फ्लडलाइटचा झोत हवेतील कणांमुळे दिसतो.
नियम 2 : कलिलाचे दोन भाग सांगा — पसरलेले कण म्हणजे परिक्षिप्त प्रावस्था आणि त्यांच्या भोवतीचा पदार्थ म्हणजे परिक्षेपण माध्यम.
- सोपे : धुक्यात पाण्याचे थेंब परिक्षिप्त प्रावस्था आणि हवा माध्यम असते.
- मध्यम : रक्तात रक्तद्रव माध्यम आणि पेशी त्यात पसरलेल्या असतात.
- परीक्षेसाठी : दुधासारख्या पाण्यातील तेलाच्या पायसात तेलाचे थेंब पाण्यात पसरलेले असतात.
झोत दिसला म्हणजे कण प्रकाश विखुरत आहेत; परिक्षिप्त प्रावस्था आणि परिक्षेपण माध्यम सांगा.
टिंडल परिणाम प्रत्येक स्वच्छ द्रवात दिसतो असे समजणे. खरे द्रावण प्रकाश विखुरत नाही.
आठवणीची युक्ती : कलिल-निलंबनात होय, द्रावणात नाही — टिंडल परिणाम कलिल आणि निलंबनातच दिसतो.
फरक ओळखा
| मिश्रण | झोत दिसतो का? | कारण |
|---|---|---|
| मिठाचे द्रावण | नाही | कण खूप लहान |
| दूध (कलिल) | होय | कण प्रकाश विखुरतात |
| गढूळ पाणी | होय | मोठे कण प्रकाश विखुरतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1टिंडल परिणाम म्हणजे काय?
- 2कलिलाचे दोन भाग सांगा.
- 3पायस म्हणजे काय?
- 4लेसरचा मार्ग दुधात दिसतो पण साखरेच्या द्रावणात का दिसत नाही?
- 5धुरकट शहरे धूसर का दिसतात?
- 6तेल पाण्यात हलवून पायस बनवताना साबण का घालतात?
- 7धुक्यात परिक्षिप्त प्रावस्था आणि परिक्षेपण माध्यम सांगा.
- 8एका विद्यार्थ्याला दोन बीकरमध्ये झोत दिसतो आणि तिसऱ्यात दिसत नाही. कोणता बीकर बहुधा खरे द्रावण आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कणांमुळे प्रकाश विखुरला जाणे.
- 2परिक्षिप्त प्रावस्था आणि परिक्षेपण माध्यम.
- 3एका द्रवात दुसरे द्रव पसरलेले असलेले कलिल.
- 4दुधात प्रकाश विखुरणारे कलिल कण असतात; साखरेच्या द्रावणातील कण खूप लहान असतात.
- 5हवेतील धूर आणि धुळीचे कण प्रकाश विखुरतात.
- 6साबण पायसीकारक म्हणून काम करतो आणि थर वेगळे होऊ देत नाही.
- 7परिक्षिप्त प्रावस्था : पाण्याचे थेंब; माध्यम : हवा.
- 8तिसरा बीकर, ज्यात झोत दिसत नाही.
द्रावणाची संहती (टक्केवारीच्या पद्धती)
चहा खूप गोड किंवा फिका असला तर कळते की कपात काय आहे एवढेच नाही, तर किती आहे हेही महत्त्वाचे आहे. डॉक्टर, शेतकरी आणि स्वयंपाकी या सर्वांना योग्य प्रमाण मोजावे लागते.
संहती म्हणजे दिलेल्या द्रावणात किंवा द्रावकात विरघळलेल्या द्राव्याचे प्रमाण. ती आपण अनेकदा टक्केवारीत दाखवतो. वस्तुमानानुसार टक्केवारी (% m/m) = (द्राव्याचे वस्तुमान ÷ द्रावणाचे वस्तुमान) × 100. वस्तुमान-आकारमान टक्केवारी (% m/v) = (द्राव्याचे ग्रॅममधील वस्तुमान ÷ द्रावणाचे mL मधील आकारमान) × 100, औषधांसाठी वापरतात. आकारमानानुसार टक्केवारी (% v/v) = (द्राव्याचे आकारमान ÷ द्रावणाचे आकारमान) × 100, मिसळणाऱ्या द्रवांसाठी.
आकृतीत : टक्केवारी संहती द्राव्याची तुलना 100 भाग द्रावणाशी करते.
नियम 1 : द्रावणाचे वस्तुमान = द्राव्य + द्रावक — भागण्यापूर्वी नेहमी द्राव्य आणि द्रावक यांची बेरीज करा.
- सोपे : 80 g पाण्यात 20 g साखर म्हणजे 100 g द्रावण, म्हणून 20% m/m.
- मध्यम : 141 g पाण्यात 9 g मीठ म्हणजे 150 g द्रावण, म्हणून 6% m/m.
- परीक्षेसाठी : 36 g पाण्यात 4 g औषध म्हणजे 40 g द्रावण, म्हणून 10% m/m.
नियम 2 : जे मोजता येते त्याला जुळणारी पद्धत निवडा — घन पदार्थ आणि ग्रॅममध्ये तोललेल्या मिश्रणांसाठी % m/m, द्रवाचे आकारमान मोजताना % m/v, आणि दोन द्रवांसाठी % v/v वापरा.
- सोपे : टॅल्कम पावडरच्या लेबलवर % m/m वापरतात.
- मध्यम : 0.9% m/v च्या सलाईनच्या प्रत्येक 100 mL मध्ये 0.9 g मीठ असते.
- परीक्षेसाठी : 5% v/v च्या कीटकनाशक फवाऱ्याच्या प्रत्येक 100 mL मध्ये 5 mL कीटकनाशक असते.
सूत्र लिहा, वर आणि खाली योग्य राशी ठेवा, मग 100 ने गुणा.
संपूर्ण द्रावणाच्या वस्तुमानाऐवजी द्रावकाच्या वस्तुमानाने भागणे.
आठवणीची युक्ती : द्राव्य भागिले द्रावण × 100 — 'द्राव्य वर, द्रावण खाली, शंभरने गुणा'.
फरक ओळखा
| पद्धत | सूत्र | उपयोग |
|---|---|---|
| % m/m | द्राव्याचे g ÷ द्रावणाचे g × 100 | घन पदार्थ आणि अन्नाची लेबले |
| % m/v | द्राव्याचे g ÷ द्रावणाचे mL × 100 | औषधे |
| % v/v | द्राव्याचे mL ÷ द्रावणाचे mL × 100 | मिसळणारे द्रव |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संहती म्हणजे काय?
- 2% m/m चे सूत्र लिहा.
- 3औषधांसाठी कोणती टक्केवारी पद्धत वापरतात?
- 4औषधाच्या द्रावणात प्रमाण योग्य का असावे लागते?
- 5काही साखर आणि मीठ घातलेले पेय नेहमी ORS का नसते?
- 6आपण द्रावकाच्या नव्हे तर द्रावणाच्या वस्तुमानाने का भागतो?
- 7एका विद्यार्थ्याने 88 g पाण्यात 12 g साखर मिसळली. % m/m काढा.
- 84% m/v च्या 250 mL द्रावणात औषध किती असते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दिलेल्या द्रावणात किंवा द्रावकात विरघळलेल्या द्राव्याचे प्रमाण.
- 2(द्राव्याचे वस्तुमान ÷ द्रावणाचे वस्तुमान) × 100.
- 3वस्तुमान-आकारमान टक्केवारी (% m/v).
- 4कमी असेल तर काम करणार नाही आणि जास्त असेल तर अपायकारक ठरू शकते.
- 5ORS मध्ये ठरावीक पाण्यात मीठ आणि साखर ठरलेल्या प्रमाणात लागते.
- 6कारण टक्केवारी संपूर्ण द्रावणाच्या 100 भागांमागे ठरवली जाते.
- 712%.
- 810 g.
विद्राव्यता, संतृप्त द्रावण आणि विद्राव्यता आलेख
गरम चहात अनेक चमचे साखर मावते, पण थंड चहा लवकरच आणखी साखर घ्यायला नकार देतो. द्रव किती धरू शकतो हे त्याच्या तापमानावर अवलंबून असते.
विद्राव्यता म्हणजे दिलेल्या तापमानाला ठरावीक द्रावकात (सहसा 100 g) विरघळणाऱ्या द्राव्याचे जास्तीत जास्त प्रमाण. त्या तापमानाला आणखी द्राव्य विरघळू न शकणारे द्रावण म्हणजे संतृप्त द्रावण. बहुतेक घन पदार्थांची विद्राव्यता तापमानासोबत वाढते, पण द्रवातील वायूंची घटते. विद्राव्यता आणि तापमान यांचा आलेख म्हणजे विद्राव्यता आलेख; तीव्र आलेख म्हणजे विद्राव्यता खूप बदलते, आणि सपाट आलेख म्हणजे ती कमी बदलते.
आकृतीत : विद्राव्यता तापमानावर अवलंबून असते आणि ती आलेखावरून वाचतात.
नियम 1 : विद्राव्यतेसोबत नेहमी तापमान सांगा — विद्राव्यता तापमानानुसार बदलते, म्हणून तापमानाशिवाय तिची किंमत अर्थहीन आहे.
- सोपे : 40 °C ला विद्राव्यता 60 g असलेला घन त्या तापमानाला 100 g पाण्यात 60 g धरतो.
- मध्यम : 50 g पाण्यात तेच संतृप्त द्रावण 30 g धरते.
- परीक्षेसाठी : जास्त तापमानाला तोच घन खूप जास्त विरघळू शकतो.
नियम 2 : किती वेगळे होईल ते आलेखावरून काढा — दोन तापमानांमधील विद्राव्यतेतील घट म्हणजे थंड केल्यावर बाहेर येणारे प्रमाण.
- सोपे : 60 °C ला 80 g वरून 20 °C ला 30 g झाल्यास 100 g पाण्यातून 50 g वेगळे होते.
- मध्यम : सपाट आलेखातून थंड केल्यावर जवळजवळ घन मिळत नाही.
- परीक्षेसाठी : तीव्र आलेखातून थंड केल्यावर भरपूर घन मिळतो.
प्रत्येक तापमानाला विद्राव्यता वाचा, मग वजाबाकी करून वेगळ्या होणाऱ्या घनाचे प्रमाण काढा.
प्रत्येक पदार्थ तापवल्यावर जास्त विरघळतो असे समजणे. वायू कमी विरघळतात आणि काही घन फारच थोडे बदलतात.
आठवणीची युक्ती : तापमान वाढल्यावर घन वर, वायू खाली — घनांची विद्राव्यता वाढते, वायूंची घटते.
फरक ओळखा
| पदार्थ | तापवण्याचा परिणाम | आलेख |
|---|---|---|
| बहुतेक घन | जास्त विरघळतात | चढता |
| खडे मीठ | जवळजवळ बदल नाही | सपाट |
| द्रवातील वायू | कमी विरघळतात | उतरता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विद्राव्यता म्हणजे काय?
- 2संतृप्त द्रावण म्हणजे काय?
- 3तापवल्यावर बहुतेक घनांच्या विद्राव्यतेवर काय परिणाम होतो?
- 4वायू विरघळलेले थंड पेय गरम झाल्यावर फिके का होते?
- 5विद्राव्यतेसोबत तापमान का सांगावे लागते?
- 6थंड केल्यावर किती घन वेगळा होईल ते विद्राव्यता आलेख कसे दाखवतो?
- 7एका मीठाची 20 °C ला विद्राव्यता 40 g आहे. 20 °C ला 250 g पाण्यात संतृप्त द्रावणासाठी किती मीठ लागेल?
- 8एका घनाची विद्राव्यता 70 °C ला 90 g आणि 30 °C ला 40 g आहे. 100 g पाण्याचे संतृप्त द्रावण 70 °C वरून 30 °C ला थंड केल्यास किती वेगळे होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दिलेल्या तापमानाला ठरावीक द्रावकात विरघळणाऱ्या द्राव्याचे जास्तीत जास्त प्रमाण.
- 2त्या तापमानाला आणखी द्राव्य विरघळवू न शकणारे द्रावण.
- 3विद्राव्यता वाढते.
- 4गरम द्रवात वायू कमी विरघळतात, म्हणून वायू बाहेर पडतो.
- 5कारण विद्राव्यता तापमानानुसार बदलते.
- 6दोन तापमानांमधील विद्राव्यतेतील घट म्हणजे वेगळे होणारे प्रमाण.
- 7100 g.
- 850 g.
विद्राव्यता, संतृप्त द्रावण आणि विद्राव्यता आलेख
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडास्फटिकीकरण
खडीसाखर जाड साखर पाकाच्या भांड्यात हळू हळू वाढते. काही दिवस तसेच ठेवले की पाकातून दोऱ्यावर चमकदार साखरेचे स्फटिक तयार होतात.
स्फटिक म्हणजे ज्याचे कण नियमित भौमितिक रचनेत मांडलेले असतात असा घन. संतृप्त द्रावणातून स्फटिक बनवण्याची प्रक्रिया म्हणजे स्फटिकीकरण, आणि ती घन पदार्थ शुद्ध करण्यासाठी वापरतात. गरम संतृप्त द्रावण आधी न विरघळणारी अशुद्धी काढण्यासाठी गाळतात, मग न हलवता हळू थंड करतात म्हणजे मोठे, सुंदर आकाराचे स्फटिक वाढतात. स्फटिक गाळून, थोड्या थंड पाण्याने धुऊन वाळवतात. थंड केल्यावर विद्राव्यता घटते म्हणून ही पद्धत चालते.
आकृतीत : संतृप्त द्रावण हळू थंड केल्यावर शुद्ध स्फटिक मिळतात.
नियम 1 : संतृप्त द्रावण बनवून गरम असतानाच गाळा — द्रावण जास्त तापमानाला संतृप्त करतात आणि न विरघळलेले घन काढण्यासाठी गाळतात.
- सोपे : कोमट पाण्यात कॉपर सल्फेट आणखी विरघळेनासे होईपर्यंत घालतात.
- मध्यम : मिठात मिसळलेली वाळू गाळणीकागदावर राहते.
- परीक्षेसाठी : फक्त विरघळलेला पदार्थ गाळणात जातो.
नियम 2 : हळू थंड करा आणि न हलवता ठेवा — हळू थंड केल्याने कणांना नियमित रचनेत बसायला वेळ मिळतो आणि मोठे स्फटिक बनतात.
- सोपे : हळू थंड केल्यावर मोठे चमकदार स्फटिक मिळतात.
- मध्यम : बर्फात झटपट थंड केल्यावर लहान स्फटिक मिळतात.
- परीक्षेसाठी : बीकर हलवल्याने स्फटिक तुटतात आणि आकार बिघडतो.
संतृप्त करा, गरम गाळा, हळू थंड करा, गोळा करून वाळवा.
स्फटिकीकरण म्हणजे द्रव पूर्ण कोरडे होईपर्यंत उकळणे असे समजणे. थोडे द्रावण मागे राहते म्हणून विरघळणारी अशुद्धी त्यातच राहते.
आठवणीची युक्ती : सं-गा-थं-वा — संतृप्त, गाळा, थंड करा, वाळवा.
फरक ओळखा
| पायरी | काय होते | कारण |
|---|---|---|
| गरम गाळणे | न विरघळणारी अशुद्धी निघते | ती विरघळत नाही |
| हळू थंड करणे | मोठे स्फटिक वाढतात | मांडणीसाठी वेळ |
| थंड पाण्याने धुणे | पृष्ठभागावरचे द्रावण निघते | स्फटिक फारसे विरघळत नाहीत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्फटिक म्हणजे काय?
- 2गरम संतृप्त द्रावण का गाळतात?
- 3द्रावण हळू का थंड करतात?
- 4केवळ बाष्पीभवनापेक्षा स्फटिकीकरणाने शुद्ध घन का मिळतो?
- 5मीठ बनवणारे लोक समुद्राचे पाणी उथळ वाफ्यांत का आटवतात?
- 6थंड होताना बीकर का हलवू नये?
- 7एका संतृप्त द्रावणात 70 °C ला 150 g घन आणि 30 °C ला 90 g घन असते. थंड केल्यावर किती घन स्फटिक बनतो?
- 8सारख्या वस्तुमानाची दोन गरम संतृप्त द्रावणे थंड केल्यावर 15 g आणि 40 g स्फटिक देतात. कोणत्या घनाची विद्राव्यता तापमानावर जास्त अवलंबून आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्याचे कण नियमित भौमितिक रचनेत मांडलेले असतात असा घन.
- 2न विरघळणारी अशुद्धी काढण्यासाठी.
- 3कणांना मोठे, सुंदर आकाराचे स्फटिक बनवायला वेळ मिळावा म्हणून.
- 4विरघळणारी अशुद्धी उरलेल्या द्रावणात राहते.
- 5बाष्पीभवनाने संहती वाढत जाऊन स्फटिक दिसू लागतात.
- 6हलवल्याने स्फटिक तुटतात आणि आकार बिघडतो.
- 760 g.
- 8ज्याचे 40 g स्फटिक मिळाले तो.
आसवन आणि प्रभाजी आसवन
मीठ मिसळलेल्या समुद्राच्या पाण्याचे गाळणी न वापरताही पिण्यायोग्य पाणी करता येते: ते उकळवा आणि वाफ थंड पृष्ठभागावर पकडा.
आसवन म्हणजे मिसळणारे द्रव किंवा द्रावणातील द्रव असे वेगळे करणे: मिश्रण तापवल्यावर कमी उत्कलनबिंदू असलेला द्रव आधी वाफ होतो, मग ती वाफ संघनित्रात थंड होऊन आसुत नावाचा द्रव बनते. उत्कलनबिंदूंत किमान सुमारे 25 °C फरक असताना ते चांगले चालते. फरक 25 °C पेक्षा कमी असेल तेव्हा प्रभाजी आसवन वापरतात, जसे शुद्धीकरण कारखाना खनिज तेलातून पेट्रोलियम वायू, पेट्रोल, रॉकेल आणि डिझेल वेगळे करतो.
आकृतीत : कमी उत्कलनबिंदूचा द्रव आधी वाफ होतो आणि संघनित केला जातो.
नियम 1 : उत्कलनबिंदू पाहा — जो द्रव कमी तापमानाला उकळतो तो आधी गोळा होतो.
- सोपे : अ‍ॅसिटोन (56 °C) पाण्याआधी (100 °C) येते.
- मध्यम : द्रव आणि विरघळलेला घन: द्रव आसवित होतो आणि घन मागे राहतो.
- परीक्षेसाठी : मिठाच्या द्रावणातून आसुत म्हणून शुद्ध पाणी मिळते आणि फ्लास्कमध्ये मीठ राहते.
नियम 2 : उत्कलनबिंदूंच्या फरकावरून पद्धत निवडा — किमान 25 °C फरक असेल तर साधे आसवन योग्य; कमी फरक असेल तर प्रभाजी आसवन लागते.
- सोपे : अल्कोहोल (78 °C) आणि बेंझीन (80 °C) जवळ आहेत, म्हणून प्रभाजी आसवन लागते.
- मध्यम : खनिज तेलाचे अंश प्रभाजी आसवनाने वेगळे करतात.
- परीक्षेसाठी : मिट्टी का इत्तर पारंपरिक देग-भपका आसवन पद्धतीने मिळवतात.
तापवा, वाफ करा, संघनित करा, गोळा करा: कमी उत्कलनबिंदू आधी येतो.
एकमेकांत न मिसळणाऱ्या द्रवांसाठी आसवन वापरणे. न मिसळणारे द्रव पृथक्करण नरसाळ्याने वेगळे करतात.
आठवणीची युक्ती : ता-वा-सं-गो — तापवा, वाफ, संघनित करा, गोळा करा.
फरक ओळखा
| भाग | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| फ्लास्क | तापवताना मिश्रण धरतो | मिठाचे द्रावण |
| संघनित्र | वाफ थंड करून द्रव करते | पाण्याने थंड केलेली नळी |
| आसुत | शुद्ध संघनित द्रव | शुद्ध पाणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आसवन म्हणजे काय?
- 2संघनित झाल्यावर गोळा होणाऱ्या द्रवाला काय म्हणतात?
- 3संघनित्र काय करते?
- 4अ‍ॅसिटोन पाण्यापासून आसवनाने का वेगळे करता येते?
- 5जवळ उत्कलनबिंदू असलेल्या द्रवांसाठी प्रभाजी आसवन का वापरतात?
- 6खारे पाणी आसवित केल्यावर मीठ मागे का राहते?
- 7द्रव X चा उत्कलनबिंदू 62 °C आणि द्रव Y चा 98 °C आहे. कोणता आधी आसवित होतो आणि साधे आसवन योग्य आहे का?
- 8खनिज तेलाच्या प्रभाजी आसवनात स्तंभात कोणता अंश जास्त वर चढतो, कमी की जास्त उत्कलनबिंदूचा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1द्रव तापवून त्याची वाफ करून ती थंड करून पुन्हा द्रव मिळवणे.
- 2आसुत.
- 3ती वाफ थंड करून पुन्हा द्रव बनवते.
- 4अ‍ॅसिटोनचा उत्कलनबिंदू पाण्यापेक्षा खूप कमी आहे, म्हणून ते आधी वाफ होते.
- 5कारण ते जवळ उकळणारे द्रव वेगळे करते.
- 6मीठ वाफ होत नाही, म्हणून ते फ्लास्कमध्ये राहते.
- 7X आधी आसवित होतो; फरक 36 °C आहे, म्हणून साधे आसवन योग्य आहे.
- 8कमी उत्कलनबिंदू असलेला.
कागद वर्णलेखन आणि न मिसळणाऱ्या द्रवांचे पृथक्करण
काळ्या स्केचपेनच्या रेघेला पाण्याचा एक थेंब लागला की ती इंद्रधनुष्यासारख्या रंगांत पसरते. पाणी वेगवेगळे रंग वेगवेगळ्या वेगाने घेऊन जात असते.
कागद वर्णलेखन मिश्रणातील रंगीत पदार्थ वेगळे करते, कारण द्रावक कागदातून चढताना ते वेगवेगळ्या दराने वर सरकतात. सुरुवातीची रेषा पेन्सिलने काढतात आणि द्रावकाची पातळी ठिपक्याच्या खाली असावी लागते. तेल आणि पाण्यासारखे न मिसळणारे द्रव दोन थर बनवतात आणि पृथक्करण नरसाळ्याने वेगळे करतात: जास्त घनतेचा द्रव खालचा थर बनतो आणि तोटीतून आधी काढला जातो.
आकृतीत : वर्णलेखन रंगांना वेगाने वेगळे करते; नरसाळे द्रवांना थरांनी वेगळे करते.
नियम 1 : वर्णलेखनात द्रावक रंगद्रव्यांना वर घेऊन जाते — जास्त वेगाने जाणारे रंगद्रव्य जास्त दूर पोहोचते, म्हणून प्रत्येक वेगळ्या जागी येते.
- सोपे : काळ्या शाईतून अनेक रंगीत ठिपके मिळतात.
- मध्यम : पालकाच्या अर्कात हिरवे आणि पिवळे रंगद्रव्य दिसू शकते.
- परीक्षेसाठी : पेन्सिलची रेघ वापरतात कारण ती द्रावकासोबत पसरत नाही.
नियम 2 : न मिसळणारे द्रव घनतेनुसार बसतात — जास्त घनतेचा द्रव खालचा थर असतो आणि तो आधी काढतात.
- सोपे : तेल पाण्यावर तरंगते, म्हणून पाणी आधी काढतात.
- मध्यम : वरचा थर तोटीपर्यंत पोहोचण्यापूर्वी तोटी बंद करा.
- परीक्षेसाठी : सारख्या घनतेचे द्रव स्पष्ट थर बनवणार नाहीत.
वर्णलेखन : ठिपका द्रावकाच्या वर, पेन्सिल रेषा. नरसाळे : घनतेनुसार थर, खालचा थर आधी काढा.
मिसळणाऱ्या द्रवांसाठी पृथक्करण नरसाळे किंवा दोन द्रवांसाठी गाळण वापरणे. द्रव गाळणीकागदातून निघून जातात.
आठवणीची युक्ती : वर्णलेखनासाठी पेन्सिल-ठिपका-द्रावक आणि नरसाळ्यासाठी जड खाली.
फरक ओळखा
| तंत्र | कशावर आधारित | काय वेगळे करते |
|---|---|---|
| कागद वर्णलेखन | रंगद्रव्यांचे भिन्न वेग | रंगीत पदार्थ |
| पृथक्करण नरसाळे | भिन्न घनता, न मिसळणे | तेल आणि पाणी |
| गाळण | कणांचा आकार | द्रवातून घन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वर्णलेखन म्हणजे काय?
- 2न मिसळणारे दोन द्रव कोणत्या उपकरणाने वेगळे करतात?
- 3तेल आणि पाणी मिसळल्यावर वरचा थर कोणता असतो?
- 4सुरुवातीची रेषा पेन्सिलने का काढतात?
- 5द्रावकाची पातळी नमुन्याच्या ठिपक्याखाली का असावी?
- 6तेल आणि पाणी नरसाळ्याने वेगळे करता येते पण गाळणीकागदाने का नाही?
- 7एक रंगद्रव्य 8 cm आणि दुसरे 3 cm सरकले, तेवढ्याच वेळात. कोणते जास्त वेगाने सरकते?
- 8रॉकेल (पाण्यापेक्षा हलके) आणि पाणी नरसाळ्यात आहेत. कोणता थर वर आहे आणि कोणता आधी काढला जातो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रंगाने लिहिणे.
- 2पृथक्करण नरसाळे.
- 3तेलाचा थर.
- 4शाईप्रमाणे पेन्सिलच्या खुणा द्रावकासोबत पसरत नाहीत.
- 5ठिपका द्रावकात बुडला तर रंगद्रव्य धुऊन जाते.
- 6दोन्ही द्रव गाळणीकागदातून जातात, पण नरसाळे घनतेनुसार थर वेगळे करते.
- 7जे रंगद्रव्य 8 cm सरकले ते.
- 8रॉकेल वर आहे; पाणी आधी काढले जाते.
ऊर्ध्वपातन, अपकेंद्रण, साकळणे आणि मिश्रधातू
हातात फिरवायचे अपकेंद्रक खेळणे, गरम तबकातील चिमूटभर कापूर आणि गढूळ पाण्यातील चिमूटभर तुरटी ही सर्व मिश्रणे वेगवेगळ्या प्रकारे वेगळी करतात. प्रत्येकात मिश्रणाचा वेगळा गुणधर्म वापरला जातो.
ऊर्ध्वपातन म्हणजे घन पदार्थाचे तापवल्यावर थेट वाफेत रूपांतर होणे, जसे कापूर आणि नॅफ्थालीन करतात, म्हणून ते वाळूपासून वेगळे करता येतात; वाफेचे थंड होऊन पुन्हा घन होणे म्हणजे निक्षेपण. अपकेंद्रणात मिश्रण फिरवल्याने जड कण बाहेरच्या दिशेला जाऊन तळाशी बसतात, जसे रक्त पेशी आणि रक्तद्रवात वेगळे करतात. साकळण्यात तुरटीसारखे साकळक बारीक कणांच्या गुठळ्या करतात आणि ते बसतात. मिश्रधातू म्हणजे धातूंचे एकसारखे मिश्रण, जसे सुमारे 80% तांबे आणि 20% जस्ताचे पितळ.
आकृतीत : प्रत्येक घटकाचा वेगळा गुणधर्म वापरणारी पद्धत निवडा.
नियम 1 : जो गुणधर्म वेगळा आहे तो वापरा — ऊर्ध्वपातन वाफ होण्याची क्षमता वापरते, अपकेंद्रण घनता वापरते, साकळणे गुठळ्या होणे वापरते, आणि चुंबक चुंबकत्व वापरतो.
- सोपे : नॅफ्थालीन ऊर्ध्वपातित होते पण वाळू नाही.
- मध्यम : लोहचूर्ण गंधकातून चुंबकाने बाहेर ओढले जाते.
- परीक्षेसाठी : तुरटीने गुठळ्या झाल्यावर बारीक माती बसते.
नियम 2 : पायऱ्या क्रमाने आखा — वाळू, मीठ आणि नॅफ्थालीनसारख्या मिश्रणात सर्वात सोपा घटक आधी काढा.
- सोपे : नॅफ्थालीन ऊर्ध्वपातनाने काढण्यासाठी तापवा.
- मध्यम : पाणी घालून गाळा आणि वाळू कागदावर ठेवा.
- परीक्षेसाठी : मीठ मिळवण्यासाठी गाळण आटवा.
प्रत्येक घटकाला इतरांपासून वेगळे करणाऱ्या गुणधर्माशी जोडा.
मिश्रधातू गाळणाने वेगळा करता येतो असे समजणे. त्याचे धातू द्रावणासारखे एकसारखे मिसळलेले असतात.
आठवणीची युक्ती : ऊ-अ-सा-मि — ऊर्ध्वपातन, अपकेंद्रण, साकळणे, मिश्रधातू.
फरक ओळखा
| पद्धत | तत्त्व | उदाहरण |
|---|---|---|
| ऊर्ध्वपातन | घन थेट वाफ होतो | वाळूपासून कापूर |
| अपकेंद्रण | फिरवल्याने जड कण खाली | रक्ताचे घटक |
| साकळणे | तुरटी बारीक कणांच्या गुठळ्या करते | गढूळ पाणी निवळणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ऊर्ध्वपातन म्हणजे काय?
- 2कण साकळण्यासाठी गढूळ पाण्यात काय घालतात?
- 3मिश्रधातू म्हणजे काय?
- 4कापूर वाळूपासून तापवून का वेगळा करता येतो?
- 5अपकेंद्रक जड कणांना नळीच्या तळाशी का ढकलतो?
- 6मिश्रधातू गाळणाने का वेगळा करता येत नाही?
- 7एका मिश्रणात वाळू, मीठ आणि नॅफ्थालीन आहेत. तिन्ही मिळवण्याच्या पायऱ्यांचा क्रम सांगा.
- 8100 g पितळात सुमारे 80% तांबे आहे. जस्त किती आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1घन पदार्थाचे तापवल्यावर थेट वाफेत रूपांतर.
- 2तुरटी.
- 3दोन किंवा अधिक धातूंचे किंवा धातू आणि अधातूचे एकसारखे मिश्रण.
- 4कापूर तापवल्यावर ऊर्ध्वपातित होतो, वाळू नाही.
- 5फिरवल्याने बाहेरचे बल निर्माण होते जे जड कणांना बाहेर आणि खाली ढकलते.
- 6त्याचे धातू द्रावणासारखे एकसारखे मिसळलेले असतात.
- 7नॅफ्थालीन ऊर्ध्वपातित करण्यासाठी तापवा, वाळू मिळवायला पाणी घालून गाळा, मग मीठ मिळवायला गाळण आटवा.
- 820 g.