K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा ५: जीवनाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती (Origin and Evolution of Life)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

जीवनाची उत्पत्ती

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता १० मध्ये Lamarck आणि Darwin ची ओळख झाली; येथे जीवनाची उत्पत्ती, उत्क्रांतीचे पुरावे, यंत्रणा आणि मानवी उत्क्रांती सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

स्वयंपाकघरात साहित्य एकत्र येऊन चव तयार होते; तसेच पृथ्वीवर रसायनांपासून जीवन आले असे मानले जाते.

सोपी व्याख्या

Chemical evolution = निर्जीव रसायनांपासून हळूहळू जीवाची निर्मिती. Protobionts = सजीवांसारखे काही गुण असलेले पूर्वजीव रेणू-समूह.

जीवनाची उत्पत्तीजीवनाची उत्पत्तीCH₄ NH₃ H₂ H₂OSimple organicProtobiontsRNA → DNA → cellSpecial creation, cosmozoa, abiogenesis (Redi, Pasteur ने खोडले)Biogenesis : जीव फक्त जीवापासून; पहिल्या जीवाचे उत्तर नाहीOparin (1924) + Haldane (1929) : chemical evolutionBig-Bang (Lemaitre 1931); पृथ्वी ~4.6 अब्ज वर्षे; reducing वातावरण‘Hot dilute soup’ : amino acids, साखर, purine, pyrimidineProtobionts : coacervates (Oparin), microspheres (Fox)Miller–Urey (1953) : CH₄ : NH₃ : H₂ = 1:2:2 + स्पार्क → amino acidsRNA World : पहिले जीवन RNA (Woese, Crick, Orgel 1960); ribozymeपहिले जीवन ~2000 दशलक्ष वर्षांपूर्वी; chemoheterotroph

आकृतीत : जीवन-उत्पत्तीचे टप्पे.

नियम 1 : जुने सिद्धांत — Special creation : ईश्वराने निर्मिले (धार्मिक विश्वास; पुरावा नाही). Cosmozoa / panspermia : जीव इतर ग्रहांवरून बीजाणूंच्या रूपात आले; पृथ्वीवरील उत्पत्ती सांगत नाही. Spontaneous generation (abiogenesis) : जीव निर्जीवातून; Redi (माशा-अळ्या) आणि Louis Pasteur (S-नळीचे flask) यांनी खोडले. Biogenesis : जीव नेहमी जीवापासून; जीवनाचे सातत्य सांगते, पण पहिल्या जीवाचे उत्तर देत नाही.

  • सोपे : Pasteur : S-नळी flask.
  • मध्यम : Biogenesis = जीव → जीव.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Abiogenesis खोडला.

नियम 2 : Chemical evolution, Miller–Urey, RNA World — Oparin (1924) + Haldane (1929). Big Bang (Lemaitre 1931) : विश्व ~20 अब्ज वर्षांपूर्वी; पृथ्वी ~4.6 अब्ज वर्षांपूर्वी; आदिम वातावरण reducing (ऑक्सिजन नाही; CH₄, NH₃, H₂, पाणी). रासायनिक अभिक्रियांनी साधे organic रेणू (साखर, amino acids, purines, pyrimidines) → पाण्यात साचले = ‘hot dilute soup’; polymerisation → प्रथिने, nucleic acids → protobionts : coacervates (Oparin), microspheres (Fox). Miller आणि Urey (1953) : CH₄ : NH₃ : H₂ = 1:2:2 + पाण्याची वाफ + विद्युत ठिणगी → amino acids, urea, lactic acid. RNA World : पहिले जीवन RNA वर आधारित (Woese, Crick, Orgel 1960; ribozyme, ribosome मधील RNA उत्प्रेरक पुरावा); नंतर DNA आणि प्रथिने. पहिले जीवन ~2000 दशलक्ष वर्षांपूर्वी.

  • सोपे : Miller : 1953.
  • मध्यम : Reducing = O₂ नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Coacervate = Oparin; microsphere = Fox.
लक्षात ठेवा

O-H-M : Oparin-Haldane, Miller-Urey, … RNA first.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘वातावरणात मुक्त O₂ होता’ चूक. सापळा : ‘Miller ने Pasteur चे प्रयोग केले’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "M-U gases 1:2:2 = Methane : Ammonia : Hydrogen".

फरक ओळखा

शास्त्रज्ञयोगदान
Redi / PasteurAbiogenesis खोडला
Oparin–HaldaneChemical evolution
Miller–UreyAmino acids बनले
Woese–Crick–OrgelRNA World

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Abiogenesis कोणी खोडला?
  2. 2Biogenesis म्हणजे?
  3. 3पृथ्वीचे वय?
मध्यम
  1. 4आदिम वातावरण?
  2. 5Haldane ची ‘soup’ म्हणजे?
  3. 6Coacervates कोणी?
आव्हानात्मक
  1. 7Miller चे वायू?
  2. 8RNA World कोणी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Pasteur.
  2. 2जीव जीवापासून.
  3. 3~4.6 अब्ज वर्षे.
  4. 4Reducing.
  5. 5Hot dilute soup.
  6. 6Oparin.
  7. 7CH₄, NH₃, H₂ (1:2:2).
  8. 8Woese, Crick, Orgel.

उत्क्रांतीचे पूर्वीचे सिद्धांत

रोजच्या जीवनातून

जिराफाची मान लांब का? लोकांनी वेगवेगळी कारणे दिली आणि अनेक सिद्धांत तयार झाले.

सोपी व्याख्या

Organic evolution = सरल पूर्वजांपासून आजच्या गुंतागुंतीच्या जीवांचा हळूहळू, सलग, अपरिवर्तनीय विकास. Darwin : ‘descent with modification’.

उत्क्रांतीचे सिद्धांतउत्क्रांतीचे सिद्धांतLamarck 1809Darwin 1859de Vries 1901Use–disuseNatural selectionMutation theoryLamarck : मिळवलेले गुण वारसाने (जिराफ); Weismann ने 21 पिढ्या शेपट्या कापल्याWeismann : germplasm चे सातत्य; somatic बदल वारसाने जात नाहीतDarwin : प्रवास 1831–36 (Beagle), Galápagos; Wallace, Malthus5 मुद्दे : overproduction, struggle, variations, natural selection, speciationSpencer : ‘survival of the fittest’; salmon ~28 लाख अंडीDarwin च्या मर्यादा : variations चे कारण/वारसा नाही सांगितलेde Vries : Oenothera lamarckiana; mutations = अचानक, मोठे, वारसानेआक्षेप : मोठे बदल chromosome aberrations; दर कमी

आकृतीत : Lamarck, Darwin आणि de Vries.

नियम 1 : Lamarck आणि Darwin — Lamarck (1809) : अवयवांचा वापर/अवापर आणि गरजेमुळे मिळवलेले गुण पुढच्या पिढीत (उदा. उंच झाडांची पाने खाण्यासाठी जिराफाची मान वाढली). Weismann ने उंदरांच्या शेपट्या 21 पिढ्या कापल्या — काहीच फरक नाही; म्हणून germplasm चे सातत्य (somatic बदल वारसाने जात नाहीत). Darwin (1831–36 प्रवास; Galápagos चे finches व कासवे; Wallace, Malthus, कृत्रिम निवडीचा प्रभाव) : 1 अतिप्रजनन, 2 अस्तित्वासाठी संघर्ष, 3 variations, 4 natural selection (Spencer : ‘survival of the fittest’), 5 नवीन species. मर्यादा : variations चे कारण आणि वारसा न सांगणे, मधले प्रकार न सापडणे.

  • सोपे : Lamarck : वापर–अवापर.
  • मध्यम : Weismann : 21 पिढ्या.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Darwin : 5 मुद्दे.

नियम 2 : de Vries चा Mutation theory — Hugo de Vries (1901) : Oenothera lamarckiana च्या 7 पिढ्यांत काही संततींत अचानक, स्पष्ट फरक. वैशिष्ट्ये : mutations = मोठे, अचानक, यादृच्छिक, खंडित (discontinuous); वारसाने जातात; उत्क्रांतीचा कच्चा माल; उपयोगी निवडल्या जातात, हानिकारक नष्ट; संचयाने नवीन species. आक्षेप : de Vries चे मोठे बदल प्रत्यक्षात chromosome aberrations; जनुक mutations साधारणतः लहान; दर कमी.

  • सोपे : Mutation = अचानक आणि वारसाने.
  • मध्यम : 1901 : de Vries.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Oenothera = प्रयोग-वनस्पती.
लक्षात ठेवा

L-D-V : Lamarck-use, Darwin-selection, de Vries-mutation.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Darwin ने acquired traits मानले’ चूक (Lamarck). सापळा : ‘Weismann ने सिद्धांत मांडला Lamarck चा’ चूक (खोडला).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Lamarck = Long neck (use); Darwin = Different survive".

फरक ओळखा

सिद्धांतमुख्य कल्पना
Lamarckवापर–अवापर, acquired traits
DarwinNatural selection
de VriesMutations
WeismannGermplasm continuity

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Lamarck चे वर्ष?
  2. 2Weismann चा प्रयोग?
  3. 3‘Survival of the fittest’ कोणी?
मध्यम
  1. 4Darwin चे बेट?
  2. 5Darwin चा पहिला मुद्दा?
  3. 6de Vries ची वनस्पती?
आव्हानात्मक
  1. 7Mutation theory वर्ष?
  2. 8एक आक्षेप?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 11809.
  2. 221 पिढ्या शेपट्या कापल्या.
  3. 3Herbert Spencer.
  4. 4Galápagos.
  5. 5अतिप्रजनन.
  6. 6Oenothera lamarckiana.
  7. 71901.
  8. 8बदल chromosome aberrations होते.

उत्क्रांतीच्या यंत्रणा, isolation आणि speciation

रोजच्या जीवनातून

नदीने गाव दोन भागांत विभागले तर दोन्ही बाजूंच्या लोकांची भाषा कालांतराने वेगळी होते — प्राण्यांतही तसेच.

सोपी व्याख्या

Speciation = नवीन species ची निर्मिती. Species = एकमेकांशी संकर करून सुपीक संतती देणारे जीव.

यंत्रणा आणि speciationउत्क्रांतीच्या यंत्रणा आणि speciationMutationRecombinationGene flowGenetic driftGene flow (migration) : allele चे देवाणघेवाण; populations जवळGenetic drift : योगायोगाने allele वारंवारतेत बदल; लहान गट; founder effectIsolation : geographical/reproductive → gene flow थांबतोAllopatric : भौगोलिक अडथळा (Galápagos finches, marsupials)Sympatric : अडथळा नाही; reproductive isolation (Cichlid, Lake Victoria)Interspecific : hybridisation + chromosome दुप्पट (Triticum aestivum)Species = interbreed + fertile संतती; Mendelian population; gene poolMule (गाढव × घोडी) वंध्य; hinnyउत्क्रांती = ‘descent with modification’ (Darwin)

आकृतीत : उत्क्रांतीच्या यंत्रणा.

नियम 1 : Gene pool बदलणारे घटक — Mendelian population = आंतर-संकर करणारा छोटा गट; त्यातील सर्व जनुकांची बेरीज = gene pool. बदलणारे घटक : mutation, genetic recombination, gene flow (migration) (allele ची देवाणघेवाण), genetic drift (योगायोगाने allele वारंवारतेत बदल; लहान गटात जास्त; founder effect : काही जण नवीन ठिकाणी गेल्यास), natural selection, non-random mating. Isolation = एका गटाचे उपगट; गट पृथक्करण (भौगोलिक अडथळे : नदी, पर्वत) gene flow थांबवते.

  • सोपे : Drift = योगायोग.
  • मध्यम : Gene flow = migration.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Founder effect = लहान वसाहत.

नियम 2 : Speciation चे प्रकार — Intraspecific : (i) Allopatric — भौगोलिक अडथळ्याने (हिमनदी, पर्वत, स्थलांतर); उदा. Galápagos finches (14 species), Australia चे marsupials; adaptive radiation. (ii) Sympatric — अडथळ्याशिवाय, reproductive isolation ने; उदा. Lake Victoria चे Cichlid मासे; mutations उपयोगी. Interspecific : hybridisation + chromosome दुप्पट होऊन नवीन species — उदा. गहू Triticum aestivum (hexaploid). वंध्य संकर : mule (गाढव × घोडी).

  • सोपे : Allopatric = अडथळा.
  • मध्यम : Sympatric = अडथळा नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Mule = वंध्य.
लक्षात ठेवा

Allo = Away (वेगळे ठिकाण); Sym = Same place.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Sympatric मध्ये भौगोलिक अडथळा’ चूक. सापळा : ‘Genetic drift = natural selection’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Allopatric = Away, Sympatric = Same".

फरक ओळखा

प्रकारअडथळाउदाहरण
AllopatricभौगोलिकGalápagos finches
SympatricनाहीCichlids
InterspecificHybridisationTriticum aestivum

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Gene pool म्हणजे?
  2. 2Gene flow म्हणजे?
  3. 3Genetic drift म्हणजे?
मध्यम
  1. 4Founder effect?
  2. 5Allopatric उदाहरण?
  3. 6Sympatric उदाहरण?
आव्हानात्मक
  1. 7Species ची व्याख्या?
  2. 8वंध्य संकर?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1समूहातील सर्व जनुकांची बेरीज.
  2. 2Migration ने alleles ची देवाणघेवाण.
  3. 3योगायोगाने allele वारंवारतेत बदल.
  4. 4लहान वसाहतीमुळे drift.
  5. 5Galápagos finches.
  6. 6Lake Victoria Cichlids.
  7. 7Interbreed + fertile संतती.
  8. 8Mule.

Natural selection, Hardy–Weinberg आणि adaptive radiation

रोजच्या जीवनातून

प्रदूषणाने झाडांची साल काळी झाली की काळे पतंग लपून वाचले आणि संख्येने वाढले.

सोपी व्याख्या

Natural selection = अनुकूल variations असलेले टिकतात. Hardy–Weinberg = न बदलणाऱ्या समूहात allele वारंवारता स्थिर. Adaptive radiation = एका पूर्वजापासून अनेक रूपे.

Natural selectionNatural selection, Hardy–WeinbergStabilisingDirectionalDisruptiveStabilising : मध्य टिकतो, टोके नष्ट (जन्मवजन); Directional : एक टोक (DDT, peppered moth)Disruptive : दोन टोके टिकतात (seed-cracker finches)Hardy–Weinberg : p + q = 1; p² + 2pq + q² = 1बदल नाही जर : mutation, drift, gene flow, selection, non-random mating नाहीAdaptive radiation : एक पूर्वज → अनेक रूपेDarwin's finches (Galápagos) : चोचीचे प्रकार; marsupials (Australia)Industrial melanism : काळे पतंग प्रदूषणात जास्तDDT प्रतिकार : मच्छर; antibiotic प्रतिकार (उदाहरणे)

आकृतीत : Selection चे प्रकार आणि Hardy–Weinberg.

Live आकृती

Natural selection, Hardy–Weinberg आणि adaptive radiation

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Natural selection चे तीन प्रकार — Stabilising : मध्यम रूप टिकते, दोन्ही टोके नष्ट; विविधता कमी; स्थैर्य (उदा. मध्यम जन्मवजनाची बाळे). Directional : एका टोकाकडे सरकते; उत्क्रांतीचा बदल (उदा. industrial melanism — काळे पतंग; DDT-प्रतिकारक मच्छर). Disruptive : दोन्ही टोके टिकतात, मधले नष्ट; दोन शिखरे; दुर्मिळ (उदा. आफ्रिकेतील seed-cracker finches : मोठी आणि लहान चोच).

  • सोपे : Stabilising = मध्य.
  • मध्यम : Directional = एक टोक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Disruptive = दोन टोके.

नियम 2 : Hardy–Weinberg आणि adaptive radiation — Hardy–Weinberg principle : संतुलनात allele आणि genotype वारंवारता पिढ्यानपिढ्या स्थिर. p = प्रभावी allele, q = अप्रभावी; p + q = 1; p² + 2pq + q² = 1 (AA : Aa : aa). उदा. जर q = 0.3 तर p = 0.7; AA = 0.49, Aa = 0.42, aa = 0.09. संतुलन बदलणारे घटक : mutation, genetic drift, gene flow, recombination, natural selection, non-random mating; हे नसतील तर समूह उत्क्रांत होत नाही. Adaptive radiation : एका पूर्वजापासून अनेक अनुकूल रूपे — Darwin's finches (Galápagos; वेगवेगळ्या चोची), Australia चे marsupials.

  • सोपे : p + q = 1.
  • मध्यम : 0.49 + 0.42 + 0.09 = 1.
  • परीक्षेसाठी (CET) : H–W : उत्क्रांती नाही.
लक्षात ठेवा

S-D-D : Stabilising = Stay, Directional = Drift to one side, Disruptive = Divide.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Stabilising selection उत्क्रांती घडवते’ चूक. सापळा : ‘p² = heterozygotes’ चूक (2pq).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "2pq = ‘Two Parents Qualify’ = heterozygous".

फरक ओळखा

प्रकारपरिणाम
Stabilisingमध्य टिकतो
Directionalएक टोक वाढते
Disruptiveदोन शिखरे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Hardy–Weinberg समीकरण?
  2. 2q = 0.4 तर p?
  3. 3q = 0.5 तर aa?
मध्यम
  1. 4Industrial melanism कोणता प्रकार?
  2. 5Seed-cracker finches?
  3. 6Adaptive radiation उदाहरण?
आव्हानात्मक
  1. 7H–W चा घटक नसल्यास?
  2. 82pq = ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1p² + 2pq + q² = 1.
  2. 20.6.
  3. 30.25.
  4. 4Directional.
  5. 5Disruptive.
  6. 6Darwin's finches.
  7. 7समूह उत्क्रांत होत नाही.
  8. 8Heterozygous genotype.

उत्क्रांतीचे पुरावे

रोजच्या जीवनातून

वडिलांच्या चेहऱ्यातील साम्यामुळे नाते ओळखता येते; तसेच शरीररचनेवरून प्राण्यांचे नाते.

सोपी व्याख्या

Palaeontology = जीवाश्मांचा अभ्यास. Homologous = रचना सारखी, कार्य वेगळे. Analogous = कार्य सारखे, रचना वेगळी.

पुरावेउत्क्रांतीचे पुरावेHomologousAnalogousVestigialरचना सारखी, कार्य वेगळेकार्य सारखे, रचना वेगळीअवशेषी; appendix, coccyxDivergent evolutionConvergent evolutionPalaeontology : fossils; जुने थर = आदिम; moulds, casts, compressionsConnecting links : Archaeopteryx (सरपटणारे↔पक्षी), SeymouriaArchaeopteryx : दात, लांब शेपटी, नखे + पिसे, पंख (1861, Bavaria)Homologous : वटवाघूळ, देवमासा, घोडा, मानव यांचे forelimb; बेलचे काटेAnalogous : कीटक आणि पक्ष्यांचे पंख; octopus आणि सस्तन डोळाVestigial : wisdom teeth, nictitating membrane, appendixMolecular : सर्वांत पेशी, DNA/RNA, ATP, सारखा genetic codeचिंपांझी–मानव DNA फरक 2.5%; माकड–मानव 10%

आकृतीत : Homologous, analogous आणि vestigial अवयव.

नियम 1 : जीवाश्म (Palaeontology) — Fossils = पूर्वीच्या सजीवांचे अवशेष; सर्वांत थेट पुरावा; जुन्या थरात आदिम, वरच्या नव्या थरात प्रगत प्रकार. प्रकार : moulds (पोकळीतील ठसा), casts (साच्यात खनिज भरून), compressions (कार्बन आवरण), बर्फातील (Wooly Mammoth, Siberia), amber (राळेतील कीटक). Connecting link : दोन गटांचे गुण असलेला — Archaeopteryx (सरपटणारे ↔ पक्षी; Jurassic, Bavaria 1861) : दात, लांब शेपटी, नखे, खवले (सरपटणाऱ्यांचे) + पिसे, पंख, चोच (पक्ष्यांचे); Huxley : ‘glorified reptiles’. इतर : Seymouria (उभयचर ↔ सरपटणारे).

  • सोपे : Archaeopteryx = सरपटणारे + पक्षी.
  • मध्यम : जुना थर = आदिम.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Amber = राळ.

नियम 2 : Morphology, embryology, molecular पुरावे — Homologous (समान उगम, भिन्न कार्य) : वटवाघूळ, देवमासा, घोडा, मानव, पक्षी यांचे forelimb; बोगनवेल काटे आणि कुकुरबिटा tendril → divergent evolution/adaptive radiation; समान पूर्वज. Analogous (भिन्न उगम, समान कार्य) : कीटक आणि पक्ष्यांचे पंख; octopus आणि सस्तन डोळा; penguin आणि dolphin flipper → convergent evolution; पूर्वज सांगत नाहीत. Vestigial (अवशेषी, निरुपयोगी) : wisdom teeth, nictitating membrane, coccyx, vermiform appendix. Molecular : सर्वांत पेशी, DNA/RNA, ATP, सारखा genetic code; चिंपांझी–मानव DNA फरक 2.5%, माकड–मानव 10%.

  • सोपे : Homologous = Divergent.
  • मध्यम : Analogous = Convergent.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Vestigial = अवशेष.
लक्षात ठेवा

H-D, A-C : Homologous-Divergent, Analogous-Convergent.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Wing of insect आणि bird homologous’ चूक (analogous). सापळा : ‘Analogous common ancestry दाखवतात’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Homo = same origin; Analo = same job".

फरक ओळखा

मुद्दाHomologousAnalogous
रचनासारखीभिन्न
कार्यभिन्नसारखे
उत्क्रांतीDivergentConvergent

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Fossils चा अभ्यास?
  2. 2Archaeopteryx कोणाचा दुवा?
  3. 3Homologous उदाहरण?
मध्यम
  1. 4Analogous उदाहरण?
  2. 5Vestigial उदाहरण?
  3. 6Divergent evolution कोणात?
आव्हानात्मक
  1. 7चिंपांझी–मानव DNA फरक?
  2. 8Amber म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Palaeontology.
  2. 2सरपटणारे आणि पक्षी.
  3. 3वटवाघूळ आणि मानवाचे forelimb.
  4. 4कीटक आणि पक्ष्यांचे पंख.
  5. 5Wisdom teeth / appendix.
  6. 6Homologous organs.
  7. 72.5%.
  8. 8कठीण राळ.

Geological time scale

रोजच्या जीवनातून

पृथ्वीचा इतिहास एका भल्या मोठ्या पुस्तकासारखा आहे; प्रत्येक युग एक प्रकरण.

सोपी व्याख्या

Geological time scale = पृथ्वीच्या इतिहासाची कालानुक्रमे विभागणी : era → period → epoch; वेळ दशलक्ष वर्षांत (mya).

Geological time scaleGeological time scale (mya)Cenozoic 0–65Mesozoic 65–225Palaeozoic 225–600Proterozoic 600–1600Archaeozoic 1600–3800Cenozoic : सस्तन प्राण्यांचे युग; आधुनिक मानव; angiospermsMesozoic : सरपटणारे प्राणी, Cretaceous (65–135), Jurassic, Triassic65 mya : डायनासोर नष्ट; placental सस्तन प्राणी वाढलेPalaeozoic : Permian, Carboniferous (उभयचर युग), Devonian (मासे)Silurian : पहिले स्थलचर प्राणी; Ordovician : जबडाहीन मासेCambrian : trilobites; Proterozoic : आदिम बहुपेशीय1600–3800 : जीवनाची उत्पत्ती; viruses, bacteria, algaeCoelacanth : ‘living fossil’ (1938, दक्षिण आफ्रिका)

आकृतीत : Eras आणि मुख्य घटना.

नियम 1 : Eras आणि periods — पुस्तकानुसार काळ (mya) : Cenozoic 0–65 (सस्तन प्राण्यांचे युग; angiosperms; मानव), Mesozoic 65–225 (सरपटणाऱ्यांचे युग; Cretaceous 65–135, Jurassic 135–165, Triassic 165–225), Palaeozoic 225–600 (Permian 225–280, Carboniferous 280–345 उभयचर युग, Devonian 345–400 माशांचे युग, Silurian 400–440, Ordovician 440–500, Cambrian 500–590), Proterozoic 600–1600, Archaeozoic 1600–3800 (जीवनाची उत्पत्ती). Eras संपताना मोठे पर्यावरणीय बदल व विलोपन.

  • सोपे : Cenozoic : सस्तन; Mesozoic : सरपटणारे.
  • मध्यम : Carboniferous : उभयचर.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Devonian : मासे.

नियम 2 : जीवसृष्टीचा क्रम — जीवन समुद्रात सुरू; Cambrian : trilobites; Ordovician : पहिले जबडाहीन मासे; Silurian : पहिले स्थलचर प्राणी आणि वनस्पती (ferns); Devonian : माशांचे विविधीकरण; उभयचर; Carboniferous : उभयचर, पहिले सरपटणारे, कोळशाची जंगले; Mesozoic : डायनासोर, पहिले पक्षी, Archaeopteryx, नंतर 65 mya ला डायनासोर नष्ट; Cenozoic : सस्तन प्राणी, primates, मानव. Coelacanth (lobe-fin मासा) 1938 ला दक्षिण आफ्रिकेत सापडला = living fossil.

  • सोपे : 65 mya = डायनासोर संपले.
  • मध्यम : Coelacanth = living fossil.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cambrian : trilobites.
लक्षात ठेवा

C-M-P-P-A : Cenozoic, Mesozoic, Palaeozoic, Proterozoic, Archaeozoic (नवे → जुने).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘डायनासोर Cenozoic मध्ये’ चूक (Mesozoic). सापळा : ‘Silurian मध्ये मासे नव्हते’ — Devonian मध्ये विविधीकरण.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "C-M-P-P-A = ‘Can My Pet Pig Act?’".

फरक ओळखा

Eraयुग
Cenozoicसस्तन प्राणी
Mesozoicसरपटणारे
Palaeozoicउभयचर / मासे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Eras किती (नवे ते जुने)?
  2. 2सरपटणाऱ्यांचे युग?
  3. 3डायनासोर कधी नष्ट?
मध्यम
  1. 4उभयचर युग?
  2. 5पहिले जबडाहीन मासे?
  3. 6Coelacanth कधी सापडला?
आव्हानात्मक
  1. 7Archaeopteryx कोणत्या युगात?
  2. 8पहिले जीवन कोणत्या काळात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Cenozoic, Mesozoic, Palaeozoic, Proterozoic, Archaeozoic.
  2. 2Mesozoic.
  3. 3~65 mya.
  4. 4Carboniferous.
  5. 5Ordovician.
  6. 61938.
  7. 7Mesozoic (Jurassic).
  8. 8Archaeozoic.

मानवी उत्क्रांती

रोजच्या जीवनातून

मानवाचा प्रवास झाडावरून उतरून दोन पायांवर उभे राहण्यापासून सुरू झाला.

सोपी व्याख्या

Human evolution = वानरसदृश पूर्वजांपासून आधुनिक Homo sapiens पर्यंतचा प्रवास; मुख्य बदल : द्विपाद चलन, opposable thumb, मोठा मेंदू.

मानवी उत्क्रांतीमानवी उत्क्रांतीDryopith.Ramapith.Australop.H. habilisH. erectusNeanderthalH. sapiensapeman-like450–600650–80090014001450Cranial capacity (cc)Dryopithecus : चिंपांझीसारखा; Ramapithecus : मानवसदृश (Shivalik)Australopithecus : ‘ape brain, man-like’ (Taung, S. Africa)H. habilis : ‘handy man’ (Olduvai); अवजारेH. erectus : Java/Peking ‘ape man’; आग, मांसNeanderthal : जर्मनी; दफन; ~1400 cc; 1,00,000–40,000 वर्षेH. sapiens : आफ्रिका; आधुनिक मानव; ~1450 ccप्रवृत्ती : द्विपाद, opposable thumb, मोठा मेंदू, भाषापूर्वज : झाडावर राहणारा shrew-सारखा प्राणी

आकृतीत : मानवी उत्क्रांतीचा क्रम आणि cranial capacity.

नियम 1 : पूर्वज आणि क्रम — मानवाचा पूर्वज झाडावर राहणारा shrew-सारखा प्राणी मानला जातो. क्रम : Dryopithecus (चिंपांझीसारखा; आफ्रिका) → Ramapithecus (मानवसदृश; शिवालिक, भारत) → Australopithecus (‘ape brain’, मानवासारखा; Taung, द. आफ्रिका; 450–600 cc) → Homo habilis (‘handy man’; Olduvai Gorge; 650–800 cc; अवजारे) → Homo erectus (Java/Peking ‘ape man’; ~900 cc; आग, मांस) → Neanderthal (जर्मनी; ~1400 cc; 1,00,000–40,000 वर्षे; मृतांना दफन) → Homo sapiens (आधुनिक; ~1450 cc; आफ्रिका).

  • सोपे : Cranial capacity वाढते : 450 → 1450 cc.
  • मध्यम : Habilis = अवजारे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Neanderthal = दफन.

नियम 2 : मुख्य प्रवृत्ती — मुख्य बदल : मेंदूचा आकार आणि गुंतागुंत वाढणे (cranial capacity), द्विपाद चलन आणि ताठ चाल, opposable thumb (पकड), चपटा चेहरा, मोठा frontal lobe (उंच कपाळ), भाषा आणि संस्कृती. बुद्धिमत्तेला शरीर-विकासाची जोड आवश्यक. चिंपांझी आणि मानव DNA फरक फक्त 2.5%. मेंदूचा आकार नव्हे तर गुंतागुंत (frontal lobe) बुद्धिमत्ता ठरवते.

  • सोपे : द्विपाद + thumb + मेंदू.
  • मध्यम : 2.5% DNA फरक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Frontal lobe = बुद्धी.
लक्षात ठेवा

D-R-A-H-E-N-S : Dryo, Rama, Austral, Habilis, Erectus, Neanderthal, Sapiens.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘मानव चिंपांझीपासून उतरला’ चूक (समान पूर्वज). सापळा : ‘Neanderthal आधुनिक मानवाचा थेट पूर्वज’ — पुस्तकात वेगळी शाखा/पूर्ववर्ती.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Habilis = Handy; Erectus = Edible (मांस) + fire".

फरक ओळखा

नावCranial capacity
Australopithecus450–600 cc
H. habilis650–800 cc
H. erectus900 cc
Neanderthal1400 cc
H. sapiens1450 cc

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1शिवालिकचा जीवाश्म?
  2. 2‘Handy man’?
  3. 3‘Ape brain’ चा मानव?
मध्यम
  1. 4Java ape man?
  2. 5Neanderthal cranial capacity?
  3. 6आधुनिक मानवाचे नाव?
आव्हानात्मक
  1. 7एक प्रवृत्ती?
  2. 8Olduvai Gorge कोठे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Ramapithecus.
  2. 2Homo habilis.
  3. 3Australopithecus.
  4. 4Homo erectus.
  5. 5~1400 cc.
  6. 6Homo sapiens.
  7. 7द्विपाद चलन.
  8. 8टांझानिया.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
उत्पत्तीOparin–Haldane; Miller 1953; RNA World
सिद्धांतLamarck, Darwin, de Vries
यंत्रणाDrift, gene flow, allopatric/sympatric
Selection / H–Wp² + 2pq + q² = 1
पुरावेHomologous, analogous, vestigial
Time scaleCenozoic → Archaeozoic
मानवAustralopithecus → H. sapiens

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Miller–Urey, RNA World.
  • Lamarck, Darwin, de Vries.
  • Allopatric / sympatric speciation.
  • Hardy–Weinberg.
  • Homologous / analogous.
  • Geological eras.
  • मानवी उत्क्रांतीचा क्रम.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.