K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा ११: प्राणी प्रकाराचा अभ्यास - झुरळ (Study of Animal Type - Cockroach)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

वर्गीकरण आणि बाह्य रचना

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९–१० मध्ये कीटकांची सामान्य ओळख झाली; येथे झुरळ (Periplaneta americana) या एका प्राण्याची संपूर्ण संस्था-रचना शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

स्वयंपाकघरात रात्री दिवा लावताच पळणारे झुरळ - त्याची रचना कीटकांचे सर्वात चांगले उदाहरण आहे.

सोपी व्याख्या

झुरळ (Periplaneta americana) : Kingdom Animalia, Phylum Arthropoda, Class Insecta. शरीर चपटे, द्विपार्श्व सममित, खंडित; chitin चे exoskeleton; तीन भाग : head, thorax, abdomen.

झुरळ : बाह्य रचनाHeadThoraxAbdomenAnal cerciTegmina = पुढचे पंखSystematic positionKingdomAnimaliaPhylumArthropodaClassInsectaGenusPeriplanetaSpeciesamericanaआढळ : सर्वत्र; ओलसर, भेगा; सर्वाहारी, निशाचरशरीर : द्विपार्श्व सममित, चपटे; खंडितExoskeleton : chitin; sclerites = tergum, sternum, 2 pleuraशरीर-विभाग : Head, Thorax (3), Abdomen (10)Thorax : 3 जोड्या पाय + 2 जोड्या पंखSpiracles : 10 जोड्या (2 वक्ष + 8 उदर)Body cavity = haemocoel (haemolymph)प्रजाती : Periplaneta, Blatta orientalis, B. germanica

आकृतीत : झुरळाचे बाह्य भाग आणि वर्गीकरण.

नियम 1 : वर्गीकरण आणि सवयी — Arthropoda : जोडलेले उपांग, खंडित शरीर, chitin चे exoskeleton. Insecta : 3 जोड्या चालण्याचे पाय आणि 2 जोड्या पंख. झुरळ सर्वत्र, ओलसर भेगांमध्ये, सर्वाहारी, निशाचर आणि धावपटू (cursorial). भारतात तीन प्रजाती : Periplaneta americana, Blatta orientalis, B. germanica.

  • सोपे : Arthropoda = जोडलेले पाय.
  • मध्यम : Insecta = 6 पाय + पंख.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Americana = उत्पत्ती अमेरिका खंडात.

नियम 2 : बाह्य रचना — Exoskeleton chitin (नायट्रोजनयुक्त polysaccharide); प्रत्येक खंडावर 4 sclerites : tergum (पाठ), sternum (पोट), 2 pleura (बाजू). रंग चमकदार तपकिरी. Body cavity = haemocoel (haemolymph). Head 6 खंडांच्या जोडणीने; thorax 3 खंड (पाय 3 जोड्या, पंख 2 जोड्या); abdomen 10 खंड; spiracles 10 जोड्या.

  • सोपे : Tergum = पाठ; sternum = पोट; pleura = बाजू.
  • मध्यम : Chitin = कडक, लवचिक, स्नायू-जोड.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Spiracles 10 : 2 वक्ष + 8 उदर.
लक्षात ठेवा

झुरळ = H-T-A : Head 6, Thorax 3, Abdomen 10.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘झुरळाचे रक्त लाल’ चूक (रंगहीन). सापळा : ‘4 पंख पायाशी’ चूक (पंख वक्षावर पाठीकडे).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Insect = 6 पाय : ‘सहा पायांचा कीटक’ = Insecta (Hexa-pod)".

फरक ओळखा

भागखंडउपांग
Head6 (जोडलेले)Antennae, eyes, mouth parts
Thorax33 पाय-जोड्या, 2 पंख-जोड्या
Abdomen10Anal cerci

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1झुरळ कोणत्या Phylum मध्ये?
  2. 2Exoskeleton कशाचे?
  3. 3Sclerites कोणते चार?
मध्यम
  1. 4Body cavity चे नाव?
  2. 5झुरळाला किती पाय?
  3. 6Spiracles किती?
आव्हानात्मक
  1. 7झुरळ निशाचर म्हणजे?
  2. 8भारतातील तीन प्रजाती.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Arthropoda.
  2. 2Chitin.
  3. 3Tergum, sternum, दोन pleura.
  4. 4Haemocoel.
  5. 56 (3 जोड्या).
  6. 610 जोड्या.
  7. 7रात्री सक्रिय राहते.
  8. 8P. americana, B. orientalis, B. germanica.

Mouth parts, thorax आणि abdomen

रोजच्या जीवनातून

हातात चिमटा, कात्री आणि पंजा एकत्र असतील तर तोंड कसे असेल? झुरळाचे mouth parts तसे चावण्या-चिरडण्याचे साधन आहेत.

सोपी व्याख्या

Mouth parts (चावणारे) : labrum, mandibles, maxillae, labium, hypopharynx. Thorax : pro-, meso-, metathorax; पाय 5 भागांचे; पंख दोन जोड्या. Abdomen : 10 खंड.

Mouth parts आणि पायMouth parts (चावणारे)LabrumMandibleHypoph.MaxillaeLabium (lower lip)Palps = स्पर्श/संवेदीपाय (5 भाग)CoxaTrochanterFemurTibiaTarsus (5)Tarsus : claws + arolium (चिकटण्यास)Antennae : स्पर्श + वास; पायथ्याशी fenestrae (ocellar spots)Compound eyes : ommatidia (~2000); mosaic दृष्टी, हालचालीस संवेदनशीलForewings (tegmina) = संरक्षक | Hindwings = पडदा-सारखे, उडण्यासAbdomen : 10 खंड; 10 वी tergum वर anal cerciनर : anal styles + अरुंद | मादी : रुंदHead 6 खंडांच्या जोडाणीतून; cervix (मान) लवचिक

आकृतीत : Mouth parts, पायाचे 5 भाग आणि डोके-वक्ष-उदराची वैशिष्ट्ये.

नियम 1 : Head आणि mouth parts — Head त्रिकोणी, लवचिक cervix ने जोडलेले. Antennae : स्पर्श + वास. Fenestrae : पायथ्याशी पांढरे ocellar spots. Compound eyes : मूत्रपिंडाकार; ommatidia (सुमारे 2000) ; mosaic दृष्टी. Labrum (वरचा ओठ), mandibles (खरे जबडे; चिरडणे), maxillae (अन्न धरणे; palps स्पर्शी), labium (खालचा ओठ), hypopharynx (जीभ; लाळ-नलिका).

  • सोपे : Mandible = खरे जबडे; maxilla = सहायक.
  • मध्यम : Ommatidium = डोळ्याचे एकक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Hypopharynx मध्ये लाळ मिसळते.

नियम 2 : Thorax आणि Abdomen — Thorax : 3 खंड; प्रत्येकावर 1 जोडी पाय : coxa, trochanter, femur, tibia, tarsus (tarsus 5 उपभाग; शेवटी claws + arolium). पंख : forewings (tegmina) जाड, संरक्षक; hindwings पातळ, पडद्यासारखे, उडण्यासाठी. Abdomen : 10 खंड; 10 वी tergum वर anal cerci; नरात anal styles, अरुंद; मादीत रुंद.

  • सोपे : पाय क्रम : C-T-F-T-T (Coxa → Tarsus).
  • मध्यम : Hindwings = ‘true’ wings (उडण्याचे).
  • परीक्षेसाठी (CET) : नराच्या 9 व्या sternum वर anal style.
लक्षात ठेवा

पाय : Coxa, Trochanter, Femur, Tibia, Tarsus (‘Can The Fat Tiger Talk?’).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Mandibles मध्ये palps’ चूक (maxillae/labium). सापळा : ‘Forewings उडण्याचे’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Can The Fat Tiger Talk? = Coxa, Trochanter, Femur, Tibia, Tarsus".

फरक ओळखा

मुद्दाForewingHindwing
स्वरूपजाड, अपारदर्शकपातळ, पारदर्शक
कार्यसंरक्षणउड्डाण

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Antennae चे कार्य?
  2. 2Ommatidium म्हणजे?
  3. 3Mandibles चे काम?
मध्यम
  1. 4Labium म्हणजे?
  2. 5Hypopharynx ला काय म्हणतात?
  3. 6पायाचे पाच भाग.
आव्हानात्मक
  1. 7Tegmina म्हणजे?
  2. 8नर-मादी फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1स्पर्श आणि वास.
  2. 2संयुक्त डोळ्याचे एकक.
  3. 3अन्न कापणे/चिरडणे.
  4. 4खालचा ओठ (दुसरी maxilla).
  5. 5जीभ (lingua).
  6. 6Coxa, trochanter, femur, tibia, tarsus.
  7. 7पुढचे जाड पंख.
  8. 8नर अरुंद + anal styles; मादी रुंद.

पचनसंस्था

रोजच्या जीवनातून

अन्न तोंडात चावले जाते, गिळल्यावर साठवले जाते, चिरडले जाते आणि मग पचते; झुरळातही हीच क्रमरचना आहे.

सोपी व्याख्या

Alimentary canal (6–7 सेमी) : foregut (pharynx, oesophagus, crop, gizzard), midgut (stomach, hepatic caeca), hindgut (ileum, colon, rectum) + 1 जोडी salivary glands.

पचनसंस्थाAlimentary canal (6–7 cm)Foregut (stomodaeum)Midgut (mesenteron)Hindgut (proctodaeum)PharynxOesoph.CropGizzardCrop : अन्न साठाGizzard : 6 दात + केसStomachHepatic caecaपचन + शोषणIleumColonRectumRectum : 6 pads → पाणी शोषणAnus : 10 व्या खंडावरMalpighian tubules : midgut–hindgut जोडाजवळ ileum मध्ये उघडतात (~150)Salivary glands1 जोडी : 2 glandular lobes + 1 reservoir; सामायिक नलिकाEfferent salivary duct hypopharynx च्या पायथ्याशी उघडतेअन्न : सर्वाहारी; Cannibalism (लहान झुरळे खातात)मार्ग : Mouth → Pharynx → Oesophagus → Crop → Gizzard→ Stomach (+ caeca) → Ileum → Colon → Rectum → AnusForegut + hindgut = ectodermal (chitin अस्तर)

आकृतीत : झुरळाची पचनसंस्था : तीन विभाग आणि ग्रंथी.

नियम 1 : Foregut आणि Midgut — Foregut : pharynx (चव-sensillae), oesophagus, crop (अन्न साठा), gizzard/proventriculus (6 chitinous दात + केस; चिरडणे व गाळणे). Midgut : stomach (ventriculus) ग्रंथीय अस्तर - पचन व शोषण; hepatic caeca - एन्झाइम स्रवतात.

  • सोपे : Crop = साठा; gizzard = दळणे.
  • मध्यम : Foregut चा शेवट gizzard ने.
  • परीक्षेसाठी (CET) : पचन मुख्यतः stomach मध्ये.

नियम 2 : Hindgut आणि Salivary glands — Ileum (लहान; Malpighian tubules यातच उघडतात; sphincter) → colon (पाणी पुनर्शोषण) → rectum (6 rectal pads; पाणी शोषण) → anus (10 व्या खंडावर). Salivary glands : प्रत्येकी 2 glandular lobes + 1 reservoir; नलिका एकत्र होऊन efferent duct hypopharynx च्या पायथ्याशी उघडते. झुरळ सर्वाहारी; cannibalism दिसतो.

  • सोपे : Rectal pads = पाणी वाचवतात.
  • मध्यम : Ileum + colon + rectum = hindgut.
  • परीक्षेसाठी (CET) : लाळ hypopharynx जवळ अन्नात मिसळते.
लक्षात ठेवा

मार्ग : मुख → ग्रसनी → ग्रासनळी → crop → gizzard → stomach → ileum → colon → rectum → anus.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Gizzard मध्ये पचन’ चूक (चिरडणे). सापळा : ‘Hepatic caeca हृदयाजवळ’ चूक (midgut).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "C-G-S : Crop stores, Gizzard grinds, Stomach digests".

फरक ओळखा

भागकार्य
Cropअन्न साठवते
Gizzardचिरडते, गाळते
Hepatic caecaएन्झाइम स्रवतात
Rectumपाणी शोषते

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Alimentary canal चे तीन भाग.
  2. 2Crop चे कार्य?
  3. 3Gizzard मध्ये काय?
मध्यम
  1. 4Hepatic caeca चे कार्य?
  2. 5Malpighian tubules कोठे उघडतात?
  3. 6Rectal pads कशासाठी?
आव्हानात्मक
  1. 7Salivary duct कोठे उघडते?
  2. 8Anus कोठे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Foregut, midgut, hindgut.
  2. 2अन्न तात्पुरते साठवणे.
  3. 36 chitinous दात आणि केस.
  4. 4पाचक एन्झाइम.
  5. 5Ileum मध्ये.
  6. 6पाणी शोषण.
  7. 7Hypopharynx च्या पायथ्याशी.
  8. 810 व्या खंडाच्या खाली.

रक्ताभिसरण संस्था

रोजच्या जीवनातून

नळ पाण्याने भरलेल्या खोलीत मोकळे वाहते; झुरळाचे रक्त बंद नळ्यांतून नाही, तर पोकळीत वाहते - open circulation.

सोपी व्याख्या

Open circulation : रंगहीन haemolymph, dorsal blood vessel (हृदय + aorta) आणि haemocoel (3 sinuses).

झुरळाचे रक्ताभिसरणOpen circulation : haemocoel + haemolymph (रंगहीन)Pericardial sinus (वर, लहान) : dorsal vesselPerivisceral sinus (मधला, सर्वात मोठा) : आतडे, fat body, प्रजनन अवयवPerineural sinus (खाली, लहान) : ventral nerve cordDorsal diaphragm (12 जोड्या alary muscles)Ventral diaphragmHeart : 13 chambers (10 abdominal + 3 thoracic)मागून पुढे; पुढे dorsal aorta (head); ostia (12 chambers) वाल्वसहDiastole : alary muscles आकुंचन → रक्त ostia मधून हृदयातSystole : आकुंचन मागून पुढे → रक्त aorta कडे, ostia बंदHaemolymph : plasma + 7 प्रकारचे haemocytes; रंगद्रव्य नाही, O₂ वाहतूक नाही

आकृतीत : तीन sinuses आणि 13 कक्षांचे हृदय.

नियम 1 : Haemolymph आणि Haemocoel — Haemolymph : plasma + 7 प्रकारच्या haemocytes; रंगद्रव्य नाही → रंगहीन; पोषक द्रव्ये आणि uric acid. Haemocoel दोन diaphragms (dorsal, ventral) मुळे 3 sinuses : pericardial (वर; हृदय), perivisceral (मधला, सर्वात मोठा; आतडे, fat body, प्रजनन अवयव), perineural (खाली; nerve cord). Dorsal diaphragm वर 12 जोड्या alary muscles.

  • सोपे : Haemolymph वायू वाहत नाही.
  • मध्यम : Perivisceral = सर्वात मोठा.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Alary muscles = पंख्यासारखे त्रिकोणी.

नियम 2 : हृदय आणि अभिसरण — हृदय 2.5 सेमी, स्नायुमय नळी; मागे बंद, पुढे उघडी; 13 कक्ष (10 उदर + 3 वक्ष); पहिल्या 12 कक्षांच्या बाजूला ostia (वाल्वसह, रक्त फक्त आत). पुढे dorsal aorta डोक्यात haemocoel मध्ये उघडते. Diastole : alary muscles आकुंचन → रक्त ostia मधून हृदयात. Systole : आकुंचन मागून पुढे → रक्त aorta कडे; ostia बंद. तिसरा टप्पा diastasis.

  • सोपे : Ostia = रक्त आत येण्याची दारे.
  • मध्यम : Systole = रक्त पुढे; diastole = हृदयात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Heart 13 कक्ष; ostia 12 वर.
लक्षात ठेवा

3 sinuses : P-P-P (Pericardial, Perivisceral, Perineural) वरून खाली.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘झुरळाचे रक्त लाल’ चूक. सापळा : ‘Ostia रक्त बाहेर टाकतात’ चूक (आत).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Dorsal sinus = Pericardial (Pump); Middle = Perivisceral (Pack of organs); Ventral = Perineural (Nerve)".

फरक ओळखा

Sinusजागामुख्य घटक
Pericardialवरहृदय
Perivisceralमध्यआतडे, fat body
PerineuralखालीNerve cord

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Open circulation म्हणजे?
  2. 2Haemolymph रंगहीन का?
  3. 3तीन sinuses.
मध्यम
  1. 4हृदयाचे कक्ष किती?
  2. 5Ostia म्हणजे?
  3. 6Alary muscles कोठे?
आव्हानात्मक
  1. 7Systole मध्ये ostia?
  2. 8झुरळ आणि माणूस अभिसरण फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1रक्त पोकळीत वाहते, बंद नळ्यांत नाही.
  2. 2रंगद्रव्य नाही.
  3. 3Pericardial, perivisceral, perineural.
  4. 413.
  5. 5हृदयाच्या बाजूच्या वाल्वयुक्त छिद्रे.
  6. 6Dorsal diaphragm वर; 12 जोड्या.
  7. 7बंद राहतात.
  8. 8Open (haemocoel) / closed (vessels).

श्वसन आणि उत्सर्जन संस्था

रोजच्या जीवनातून

झुरळाला श्वास घेण्यासाठी रक्ताची गरज नाही; हवा नळ्यांमधून थेट पेशींपर्यंत पोहोचते - जसे घराला पाइपने थेट पाणी.

सोपी व्याख्या

Tracheal system : spiracles → trachea → tracheoles. Malpighian tubules (~150) = मुख्य उत्सर्जन अवयव; uricotelic (uric acid).

श्वसन आणि उत्सर्जनTracheal systemCuticleSpiracleTracheaTracheolesTrachea : chitin चे कड्यांसारखे जाडे अस्तर (कोसळत नाही)Tracheole : अस्तर नसलेल्या, टोकाला द्रव; वायू विनिमयMalpighian tubulesGut (midgut | ileum)~150हिमोलिम्फमधून टाकाऊ → uric acid → ileumSpiracles : 10 जोड्या; स्नायू-हालचालींनी हवा बदलतेरक्त वायू वाहत नाही; थेट हवा-ऊती देवाणघेवाणUricotelic : uric acid उत्सर्ग (पाणी वाचवते)इतर : fat body, nephrocytes, uricose gland (नर)टाकाऊ cuticle वर साठून moulting ला निघतेMalpighian : दूरचा भाग स्रावी, जवळचा शोषक

आकृतीत : Tracheal system आणि Malpighian tubules.

नियम 1 : Tracheal system — Spiracles 10 जोड्या (2 वक्ष + 8 उदर) air sacs मध्ये उघडतात; trachea शाखित नळ्या (सुमारे 1 मिमी; chitin चे कड्यासारखे जाड अस्तर त्यांना कोसळू देत नाही); tracheoles अस्तरविरहित, पेशीत आतपर्यंत, टोकाला द्रव; वायू विनिमय. स्नायू-हालचालींनी हवा बदलते. रक्त वायू वाहत नाही.

  • सोपे : Spiracle → trachea → tracheole → पेशी.
  • मध्यम : Tracheole मध्ये chitin अस्तर नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : स्नायू-हालचाल = हवा बदल.

नियम 2 : उत्सर्जन — Malpighian tubules midgut-hindgut जोडाजवळ; पिवळे, धाग्यासारखे, haemocoel मध्ये लोंबकळतात; पिवळ्या एका थराचे ग्रंथीय अस्तर; दूरचा भाग स्रावी, जवळचा शोषक; पाणी आणि नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ घेऊन uric acid बनवून ileum मध्ये सोडतात. इतर : fat bodies, nephrocytes, uricose gland (फक्त नर). काही टाकाऊ cuticle वर साठून moulting मध्ये जाते.

  • सोपे : Uricotelic = uric acid; पाणी कमी लागते.
  • मध्यम : Malpighian tubules = झुरळाचे ‘मूत्रपिंड’.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Uricose gland फक्त नरात.
लक्षात ठेवा

Spiracle → Trachea → Tracheole; Malpighian = uric acid.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘झुरळ ammonotelic’ चूक (uricotelic). सापळा : ‘Tracheole मध्ये chitin’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Malpighian = Mini kidney; Uric = Useful water saving".

फरक ओळखा

रचनाकार्य
Spiracleहवेचे द्वार
Tracheaहवा वाहते
Tracheoleवायू विनिमय
Malpighian tubuleउत्सर्जन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Spiracles किती?
  2. 2Trachea ला chitin अस्तर का?
  3. 3Tracheole मध्ये द्रव का?
मध्यम
  1. 4झुरळाचा मुख्य उत्सर्जन अवयव?
  2. 5Malpighian tubules किती?
  3. 6Uricotelic म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Nephrocytes काय?
  2. 8रक्त वायू वाहते का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 110 जोड्या (2 + 8).
  2. 2नळी कोसळू नये म्हणून.
  3. 3वायू विनिमयासाठी माध्यम.
  4. 4Malpighian tubules.
  5. 5सुमारे 150.
  6. 6Uric acid उत्सर्जित करणारा.
  7. 7टाकाऊ साठवणाऱ्या पेशी.
  8. 8नाही; हवा थेट tracheae ने.

चेतासंस्था आणि संवेदी अवयव

रोजच्या जीवनातून

झुरळ क्षणार्धात पळते कारण पोटाकडच्या चेतारज्जूवरील ganglia संदेश लगेच पोहोचवतात.

सोपी व्याख्या

झुरळाची चेतासंस्था ventral, solid, ganglionated; CNS (nerve ring + ventral nerve cord), PNS आणि ANS.

चेतासंस्थाNervous system (उदर बाजू)BrainSub-oes.3 वक्ष ganglia6 उदर ganglia6 वा सर्वात मोठाSupra-oes. = मेंदूCircum-oes. connectivesचेतासंस्था तीन भागCNSnerve ring + ventral cordPNSganglia पासून निघणाऱ्या नसाANS4 ganglia + retrocerebralANS ganglia : frontal, hypocerebral,ingluvial (crop), ventricular (gizzard)Sense organsAntennaeस्पर्श, वासCompound eyesदृष्टी (mosaic)Palpsस्पर्श, चवAnal cerciधोक्याची चाहूलPharynxचव (sensillae)झुरळ : Nervous system ventral, solid, ganglionated

आकृतीत : Nerve ring, ventral nerve cord आणि संवेदी अवयव.

नियम 1 : CNS, PNS, ANS — Nerve ring : supra-oesophageal ganglia (= ‘मेंदू’; protocerebrum + deutocerebrum + tritocerebrum), circum-oesophageal connectives, sub-oesophageal ganglion. Ventral nerve cord : 9 जोड्या ganglia - 3 वक्ष (मोठे) + 6 उदर; सहावा उदर ganglion सर्वात मोठा, 7 व्या खंडात. PNS : ganglia पासून निघणाऱ्या नसा (डोळे, antennae, mouth parts, पंख, पाय). ANS : frontal, hypocerebral, ingluvial (crop), ventricular (gizzard) + retrocerebral complex.

  • सोपे : Brain = supra-oesophageal ganglia.
  • मध्यम : VNC उदर बाजूला (मणक्यापासून उलट).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Ingluvial = crop वर; ventricular = gizzard वर.

नियम 2 : संवेदी अवयव — Antennae : स्पर्श आणि वास. Compound eyes : ~2000 ommatidia; mosaic प्रतिमा - कमी स्पष्ट पण हालचालीस अधिक संवेदनशील. Maxillary/labial palps : स्पर्श आणि चव. Anal cerci : मागून येणाऱ्या धोक्याची चाहूल. Pharynx : चव-sensillae.

  • सोपे : Mosaic दृष्टी = कमी resolution, जास्त संवेदनशीलता.
  • मध्यम : Palps = स्पर्श + चव.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cerci मुळे झुरळ पटकन पळते.
लक्षात ठेवा

Brain वर, nerve cord खाली; ganglia : 3 वक्ष + 6 उदर.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Nerve cord पाठीकडे’ चूक. सापळा : ‘Ommatidia 20’ चूक (~2000).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "VNC = Very Near Chest/belly (उदर बाजू)".

फरक ओळखा

संवेदी अवयवकार्य
Antennaeस्पर्श, वास
Compound eyeदृष्टी
Palpsस्पर्श, चव
Anal cerciधोका

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Nerve ring चे भाग.
  2. 2Ventral nerve cord मध्ये ganglia किती?
  3. 3सर्वात मोठा ganglion?
मध्यम
  1. 4ANS चे ganglia.
  2. 5Compound eye कसे पाहते?
  3. 6Anal cerci काय करतात?
आव्हानात्मक
  1. 7झुरळाची चेतासंस्था कशी?
  2. 8Palps चे कार्य?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Supra-oes. ganglia, connectives, sub-oes. ganglion.
  2. 29 जोड्या (3 + 6).
  3. 3सहावा उदर ganglion.
  4. 4Frontal, hypocerebral, ingluvial, ventricular.
  5. 5Ommatidia तुकड्यांचे mosaic बनवतात.
  6. 6धोक्याची चाहूल.
  7. 7Ventral, solid, ganglionated.
  8. 8स्पर्श आणि चव.

प्रजनन, विकास आणि माणसाशी संबंध

रोजच्या जीवनातून

झुरळ घरात फोफावतात; एक मादी अनेक अंडकोष (ootheca) घालते आणि त्यांतून पिल्ले (nymphs) बाहेर येतात.

सोपी व्याख्या

झुरळ dioecious (नर-मादी वेगळे). Ootheca = अंड्यांचे कवच. विकास paurometabolous : अंडी → nymph → adult. हानिकारक आणि उपयुक्त दोन्ही.

झुरळाचे प्रजनन आणि विकासPaurometabolous विकासOotheca14–16 अंडीNymphपंख नाहीत (wing pads)moult ×13Adultपंख असतात24°C : ~58 दिवस30°C : ~32 दिवसInstar = दोन moult मधला टप्पाप्रजनन : द्विलिंगी (dioecious)♂ वृषण (4–6 खंड) → vas deferens → seminal vesicle → spermatophore utricular gland; phallomeres = बाह्य जननेंद्रिय♀ अंडाशय 2 × 8 ovarioles (2–6 खंड) → oviduct → vagina → genital chamber spermatheca (6 वा खंड), collaterial glands → ootheca; अंतर्गत फलनमाणसाशी संबंधहानी : कपडे, कागद, अन्न खराब; cholera, typhoid, TB, diarrhoea चे जंतू पसरवतातफायदा : अन्न-साखळीचा भाग; प्रयोगशाळा-प्राणी; bio-indicator (अस्वच्छता)नियंत्रण : स्वच्छता, भेगा बुजवा, drain trap पाण्याने भरलेलेरासायनिक : organophosphates, carbamates, pyrethroids, boric acid

आकृतीत : जीवनचक्र, प्रजनन अवयव आणि माणसाशी संबंध.

नियम 1 : प्रजनन आणि विकास — नर : testes (4–6 खंड) → vas deferens → seminal vesicle → ejaculatory duct; शुक्राणू spermatophores मध्ये; utricular gland; phallomeres. मादी : 2 अंडाशय × 8 ovarioles (2–6 खंड) → oviduct → vagina → genital chamber; spermatheca (6 वा खंड); collaterial glands. अंतर्गत फलन; collaterial glands चा स्राव ootheca (14–16 अंडी, 8 मिमी) बनवतो; मादी 9–10 oothecae घालते. Nymph पंखहीन (wing pads); सुमारे 13 वेळा moulting; 24 °C ला ~58 दिवस, 30 °C ला ~32 दिवस.

  • सोपे : Ootheca = अंड्यांचे कवच.
  • मध्यम : Paurometabolous = pupa नाही; nymph प्रौढासारखे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Instar = दोन moult मधील टप्पा.

नियम 2 : माणसाशी संबंध आणि नियंत्रण — हानी : कपडे, कागद, अन्न खराब; अन्न दूषित करतात; गटारातून cholera, diarrhoea, TB, typhoid चे जंतू पसरवतात. फायदा : अन्न-साखळीचा भाग (बेडूक, पक्षी, सरडे भक्षक); प्रयोगशाळेत प्रयोग-प्राणी; bio-indicators (अस्वच्छता दर्शवतात). नियंत्रण : स्वच्छता, भेगा बुजवणे, drain trap पाण्याने भरलेले ठेवणे; रासायनिक - organophosphates, carbamates, pyrethroids, boric acid.

  • सोपे : झुरळ = bio-indicator (अस्वच्छता).
  • मध्यम : Drain trap कोरडे = झुरळांना प्रवेश.
  • परीक्षेसाठी (CET) : बोरिक acid = सोपे नियंत्रण.
लक्षात ठेवा

अंडे → Nymph → Adult; ootheca 14–16 अंडी; moult ≈ 13.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘झुरळाला pupa अवस्था’ चूक. सापळा : ‘Ootheca मध्ये 140 अंडी’ चूक (14–16).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Ootheca = Oval Oven for eggs; Paurometabolous = Partial change (no pupa)".

फरक ओळखा

मुद्दानरमादी
GonadTestesOvaries
साठाSeminal vesicleSpermatheca
बाह्यPhallomeresGonapophyses

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Dioecious म्हणजे?
  2. 2Spermatophore म्हणजे?
  3. 3Ootheca काय?
मध्यम
  1. 4Paurometabolous म्हणजे?
  2. 5झुरळ किती moult?
  3. 6Spermatheca कोठे?
आव्हानात्मक
  1. 7झुरळाचे दोन उपयोग.
  2. 8झुरळ नियंत्रणाचे दोन मार्ग.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1नर-मादी वेगळे.
  2. 2शुक्राणूंचा गुच्छ-पुडका.
  3. 314–16 अंड्यांचे कवच.
  4. 4Nymph stage; pupa नाही.
  5. 5सुमारे 13.
  6. 6मादीत 6 व्या खंडात.
  7. 7अन्न-साखळी; प्रयोगशाळा; bio-indicator.
  8. 8स्वच्छता; boric acid / pyrethroids.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
वर्गीकरणArthropoda → Insecta; Periplaneta americana
शरीरHead 6, Thorax 3, Abdomen 10
पचनForegut-midgut-hindgut; crop, gizzard
रक्तOpen; 13 कक्ष; 3 sinuses
श्वसन / उत्सर्जनTracheae; Malpighian; uric acid
चेताVentral cord; 9 ganglia
प्रजननOotheca 14–16; nymph; moult ~13

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • झुरळाचे वर्गीकरण आणि बाह्य रचना.
  • Mouth parts आणि पाय.
  • पचनसंस्था क्रम.
  • हृदय, sinuses आणि अभिसरण.
  • Tracheal system आणि Malpighian tubules.
  • प्रजनन, ootheca आणि paurometabolous विकास.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.