K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा १०: प्राणी ऊती (Animal Tissue)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

Histology आणि साधे epithelia

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९ मध्ये ऊती (tissues) ची ओळख झाली; येथे प्राण्यांतील चारही ऊतींची रचना, कार्य आणि स्थान सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

दारावरची फरशी (tiles) जमिनीला झाकते; तसेच epithelium शरीराच्या आत-बाहेर पृष्ठभाग झाकते.

सोपी व्याख्या

Histology = ऊतींचा अभ्यास. Epithelium = घट्ट बसलेल्या पेशींचा थर, basement membrane वर, matrix कमी; simple = एक थर, compound = अनेक थर.

Simple epitheliaCells → Tissues → Organs → Organ systemsHistology = ऊतींचा अभ्यास (Bichat = ‘Father of Histology’)चार ऊती : Epithelial | Connective | Muscular | NervousSquamousचपटे, tiles सारखेCuboidalघनाकृतीColumnarउंच, microvilliCiliatedकेसांसारखे ciliaEpithelium : पेशी घट्ट, matrix कमी, basement membrane वर; avascular; पुनर्निर्मिती चांगलीकार्य : संरक्षण, शोषण, वहन, गाळणे, स्रावSquamous : रक्तवाहिन्या, alveoli | Cuboidal : नलिका, nephronColumnar : आतडे, पित्ताशय | Ciliated : श्वासनलिका, oviduct

आकृतीत : Histology आणि चार simple epithelia.

नियम 1 : Histology आणि Epithelium — पेशी → ऊती → अवयव → अवयव-संस्था. प्राण्यांत चार ऊती : epithelial, connective, muscular, nervous. Bichat = Histology चे जनक. Epithelium शरीराचे बाह्य व अंतर्गत पृष्ठभाग झाकते; पेशी घट्ट, basement membrane वर; avascular; पुनर्निर्मिती क्षमता चांगली; कार्य : संरक्षण, शोषण, वहन, गाळणे, स्राव.

  • सोपे : Epi = वर; thelium = पेशींचा थर.
  • मध्यम : Epithelium मध्ये रक्तवाहिन्या नाहीत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Somatic = शरीर-पेशी; germ = शुक्राणू/अंडी.

नियम 2 : चार simple epithelia — Squamous : चपटे, केंद्रक मध्यभागी; रक्तवाहिन्या, alveoli, coelom. Cuboidal : घन; स्राव, शोषण; लाळ-नलिका, nephron. Columnar : उंच, केंद्रक तळाशी, microvilli; आतडे, पित्ताशय. Ciliated : cilia; श्वासनलिका, oviduct; पदार्थ एकाच दिशेने ढकलणे.

  • सोपे : Squamous = pavement epithelium.
  • मध्यम : Cilia श्वासनलिकेत धूळ बाहेर ढकलतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Columnar मध्ये microvilli = शोषण पृष्ठ वाढ.
लक्षात ठेवा

Squamous चपटे, Cuboidal घन, Columnar उंच, Ciliated केसाळ.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Epithelium मध्ये रक्तवाहिन्या’ चूक. सापळा : ‘Squamous मध्ये केंद्रक तळाशी’ चूक (मध्यभागी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "S-C-C-C : Flat, Cube, Column, Cilia (‘Sab Chalo Chai Chalein’)".

फरक ओळखा

प्रकारआकारस्थान
SquamousचपटेAlveoli
CuboidalघनNephron
Columnarउंचआतडे
Ciliatedciliaश्वासनलिका

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Histology म्हणजे?
  2. 2Histology चे जनक?
  3. 3प्राण्यांतील चार ऊती.
मध्यम
  1. 4Epithelium ची दोन वैशिष्ट्ये.
  2. 5Squamous कोठे?
  3. 6Columnar ची खास रचना?
आव्हानात्मक
  1. 7Ciliated epithelium चे कार्य?
  2. 8Simple आणि compound फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1ऊतींच्या रचनेचा अभ्यास.
  2. 2Bichat.
  3. 3Epithelial, connective, muscular, nervous.
  4. 4Avascular; पुनर्निर्मिती चांगली.
  5. 5रक्तवाहिन्या, alveoli.
  6. 6Microvilli; केंद्रक तळाशी.
  7. 7पदार्थ एकाच दिशेने ढकलणे.
  8. 8एक थर / अनेक थर.

Glandular, sensory, germinal, compound epithelia आणि cell junctions

रोजच्या जीवनातून

लाळ, घाम, श्लेष्मा या सर्वांचा स्राव ग्रंथी देतात; डोळा-नाक-कान संवेदना पकडतात; त्वचा अनेक थरांची.

सोपी व्याख्या

Glandular (स्राव), sensory (संवेदना), germinal (गॅमीट्स), compound (stratified, transitional). Cell junctions = पेशींना जोडणारी रचना.

Epithelia आणि junctionsइतर epithelia आणि cell junctionsGlandularSensoryGerminalस्राव; exocrine (नलिका)endocrine (नलिकाहीन)संवेदना ग्रहण : नाक,कान, डोळाmeiosis → gametesवृषण, अंडाशयCompound epitheliumStratified : त्वचा; वर stratum corneumTransitional : मूत्राशय (ताण)Cell junctionsTightगळती थांबवतेGapआयन-द्रव्य मार्गDesmosomesयांत्रिक बळHemidesmosomesbasement membrane लाGlandular : goblet (एकपेशीय), लाळ-ग्रंथी (बहुपेशीय)Exocrine = लाळ, घाम | Endocrine = थायरॉइड, पिट्युटरीAdherens junction : signalling; Adherens ≠ Desmosome

आकृतीत : इतर epithelia, compound epithelium आणि चार cell junctions.

नियम 1 : Glandular, sensory, germinal — Glandular : पेशींत secretory granules; एकपेशीय (आतड्याची goblet cell) किंवा बहुपेशीय; exocrine (नलिकायुक्त : लाळ, घाम) आणि endocrine (नलिकाहीन, रक्तात : थायरॉइड, पिट्युटरी). Sensory : नाक, कान, डोळा; संवेदी केस. Germinal : meiosis ने gametes; वृषण-नलिका, अंडाशय.

  • सोपे : Exocrine = नलिका; endocrine = रक्तात.
  • मध्यम : Goblet cell = श्लेष्मा बनवते.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Pancreas = exocrine + endocrine.

नियम 2 : Compound epithelium आणि junctions — Stratified : अनेक थर; वरचा थर चपटा व मृत (stratum corneum); त्वचा, अन्ननलिका, योनी. Transitional : ताणानुसार आकार बदलतो; मूत्राशय. Junctions : tight (गळती थांबवतात), desmosomes (यांत्रिक बळ), gap (आयन-रेणू मार्ग), adherens (signalling), hemidesmosomes (basement membrane ला).

  • सोपे : Gap junction = संदेश-देवाणघेवाण.
  • मध्यम : Desmosome = हृदयस्नायू, meninges येथेही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Stratified = संरक्षण.
लक्षात ठेवा

Tight सील, Desmo ताकद, Gap संदेश, Hemi तळाला.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Endocrine ग्रंथीला नलिका’ चूक. सापळा : ‘Transitional = त्वचा’ चूक (मूत्राशय).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Exo = Exit by a duct; Endo = ENters blood".

फरक ओळखा

मुद्दाExocrineEndocrine
नलिकाआहेनाही
स्रावएन्झाइम, लाळहार्मोन्स
उदा.लाळ-ग्रंथीथायरॉइड

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Goblet cell कोणती?
  2. 2Exocrine उदाहरण.
  3. 3Germinal epithelium कोठे?
मध्यम
  1. 4Stratified epithelium कोठे?
  2. 5Transitional epithelium कोठे?
  3. 6Tight junction कार्य?
आव्हानात्मक
  1. 7Desmosome कोठे?
  2. 8Gap junction कार्य?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एकपेशीय ग्रंथी; श्लेष्मा बनवते.
  2. 2लाळ-ग्रंथी, घाम-ग्रंथी.
  3. 3वृषण-नलिका, अंडाशय.
  4. 4त्वचेची epidermis, अन्ननलिका.
  5. 5मूत्राशय.
  6. 6गळती रोखतात; polarity.
  7. 7Epithelium, हृदयस्नायू, meninges.
  8. 8आयन आणि रेणूंना मार्ग.

संयोजी ऊती : areolar आणि adipose

रोजच्या जीवनातून

पॅकिंगमध्ये वस्तू हलू नयेत म्हणून मऊ भराव घालतात; areolar ऊती शरीरात तशीच भरण करते आणि अवयव जोडते.

सोपी व्याख्या

Connective tissue = अवयव जोडते, आधार देते; भरपूर matrix; cartilage सोडून vascular. प्रकार : proper (loose, dense), supporting (cartilage, bone), fluid (blood, lymph).

Areolar आणि adiposeAreolar (loose)FibroblastMastMacrophageपांढरे तंतू (collagen) = बळपिवळे तंतू (elastin) = लवचिकAdiposeपेशीत चरबीचे थेंब; केंद्रक परिघाकडेWhite (प्रौढ) | Brown (रक्तवाहिन्या जास्त)Areolar : त्वचेखाली, स्नायू-हाडांमध्ये; packing, जखम भरणेMast पेशी : heparin, histamine | Macrophage : भक्षकAdipose : insulator, shock absorber, ऊर्जा-साठास्थान : तळवा, तळहात, मूत्रपिंडाभोवतीसर्व connective ऊती : matrix भरपूर; cartilage सोडून vascular

आकृतीत : Areolar ऊतीतील तंतू व पेशी; adipose ऊती.

नियम 1 : Areolar ऊती — Matrix जेलीसारखे. दोन तंतू : पांढरे (collagen) = ताणबळ; पिवळे (elastin) = लवचिकता. चार पेशी : fibroblast (तंतू व matrix बनवते), mast cell (heparin, histamine), macrophage (भक्षक), adipocyte. स्थान : त्वचेखाली, स्नायू-हाड-अवयवांभोवती. कार्य : packing, जखम भरणे.

  • सोपे : Collagen = ताकद; elastin = लवचिक.
  • मध्यम : Fibroblast = fibre बनवणारी पेशी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Macrophage = amoeboid भक्षक.

नियम 2 : Adipose ऊती — Adipocytes भरपूर; पेशीत चरबीचे थेंब, केंद्रक परिघावर; matrix आणि तंतू कमी. White adipose (प्रौढ; अपारदर्शक), brown adipose (रक्तवाहिन्या जास्त; तपकिरी). कार्य : insulator, shock absorber, ऊर्जा-साठा. स्थान : तळवा, तळहात, मूत्रपिंडाभोवती.

  • सोपे : Adipose = चरबीचे गोदाम.
  • मध्यम : Brown fat = जास्त रक्तवाहिन्या.
  • परीक्षेसाठी (CET) : केंद्रक परिघावर कारण थेंब मध्यात.
लक्षात ठेवा

पांढरे तंतू ताणबळ; पिवळे ताण-लवचिक; Adipose = चरबी.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Collagen लवचिक’ चूक (elastin). सापळा : ‘Adipocyte चे केंद्रक मध्यभागी’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "White = Withstand pull (collagen); Yellow = Yield (elastin)".

फरक ओळखा

तंतूरेणूगुण
WhiteCollagenताणबळ
YellowElastinलवचिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Connective tissue चे प्रकार.
  2. 2Matrix म्हणजे?
  3. 3Areolar कोठे?
मध्यम
  1. 4Mast cell काय स्रवते?
  2. 5Macrophage चे कार्य?
  3. 6Adipose चे तीन उपयोग.
आव्हानात्मक
  1. 7White व brown adipose फरक.
  2. 8कोणती connective ऊती avascular?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Proper, supporting, fluid.
  2. 2पेशींमधील भरपूर आंतरपेशीय पदार्थ.
  3. 3त्वचेखाली, स्नायू-हाडांभोवती.
  4. 4Heparin आणि histamine.
  5. 5जंतू गिळणे (phagocytosis).
  6. 6Insulator, shock absorber, ऊर्जा.
  7. 7प्रौढांत पांढरा; तपकिरी रक्तवाहिन्या जास्त.
  8. 8Cartilage.

Dense connective tissue आणि cartilage

रोजच्या जीवनातून

दोरी स्नायूला हाडाशी बांधते; तशीच दाट तंतूंची tendon स्नायू-हाड जोडते.

सोपी व्याख्या

Dense connective tissue : तंतू आणि fibroblast घट्ट; regular (tendon, ligament) / irregular (त्वचेची dermis). Cartilage = मजबूत पण लवचिक आधार ऊती (चार प्रकार).

Tendon आणि cartilageDense regularTendon : स्नायू → हाडLigament : हाड → हाड (लवचिक)तंतू समांतर (Achilles)Cartilage : चार प्रकारHyalineकाचेसारखे; श्वासनलिका, हाडाची टोकेElasticकानाची पाळी, नाकाचे टोकFibro-सर्वात कठीण; intervertebral discCalcifiedक्षार साठून कठीण (वृद्धत्व)Chondrocytes in lacunaeMatrix = chondrin; बाहेर perichondriumChondroblast → chondrocyte (lacunae मध्ये 2–8)Cartilage = shark चे endoskeleton; avascularHyaline = shock absorber, घर्षण कमीFibrocartilage मध्ये perichondrium नाही

आकृतीत : Dense regular ऊती आणि cartilage चे चार प्रकार.

नियम 1 : Dense connective tissue — Dense regular : collagen तंतू समांतर. Tendon = स्नायू → हाड (पांढरे तंतू; Achilles). Ligament = हाड → हाड (पिवळे/elastic तंतू); सांधा निखळू देत नाही. Dense irregular : तंतू बेताल; त्वचेची dermis.

  • सोपे : Tendon = Tension (स्नायू-हाड).
  • मध्यम : Ligament = हाड-हाड, लवचिक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Achilles = टाचेचा tendon.

नियम 2 : Cartilage — Matrix = chondrin; बाहेर perichondrium; chondroblast → chondrocyte (lacunae मध्ये 2–8). Avascular. शार्कचे endoskeleton. Hyaline : काचेसारखे; श्वासनलिका, पर्शुका, हाडाची टोके; shock absorber. Elastic : कानाची पाळी, नाकाचे टोक. Fibro- : सर्वात कठीण; perichondrium नाही; intervertebral disc. Calcified : क्षार साठून कठीण; वृद्धत्वात.

  • सोपे : Hyaline सर्वात सामान्य.
  • मध्यम : Fibrocartilage = मणक्यांच्या चकत्या.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Calcified cartilage = वृद्धत्वात सांधे कडक.
लक्षात ठेवा

Tendon = स्नायू-हाड; Ligament = हाड-हाड; Fibro = सर्वात कठीण.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ligament स्नायू-हाड जोडते’ चूक. सापळा : ‘Fibrocartilage मध्ये perichondrium’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Tendon = Tie muscle To bone; Ligament = Links bone".

फरक ओळखा

मुद्दाTendonLigament
जोडतेस्नायू-हाडहाड-हाड
तंतूWhiteYellow

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Tendon म्हणजे?
  2. 2Ligament चे कार्य?
  3. 3Dense irregular उदाहरण.
मध्यम
  1. 4Cartilage चा matrix?
  2. 5Chondrocytes कोठे?
  3. 6Hyaline कोठे?
आव्हानात्मक
  1. 7Elastic cartilage उदाहरण.
  2. 8वृद्धत्वात cartilage कठीण का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1स्नायूला हाडाशी जोडणारी दाट ऊती.
  2. 2हाडे जोडणे; निखळणे रोखणे.
  3. 3त्वचेची dermis.
  4. 4Chondrin.
  5. 5Lacunae मध्ये.
  6. 6श्वासनलिका, पर्शुका, हाडांची टोके.
  7. 7कानाची पाळी.
  8. 8Calcification – क्षार साठतात.

हाड (bone) आणि fluid connective tissue

रोजच्या जीवनातून

हाड काँक्रीटसारखे : क्षार कठीणपणा देतात, तंतू मजबुती; आणि आतून रक्तवाहिन्या जीवन देतात.

सोपी व्याख्या

Bone = कठीण matrix (ossein, hydroxy-apatite). Fluid connective tissue = blood आणि lymph.

हाडाची रचनाBone (हाड)Haversian system (osteon)Central canal : धमनी, शिरा, चेताLamellae, lacunae, canaliculiMatrix = ossein; hydroxy-apatite क्षारबाहेर periosteumOsteoblast = सक्रिय | Osteocyte = निष्क्रियOsteoclast = हाड विरघळवतेCompact : haversian system, फटी नाहीतSpongy : trabeculae; red bone marrowFluid connective ऊती : Blood आणि Lymph (XII मध्ये सविस्तर)Cartilage vs bone : cartilage = chondrin, avascular; bone = ossein, vascularहाड कठीण का : क्षार + collagen तंतूवृद्धत्वात cartilage कठीण : calcification

आकृतीत : हाडाचा Haversian system; fluid connective ऊती.

नियम 1 : हाडाची रचना — बाहेर periosteum; matrix = ossein (hydroxy-apatite क्षार); lamellae मध्ये lacunae आणि canaliculi. पेशी : osteoblast (सक्रिय), osteocyte (निष्क्रिय), osteoclast (विरघळवते). Haversian canal : धमनी, शिरा, चेता. Compact bone : Haversian system; spongy bone : trabeculae + red bone marrow.

  • सोपे : Osteoblast बनवते; osteoclast तोडते.
  • मध्यम : Haversian system = सस्तनी हाड.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Spongy bone मध्ये red marrow.

नियम 2 : Fluid connective tissue — Blood आणि lymph द्रव संयोजी ऊती आहेत; सविस्तर XII वी ‘Circulation’ मध्ये. Cartilage आणि bone फरक : cartilage = chondrin, avascular, लवचिक; bone = ossein, vascular, कठीण.

  • सोपे : Blood = द्रव ऊती.
  • मध्यम : हाड vascular; cartilage नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Bone मजबूत कारण क्षार + collagen.
लक्षात ठेवा

Osteo-blast बांधतो, -clast तोडतो; Haversian canal = धमनी + शिरा + चेता.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘हाड avascular’ चूक. सापळा : ‘Osteoclast हाड बनवते’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Blast = Build; Clast = Crush".

फरक ओळखा

पेशीस्थितीकार्य
Osteoblastसक्रियहाड बनवते
Osteocyteनिष्क्रियटिकवते
Osteoclast—विरघळवते

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Ossein म्हणजे?
  2. 2Periosteum काय?
  3. 3Haversian canal मध्ये काय?
मध्यम
  1. 4Lacunae व canaliculi?
  2. 5Spongy bone कशाने?
  3. 6Fluid connective ऊती कोणत्या?
आव्हानात्मक
  1. 7हाड cartilage पेक्षा मजबूत का?
  2. 8Bone आणि cartilage फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1हाडाचा कठीण matrix.
  2. 2हाडाचा बाहेरचा पडदा.
  3. 3धमनी, शिरा, चेता.
  4. 4पोकळ्या व सूक्ष्म नलिका.
  5. 5Trabeculae, red marrow.
  6. 6Blood आणि lymph.
  7. 7क्षार (hydroxy-apatite) + collagen.
  8. 8ossein/chondrin; vascular/avascular.

स्नायू ऊती (muscular tissue)

रोजच्या जीवनातून

हात उचलताना स्नायू आकुंचन पावतो आणि लहान होतो; हृदय न थांबता धडधडते कारण त्याचे स्नायू वेगळे आहेत.

सोपी व्याख्या

Muscle fibre = लांब पेशी; sarcolemma, sarcoplasm, myofibrils (actin + myosin). तीन प्रकार : skeletal, smooth, cardiac.

स्नायूचे प्रकारSkeletalSmoothCardiacसंलग्न हाडाशीस्वेच्छा; striatedबहुकेंद्रकी, परिघावरपटल/थर; आत अवयवअनैच्छिक; striations नाहीतएक केंद्रक; fusiformहृदय (myocardium)अनैच्छिक; striatedintercalated disc; शाखितSarcomereZZA band (myosin + actin) | H zone | M lineI bandI bandSkeletal : epimysium → fasciculus (perimysium) → fibreSarcolemma, sarcoplasm, myofibrils (actin + myosin)Myogenic हृदय (सस्तन) | Neurogenic हृदय (काही प्राणी)

आकृतीत : तीन स्नायू आणि sarcomere ची रचना.

नियम 1 : तीन प्रकार — Skeletal : हाडाशी; striated; स्वेच्छा; बहुकेंद्रकी (केंद्रके परिघावर). Smooth : पटल/थर; fusiform; एक केंद्रक; striations नाहीत; अनैच्छिक; मंद, दीर्घ आकुंचन; स्वायत्त चेतासंस्था. Cardiac : हृदयाची myocardium; striated; अनैच्छिक; शाखित; intercalated discs (जलद संदेश). Myogenic हृदय (सस्तन) / neurogenic.

  • सोपे : Skeletal = Striated + Voluntary.
  • मध्यम : Smooth = अनैच्छिक; striations नाहीत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cardiac = striated पण अनैच्छिक.

नियम 2 : Sarcomere — Sarcomere = आकुंचनाचे एकक. मध्यभागी गडद A band (myosin + actin); तिच्या मध्ये H zone आणि M line; दोन्ही बाजूंस फिकट I band (फक्त actin); दोन I bands Z line ने विभागलेल्या. Myosin जाड, actin पातळ. Skeletal muscle : epimysium → fasciculus (perimysium) → fibre.

  • सोपे : Z ते Z = एक sarcomere.
  • मध्यम : I band = फक्त actin; A band = दोन्ही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : स्नायूत mitochondria भरपूर.
लक्षात ठेवा

Skeletal = Striated + Voluntary; Smooth = Slow + Spindle; Cardiac = Cannot stop.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Smooth स्नायू striated’ चूक. सापळा : ‘Cardiac स्नायू स्वेच्छा’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Smooth = Spindle + Single nucleus; Skeletal = Several nuclei".

फरक ओळखा

मुद्दाSkeletalSmoothCardiac
Striationsआहेतनाहीतआहेत
नियंत्रणस्वेच्छाअनैच्छिकअनैच्छिक
केंद्रकअनेकएकएक/दोन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Muscle fibre चे आवरण?
  2. 2Myofibril कशाचे?
  3. 3Smooth muscle कोठे?
मध्यम
  1. 4Intercalated disc कोठे?
  2. 5Myogenic हृदय म्हणजे?
  3. 6A band मध्ये काय?
आव्हानात्मक
  1. 7I band मध्ये काय?
  2. 8Skeletal आणि smooth फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Sarcolemma.
  2. 2Actin आणि myosin.
  3. 3आतील अवयवांच्या भिंतीत.
  4. 4हृदयस्नायूत.
  5. 5स्वतः आवेग निर्माण करणारे (सस्तन).
  6. 6Myosin + actin.
  7. 7फक्त actin.
  8. 8striated स्वेच्छा बहुकेंद्रकी / unstriated अनैच्छिक एककेंद्रकी.

चेता ऊती (nervous tissue)

रोजच्या जीवनातून

तारांवरून वीज वाहते तशी चेतापेशीच्या तंतूंवरून संदेश वेगाने जातो; पाय पेटल्याचे मेंदूला क्षणात कळते.

सोपी व्याख्या

Neuron = चेता ऊतीचे रचना-कार्य एकक; गुणधर्म : excitability आणि conductivity. Neuroglia = आधार-पेशी. Matrix नाही.

NeuronNeuron : रचना आणि प्रकारCyton(Nissl granules)DendritesMyelin sheath (Schwann)Node of RanvierAxonTelodendronimpulse →Afferent = संवेदीEfferent = प्रेरकInterneuronसंवेदी अवयव → CNSCNS → कार्यकारी अवयवएकत्रीकरण, प्रक्रियाप्रवाहाप्रमाणे : Unipolar (1) | Bipolar (2; डोळा, नाक) | Multipolar (>2)Myelinated = जलद (saltatory) | Non-myelinated = मंद; स्वायत्तNeuron : excitability + conductivity; centriole नाही → पुनर्निर्मिती नाहीNeuroglia : आधार पेशी; विभाजन करू शकतात

आकृतीत : Neuron ची रचना आणि प्रकार.

नियम 1 : Neuron ची रचना — Cyton (पेशी-शरीर; neuroplasm, Nissl granules, केंद्रक) → dendron/dendrites (आवेग cyton कडे) आणि axon (cyton पासून दूर; axolemma, axoplasm). Axon भोवती myelin sheath + neurilemma (Schwann cell); खंड = node of Ranvier; टोक = telodendron. Neuron विभाजन करत नाही (centriole नाही); neuroglia करतात.

  • सोपे : Dendron = प्रवेश; axon = निर्गमन.
  • मध्यम : Myelin = चरबीयुक्त insulator.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Nissl granules = RNA.

नियम 2 : Neuron चे प्रकार — कार्यानुसार : afferent/sensory (अवयव → CNS), efferent/motor (CNS → अवयव), interneuron. प्रवाहानुसार : unipolar (1), bipolar (2; डोळ्याची retina, नाक), multipolar (>2; एकच axon, axon-hillock). Myelinated = जलद, saltatory conduction (क्रॅनियल नर्व्ह); non-myelinated = मंद (स्वायत्त).

  • सोपे : Afferent = Arrive CNS; efferent = Exit CNS.
  • मध्यम : Saltatory = Ranvier च्या खंडांवर उडी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Synapse = दोन neuron मधील संपर्क (XII).
लक्षात ठेवा

Afferent = आत; efferent = बाहेर; myelin = जलद.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Neuron विभाजन पावतात’ चूक. सापळा : ‘स्वायत्त नर्व्ह myelinated’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "A-fferent = Arrive; E-fferent = Exit".

फरक ओळखा

मुद्दाMyelinatedNon-myelinated
वेगजलदमंद
रंगपांढरेकरडे
उदा.Cranial nervesस्वायत्त

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Neuron म्हणजे?
  2. 2Cyton म्हणजे?
  3. 3Node of Ranvier म्हणजे?
मध्यम
  1. 4Afferent neuron काय करतो?
  2. 5Bipolar उदाहरण.
  3. 6Saltatory conduction म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Neuron पुनर्निर्मित का होत नाहीत?
  2. 8Neuroglia म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1चेतासंस्थेचे रचनात्मक व कार्यात्मक एकक.
  2. 2चेतापेशीचे शरीर.
  3. 3Axon वरील myelin नसलेले खंड.
  4. 4संवेदना अवयवातून CNS कडे.
  5. 5Retina, olfactory epithelium.
  6. 6आवेग एका node वरून दुसऱ्यावर उडी मारतो.
  7. 7Centriole नसल्याने.
  8. 8आधार देणाऱ्या अ-चेता पेशी.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
EpitheliumAvascular; S-C-C-C प्रकार
ग्रंथी / junctionsExocrine नलिका; endocrine रक्तात; tight, gap, desmo
Areolar / adiposeCollagen बळ; elastin लवचिक; चरबी
Tendon / ligamentस्नायू-हाड / हाड-हाड; cartilage चार प्रकार
हाडOssein; Haversian; osteoblast/clast
स्नायूSkeletal, smooth, cardiac; sarcomere
NeuronCyton, dendron, axon; myelin; 3 प्रकार

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • चार epithelia आणि त्यांची स्थाने.
  • Exocrine/endocrine; cell junctions.
  • Areolar आणि adipose रचना.
  • Tendon/ligament; cartilage प्रकार.
  • तीन स्नायू तुलना; sarcomere.
  • Neuron रचना आणि प्रकार.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.