K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा १४: मानवी पोषण (Human Nutrition)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

पोषण, दात आणि वरील आहारनलिका

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ८–१० मध्ये पचनसंस्थेची ओळख झाली; येथे अवयव, ऊती, ग्रंथी, पाचक रस आणि आजार सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

गाडीला इंधन हवे, तसे शरीराला अन्न; पण अन्न आधी वापरण्यायोग्य करावे लागते.

सोपी व्याख्या

पोषण = अन्न घेणे आणि वापरणे : ingestion, digestion, absorption, assimilation, egestion. पचन = जटिल, न शोषले जाणारे अन्न साध्या, शोषल्या जाणाऱ्या पदार्थांत बदलणे.

दात आणि वरची आहारनलिकादात (Tooth)EnamelDentinPulp cavityRoot canalCrownRootCementumदंतसूत्र (प्रत्येक अर्धे जबडे)I 2/2 C 1/1PM 2/2 M 3/3= 8 × 2 = 16 / जबडा= 32 दातThecodont · Diphyodont · HeterodontNutrition = ingestion, digestion, absorption, assimilation, egestionआहारनलिका ~8–10 m : मुख → ग्रसनी → ग्रासनळी → जठर → आतडे → गुदद्वारThecodont = खोबणीत; Diphyodont = दोन संच; Heterodont = चार प्रकारजीभ : papillae; taste budsGlottis वर epiglottis गिळताना बंद होतोOesophagus ~25 cm; peristalsis अन्न पुढे ढकलते

आकृतीत : दातांची रचना, दंतसूत्र आणि वरची आहारनलिका.

नियम 1 : दात आणि दंतसूत्र — प्रौढांना 32 दात. Thecodont (खोबणीत, gomphosis), diphyodont (दुधाचे + कायमचे), heterodont (incisors, canines, premolars, molars). प्रत्येक अर्ध्या जबड्यात 2 I, 1 C, 2 PM, 3 M → I 2/2, C 1/1, PM 2/2, M 3/3 = 16 × 2 = 32. दातात crown (enamel सर्वात कठीण), neck, root (cementum); आत dentin, pulp cavity (रक्तवाहिन्या, नसा), root canal.

  • सोपे : Enamel = शरीरातला सर्वात कठीण पदार्थ.
  • मध्यम : 2-1-2-3 = I-C-PM-M.
  • परीक्षेसाठी (CET) : दुधाचे दात + कायमचे = diphyodont.

नियम 2 : मुख, जीभ, ग्रसनी, ग्रासनळी — मुखगुहा : ओठ, गाल, तालू, जीभ; श्लेष्मल आवरण; लाळग्रंथी उघडतात. जीभ स्नायुमय; papillae वर taste buds. Pharynx अन्न-हवेचा सामायिक मार्ग; glottis वर epiglottis गिळताना (deglutition) बंद होतो. Oesophagus ~25 cm; आत श्लेष्म; peristalsis (आकुंचन-शिथिलतेची लाट) अन्न पुढे ढकलते.

  • सोपे : Epiglottis = श्वासनलिकेचे झाकण.
  • मध्यम : Peristalsis = लाटेसारखी हालचाल.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Taste buds = papillae वर.
लक्षात ठेवा

दातांचा क्रम : 2-1-2-3 (Idly Can Please Me).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Glottis ने अन्न जाते’ चूक (हवा). सापळा : ‘Enamel मऊ’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "2-1-2-3 : दोन-एक-दोन-तीन = 32".

फरक ओळखा

शब्दअर्थ
Thecodontखोबणीत बसलेले
Diphyodontदोन संच
Heterodontचार प्रकार

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1मानवाचे दंतसूत्र?
  2. 2Thecodont म्हणजे?
  3. 3Enamel कशाचे?
मध्यम
  1. 4Pulp cavity मध्ये काय?
  2. 5Epiglottis चे कार्य?
  3. 6Peristalsis म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Taste buds कोठे?
  2. 8Oesophagus ची लांबी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 12123/2123 = 32.
  2. 2खोबणीत बसलेले दात.
  3. 3Ca phosphate + Ca carbonate.
  4. 4रक्तवाहिन्या, नसा.
  5. 5गिळताना glottis बंद.
  6. 6स्नायूंची लहरी हालचाल.
  7. 7जिभेच्या papillae वर.
  8. 8~25 cm.

जठर आणि आतडी

रोजच्या जीवनातून

जठर अन्नाची साठवण-पिशवी, तर आतडी लांब प्रक्रिया-नळी.

सोपी व्याख्या

जठर J-आकाराचे, 25–30 cm. लहान आतडे ~6 m (duodenum, jejunum, ileum); मोठे आतडे 1.5 m (caecum, colon, rectum).

जठर आणि आतडीजठर (J-आकार)OesophagusFundusCardiaBodyPylorusCardiac + Pyloric sphincterलहान आतडे ~6 mDuodenum26 cm, UJejunum2.5 mIleum3.5 mमोठे आतडे 1.5 mCaecum (6 cm) → Colon → Rectum → AnusAppendix : vestigialजठर : 25–30 cm; डावा वरचा भाग; अन्न 4–5 तासCardiac sphincter : परत येऊ देत नाही; Pyloric : पुढे सोडतोIleo-caecal junction : ileum caecum मध्ये उघडतेMesentery आतड्याची गुंडाळी धरतेRectum : विष्ठा साठवते; Anus : sphincterCaecum : सहजीवी जीवाणू; Appendix शाकाहारींत उपयोगी

आकृतीत : जठर आणि आतड्यांचे भाग.

नियम 1 : जठर — उदरपोकळीच्या वरच्या डाव्या भागात. भाग : cardia (cardiac sphincter परत येऊ देत नाही), fundus (घुमटासारखा), body (मोठा, अन्न साठवतो), pylorus (pyloric sphincter अन्न duodenum मध्ये सोडतो). अन्न 4–5 तास साठते; churning; तृप्तीची भावना.

  • सोपे : Cardia : परत नाही; Pylorus : पुढे.
  • मध्यम : Body = साठवण.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cardiac वर, Pyloric खाली.

नियम 2 : लहान आणि मोठे आतडे — Duodenum 26 cm, ‘U’; jejunum 2.5 m; ileum 3.5 m (ileo-caecal junction वर caecum शी). Mesentery गुंडाळी धरते. Caecum 6 cm; सहजीवी जीवाणू; appendix (मानवात vestigial). Colon : ascending, transverse, descending. Rectum विष्ठा साठवते; anus sphincter ने.

  • सोपे : लहान आतडे लांब, पण अरुंद.
  • मध्यम : Appendix = vestigial.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Colon तीन भाग.
लक्षात ठेवा

D-J-I : 26 cm, 2.5 m, 3.5 m.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘लहान आतडे मोठ्यापेक्षा लहान’ चूक (जास्त लांब). सापळा : ‘Appendix उपयुक्त’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Small = Six metre; Large = 1.5 metre".

फरक ओळखा

आतडेलांबीभाग
Small~6 mDuodenum, Jejunum, Ileum
Large1.5 mCaecum, Colon, Rectum

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1जठराचे चार भाग.
  2. 2Pyloric sphincter चे काम?
  3. 3Duodenum ची लांबी?
मध्यम
  1. 4Ileum ची लांबी?
  2. 5Caecum चे काम?
  3. 6Mesentery म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Rectum चे कार्य?
  2. 8Cardiac sphincter का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Cardia, fundus, body, pylorus.
  2. 2अन्न duodenum मध्ये सोडणे.
  3. 326 cm.
  4. 43.5 m.
  5. 5सहजीवी जीवाणू ठेवते.
  6. 6आतड्याची गुंडाळी धरणारा पडदा.
  7. 7विष्ठा साठवणे.
  8. 8अन्न परत येणे रोखणे.

आहारनलिकेची ऊतिरचना आणि पाचक ग्रंथी

रोजच्या जीवनातून

नळीला चार स्तरांचे आवरण असते, जसे थरांचे पाइप - प्रत्येक थराचे वेगळे काम.

सोपी व्याख्या

आहारनलिकेचे 4 थर : mucosa, submucosa, muscularis, serosa (आतून बाहेर). पाचक ग्रंथी : लाळग्रंथी, यकृत, स्वादुपिंड.

ऊतिरचना आणि ग्रंथीआहारनलिकेचे 4 थरSerosaMuscularisSubmucosaMucosaपाचक ग्रंथीSalivary : 3 जोड्याParotid · Submandibular · SublingualLiver : 1.2–1.5 kg; मोठीपित्त (bile); glycogen; ureaPancreasheterocrine : exo + endoIslets : α-glucagon, β-insulin, δ-somatostatinKupffer पेशी : विषारी, जुन्या RBC नष्टMucosa : goblet पेशी (श्लेष्म); जठरात rugae + gastric glandsलहान आतडे : villi, microvilli, lacteals, crypts of LieberkuhnMuscularis : बाह्य longitudinal, मध्य circular, आत oblique (जठरात)Hepatic lobule : मध्यवर्ती शीर, sinusoids; portal area 3 नलिकापित्तनलिका + स्वादुपिंडनलिका → hepato-pancreatic duct (sphincter of Oddi)Acinar पेशी : क्षारीय रस; Brunner's glands : duodenum submucosa

आकृतीत : चार थर आणि तीन पाचक ग्रंथी.

Live आकृती

आहारनलिकेची ऊतिरचना आणि पाचक ग्रंथी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : चार थर — Serosa : बाहेरचा; mesothelium (squamous) + संयोजी ऊती. Muscularis : अनैच्छिक स्नायू; बाहेर longitudinal, मध्ये circular, आत oblique (फक्त जठरात). Submucosa : सैल संयोजी ऊती; रक्तवाहिन्या, नसा; duodenum मध्ये Brunner's glands. Mucosa : goblet पेशी (श्लेष्म); जठरात rugae आणि gastric glands; लहान आतड्यात villi (microvilli, lacteal, capillaries) आणि crypts of Lieberkuhn.

  • सोपे : आत → बाहेर : M-S-M-S.
  • मध्यम : Oblique स्नायू फक्त जठरात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Villi = शोषणाची क्षेत्रफळ-वाढ.

नियम 2 : लाळग्रंथी, यकृत, स्वादुपिंड — लाळग्रंथी 3 जोड्या : parotid (कानासमोर), submandibular, sublingual; serous पेशी amylase, mucous पेशी श्लेष्म. यकृत : सर्वात मोठी ग्रंथी (1.2–1.5 kg); hepatic lobules, Kupffer पेशी; bile, glycogen साठा, urea, vitamins A D K B12, prothrombin, fibrinogen. स्वादुपिंड : heterocrine; acinar पेशी (क्षारीय रस) + islets of Langerhans (α glucagon, β insulin, δ somatostatin). Bile आणि pancreatic duct → hepato-pancreatic duct (sphincter of Oddi).

  • सोपे : Heterocrine = exocrine + endocrine.
  • मध्यम : Bile मध्ये enzyme नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Kupffer पेशी = यकृताच्या सफाई-कामगार.
लक्षात ठेवा

Mucosa आत, Serosa बाहेर : M-S-M-S.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Bile मध्ये enzyme’ चूक. सापळा : ‘Oblique स्नायू आतड्यात’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Liver = L-Large; Islet = I-Insulin".

फरक ओळखा

ग्रंथीवैशिष्ट्य
Salivary3 जोड्या; amylase
Liverसर्वात मोठी; bile
PancreasHeterocrine; islets

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आहारनलिकेचे थर.
  2. 2Villi चे काम?
  3. 3Rugae कुठे?
मध्यम
  1. 4Brunner's glands?
  2. 5Kupffer पेशी काय करतात?
  3. 6Heterocrine कसे?
आव्हानात्मक
  1. 7β पेशी काय स्रवतात?
  2. 8Sphincter of Oddi कुठे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Mucosa, submucosa, muscularis, serosa.
  2. 2शोषण-क्षेत्र वाढवतात.
  3. 3जठराच्या mucosa मध्ये.
  4. 4Duodenum च्या submucosa मध्ये.
  5. 5विषारी पदार्थ, जुन्या RBC नष्ट.
  6. 6Exocrine + endocrine भाग.
  7. 7Insulin.
  8. 8Hepato-pancreatic duct च्या तोंडाशी.

तोंड आणि जठरातील पचन

रोजच्या जीवनातून

ब्रेड तोंडात जास्त वेळ चावल्यास गोडसर लागतो — कारण लाळेतील amylase स्टार्चचे माल्टोज बनवते.

सोपी व्याख्या

तोंड : salivary amylase : starch → maltose. जठर : pepsin : protein → peptones + proteoses; HCl आम्लता देतो. शेवटी अन्न = chyme.

तोंड आणि जठरतोंड आणि जठर : पचनतोंड (pH 6.8)लाळ : 98% पाणी; amylase; lysozymeStarch → Maltose(फक्त ~30%; नंतर 15–30 मि.)बोलस = गिळलेला गोळाजठर (pH 1.8)Mucus · Chief · Parietal cellsPepsinogen --HCl--> PepsinProtein → Peptones + ProteosesChyme = अर्धद्रव आम्ल मिश्रणParietal : HCl + intrinsic factor (B12 शोषण)HCl : amylase थांबवते; जंतू मारते; pepsinogen सक्रियMucus : जठर अस्तराचे HCl पासून रक्षणRennin : फक्त बालकांत; दुधाचे casein दही करतोजठरात यांत्रिक + रासायनिक पचन; churningनियंत्रण : दृष्टी/वास, 10 वी cranial nerve, gastrinSecretin, CCK, GIP : जठर रस कमी करतात

आकृतीत : तोंड आणि जठरातील पचन.

नियम 1 : तोंडातील पचन — यांत्रिक : दात चावतात, जीभ मिसळते, श्लेष्म बोलस बनवतो; deglutition ने गिळतात. रासायनिक : लाळ (98% पाणी) मधील salivary amylase (pH 6.8) starch → maltose; फक्त ~30% तोंडात; जठरात HCl मिसळेपर्यंत 15–30 मिनिटे चालू. Lysozyme जंतुनाशक.

  • सोपे : एकच रासायनिक पचन : starch.
  • मध्यम : HCl amylase थांबवतो.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Bolus = गोळा.

नियम 2 : जठरातील पचन — Gastric glands : mucus पेशी (श्लेष्म), peptic/chief पेशी (pepsinogen), parietal/oxyntic पेशी (HCl + intrinsic factor). HCl अन्न आम्ल करतो, जंतू मारतो, pepsinogen → pepsin (pH 1.8). Pepsin : protein → peptones + proteoses. बालकांत rennin : दुधाचे casein दही. शेवट : chyme, pyloric sphincter मधून आतड्यात. श्लेष्म HCl पासून अस्तर वाचवतो.

  • सोपे : Pepsinogen = निष्क्रिय; pepsin = सक्रिय.
  • मध्यम : Intrinsic factor → B12 शोषण.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Rennin प्रौढांत नाही.
लक्षात ठेवा

Chief = Pepsinogen; Parietal = HCl (C-P, P-H).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Pepsin तोंडात’ चूक. सापळा : ‘Rennin प्रौढांत’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Chief = Cooks Pepsinogen; Parietal = Produces HCl".

फरक ओळखा

पेशीस्राव
Mucusश्लेष्म
Chief / PepticPepsinogen
Parietal / OxynticHCl + intrinsic factor

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1तोंडातील enzyme?
  2. 2किती starch तोंडात?
  3. 3लाळेत पाणी?
मध्यम
  1. 4Lysozyme चे कार्य?
  2. 5Pepsinogen कसे सक्रिय?
  3. 6Intrinsic factor?
आव्हानात्मक
  1. 7Rennin कोणाला?
  2. 8Chyme म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Salivary amylase.
  2. 2~30%.
  3. 398%.
  4. 4जंतू मारणे.
  5. 5HCl ने → pepsin.
  6. 6B12 शोषणासाठी.
  7. 7बालकांना; दूध दही करतो.
  8. 8अर्धद्रव आम्ल अन्न.

लहान आतड्यातील पचन

रोजच्या जीवनातून

स्वयंपाकघरातील अंतिम तयारी : येथे पित्त, स्वादुपिंडरस आणि आतड्याचा रस मिळून अन्न पूर्ण तोडतात.

सोपी व्याख्या

Bile (enzyme नाही) fat emulsify करतो; pancreatic juice : amylase, lipase, trypsin, nucleases; succus entericus : disaccharidases, dipeptidases. अंतिम अन्न = chyle.

लहान आतड्यातील पचनलहान आतड्यातील पचनBile (liver)Pancreatic juiceSuccus entericusएन्झाइम नाही; fat emulsifyAmylase · Lipase · NucleaseDisacch'ases · Dipeptidase · LipaseStarch / glycogenPancreatic amylaseDisaccharidesMaltose / Sucrose / LactoseMaltase / Sucrase / LactaseGlucose (+ fructose / galactose)Fats (emulsified)LipasesFatty acids + monoglyceridesProteinsTrypsin → chymotrypsinPolypeptides → dipeptidesDipeptidesDipeptidaseAmino acidsNucleic acidsNucleases etc.Sugar + base + phosphateTrypsinogen → trypsin (enterokinase ने)Bile pigments : bilirubin, biliverdin → विष्ठेचा रंगBile salts : आम्ल उदासीन, emulsification, lipase सक्रियपचन संपल्यावर अन्न = chyle (क्षारीय, शोषणासाठी तयार)मोठे आतडे : enzymes नाही; जीवाणू B-vitamins + K बनवतात

आकृतीत : तीन रस आणि त्यांचे कार्य.

नियम 1 : Bile आणि स्वादुपिंडरस — Bile (गडद हिरवा) : bile pigments (bilirubin, biliverdin), bile salts, cholesterol, phospholipid. Salts आम्ल उदासीन, emulsification, lipase सक्रिय; pigments विष्ठेला रंग. Pancreatic juice (क्षारीय) : amylase (starch → disaccharides), lipases (fat → fatty acids + monoglycerides), trypsinogen (→ trypsin, enterokinase ने), chymotrypsinogen, nucleases.

  • सोपे : Trypsin : proteins → polypeptides.
  • मध्यम : Chymotrypsin : polypeptides → dipeptides.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Bile = emulsifier, enzyme नाही.

नियम 2 : Succus entericus आणि अंतिम उत्पादने — Intestinal juice = श्लेष्म + enzymes : maltase (maltose → glucose), sucrase (→ glucose + fructose), lactase (→ glucose + galactose), dipeptidase (→ amino acids), lipase. Nucleases → nucleotidases → nucleosidases → sugar + base. पचन संपल्यावर chyle. मोठे आतडे : enzyme नाही; जीवाणू B-vitamins आणि K बनवतात; indole, skatole, H₂S मुळे विष्ठेचा वास. नियंत्रण : secretin, CCK, GIP.

  • सोपे : Chyle = क्षारीय, शोषणासाठी तयार.
  • मध्यम : Lactase नसल्यास lactose intolerance.
  • परीक्षेसाठी (CET) : CCK तृप्तीची भावना.
लक्षात ठेवा

Bile = Barriers (emulsify), Pancreas = Plenty of enzymes.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Bile मध्ये lipase’ चूक. सापळा : ‘Chyme आणि chyle एकच’ चूक (chyme जठरात, chyle आतड्यात).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Chyme = Check stomach; Chyle = Chyle in intestine".

फरक ओळखा

रसमुख्य कार्य
BileEmulsify; आम्ल उदासीन
PancreaticAmylase, lipase, trypsin
Succus entericusDisaccharidases, dipeptidase

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Enterokinase चे काम?
  2. 2Bile salts काय करतात?
  3. 3Bile pigments?
मध्यम
  1. 4Lipase चे उत्पादन?
  2. 5Maltase चे कार्य?
  3. 6Chyle म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Succus entericus म्हणजे?
  2. 8Secretin काय करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Trypsinogen → trypsin.
  2. 2Emulsify, आम्ल उदासीन.
  3. 3Bilirubin, biliverdin.
  4. 4Fatty acids + monoglycerides.
  5. 5Maltose → glucose.
  6. 6पचनानंतरचे क्षारीय मिश्रण.
  7. 7आतड्याचा रस.
  8. 8जठर रस कमी; bile/pancreatic रस वाढ.

शोषण, assimilation आणि egestion

रोजच्या जीवनातून

कारखान्याचे तयार माल रस्त्याने गोदामात जातो; तसे पचलेले पदार्थ रक्त-लसिकेत जातात.

सोपी व्याख्या

शोषण = पचनाची उत्पादने आतड्याच्या आवरणातून रक्त/लसिकेत जाणे (~90% लहान आतड्यात). Assimilation = ते पेशींचा भाग बनणे. Egestion = न पचलेले बाहेर टाकणे.

शोषणशोषण (Absorption)Villicapillary (लाल) + lacteal (नारिंगी)कॅपिलरी : glucose, amino acids, पाणीLacteal : fat, vit A D E KMicelle → chylomicron → lymph~90% शोषण लहान आतड्यातपद्धती : simple diffusion, osmosis, facilitated, active transportNa⁺ सारखे आयन = active (ऊर्जा); fructose = facilitatedतोंड : काही औषधे; जठर : अल्कोहोल, aspirinमोठे आतडे : पाणी, Na⁺, Cl⁻, काही vitaminsAssimilation : अन्न पेशींचा भाग बनणेEgestion : विष्ठा रेक्टममध्ये; सक्तीचे (voluntary) बाहेर टाकणे

आकृतीत : Villus मधून शोषण आणि शोषणाची ठिकाणे.

नियम 1 : शोषणाच्या पद्धती आणि ठिकाणे — पद्धती : simple diffusion (काही glucose, amino acids, Cl⁻), osmosis (पाणी), facilitated transport (fructose, काही amino acids), active transport (Na⁺; ऊर्जा, concentration विरुद्ध). ठिकाणे : तोंड (काही औषधे), जठर (अल्कोहोल, aspirin), लहान आतडे (सर्वाधिक), मोठे आतडे (पाणी, Na⁺, Cl⁻, काही vitamins).

  • सोपे : Active = ऊर्जा, उलट दिशा.
  • मध्यम : Small intestine = ~90%.
  • परीक्षेसाठी (CET) : पाणी : concentration नुसार.

नियम 2 : Fat चे शोषण, assimilation, egestion — Glucose, fructose, galactose, amino acids, पाण्यात विरघळणारी vitamins → villi च्या capillaries. Fatty acids + monoglycerides रक्तात जाऊ शकत नाहीत → bile salts चे micelles → villi मध्ये chylomicrons (प्रथिन-आवरणाचे fat globules) → lacteals (लसीका) → रक्त. Fat-soluble vitamins A D E K lacteals मधून. Egestion : कोलनमध्ये विष्ठा (पाणी, क्षार, मृत पेशी, जीवाणू, न पचलेले); rectum ताणल्याने reflex; बाहेर टाकणे ऐच्छिक (sphincter).

  • सोपे : Chylomicron = fat चे वाहन.
  • मध्यम : Lacteal = fat मार्ग.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Assimilation = अन्न पेशींचा भाग.
लक्षात ठेवा

Sugar-Protein → Capillary; Fat → Lacteal (S-P-C, F-L).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Fat थेट रक्तात’ चूक (micelle → lacteal). सापळा : ‘सर्वाधिक शोषण मोठ्या आतड्यात’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Fat = Far route (Lacteal); Sugar = Straight to blood".

फरक ओळखा

पदार्थमार्ग
Glucose, amino acidsCapillary
Fatty acids, A D E KLacteal
Water, Na⁺मोठे आतडे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Absorption म्हणजे?
  2. 2किती टक्के लहान आतड्यात?
  3. 3Active transport उदाहरण?
मध्यम
  1. 4Micelle म्हणजे?
  2. 5Chylomicron म्हणजे?
  3. 6Lacteal काय?
आव्हानात्मक
  1. 7Assimilation म्हणजे?
  2. 8Egestion कसे नियंत्रित?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1उत्पादने रक्त/लसिकेत जाणे.
  2. 2~90%.
  3. 3Na⁺ शोषण.
  4. 4Bile salts चा गोल; fat वाहतो.
  5. 5प्रथिन-आवरणाचा fat globule.
  6. 6Villus मधली लसीका नलिका.
  7. 7अन्न पेशींचा भाग बनणे.
  8. 8Reflex + ऐच्छिक sphincter.

पोषण आणि पचनाचे आजार

रोजच्या जीवनातून

अन्न थोडे कमी-जास्त झाले की त्रास होतो; आहार हेच औषध.

सोपी व्याख्या

PEM (Protein Energy Malnutrition) : Kwashiorkor आणि Marasmus. पचनाचे आजार : indigestion, constipation, diarrhoea, jaundice, vomiting.

पोषण आणि पचनाचे आजारपोषण आणि पचनाचे आजारKwashiorkor1–3 वर्षे; प्रथिनांची कमतरतासूज (oedema), पोट फुगलेलेMarasmus<1 वर्ष; प्रथिने + कॅलरी कमीचरबी नाही; बरगड्या दिसतात; oedema नाहीPEM = Protein Energy MalnutritionIndigestion : जास्त खाणे, मसालेदार; acid reflux, heartburnConstipation : आठवड्यात <1 वेळा; फायबर, पाणी, व्यायामDiarrhoea : दिवसात 3+ पातळ शौच; dehydrationJaundice : bilirubin जास्त; डोळे, त्वचा पिवळी, पांढरी विष्ठाVomiting : उलट peristalsis; medulla केंद्रकॅलरी : fat 9.0 · protein 4.0 · carbo 4.0 kcal/g (शारीरिक)मद्यपानाने यकृताचे विकार : fatty liver, hepatitis, cirrhosis

आकृतीत : PEM आणि पचनाचे आजार.

नियम 1 : Kwashiorkor आणि Marasmus — Kwashiorkor : 1–3 वर्षांची मुले; प्रथिनांची कमतरता; कमी वजन, वाढ खुंटते, भूक नाही, पोट फुगलेले, पाय बारीक, चेहरा/पायांवर सूज (oedema), त्वचा-केस रंग बदल. Marasmus : 1 वर्षाखालील; प्रथिने + एकूण कॅलरी कमी; त्वचेखालील चरबी नाही, बरगड्या दिसतात, त्वचा सुरकुतलेली; oedema नाही. कारणे : गरिबी, मोठे कुटुंब, लवकर स्तनपान बंद, पातळ दूध. योग्य आहाराने सुधारते. कॅलरी (शारीरिक) : fat 9.0, protein 4.0, carbohydrate 4.0 kcal/g.

  • सोपे : Kwashiorkor = सूज; Marasmus = सूज नाही.
  • मध्यम : दोन्ही PEM प्रकार.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Fat = सर्वाधिक कॅलरी.

नियम 2 : पचनाचे आजार — Indigestion : जास्त खाणे, मसाले, चिंता; acid reflux, heartburn, dyspepsia; मोठे जेवण व झोपणे टाळा. Constipation : आठवड्यात एकदापेक्षा कमी शौच; फायबर, पाणी, व्यायाम. Diarrhoea : दिवसात 3 पेक्षा जास्त पातळ शौच; dehydration; संसर्ग. Jaundice : bilirubin जास्त किंवा पित्तप्रवाह अडथळा; डोळे/त्वचा पिवळी, विष्ठा पांढरट. Vomiting : उलट peristalsis; medulla चे केंद्र. मद्यपानाने fatty liver, hepatitis, cirrhosis.

  • सोपे : Jaundice = bilirubin चा त्रास.
  • मध्यम : Diarrhoea = dehydration धोका.
  • परीक्षेसाठी (CET) : फायबर = constipation वर उपाय.
लक्षात ठेवा

Kwashiorkor = Kwash-swollen (सूज); Marasmus = Meagre (कृश).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Marasmus मध्ये सूज’ चूक. सापळा : ‘Jaundice = जंतुसंसर्ग फक्त’ चूक (bilirubin).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "K = Kolossal belly (सूज); M = Matchstick thin".

फरक ओळखा

मुद्दाKwashiorkorMarasmus
वय1–3 वर्षे<1 वर्ष
कमतरताप्रथिनेप्रथिने + कॅलरी
सूजआहेनाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1PEM म्हणजे?
  2. 2Kwashiorkor चे वय?
  3. 3Marasmus मध्ये सूज?
मध्यम
  1. 4Constipation व्याख्या.
  2. 5Diarrhoea चा धोका?
  3. 6Jaundice का होतो?
आव्हानात्मक
  1. 7Vomiting केंद्र?
  2. 8सर्वाधिक कॅलरी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Protein Energy Malnutrition.
  2. 21–3 वर्षे.
  3. 3नाही.
  4. 4आठवड्यात <1 शौच.
  5. 5Dehydration.
  6. 6Bilirubin जास्त / पित्त अडथळा.
  7. 7Medulla.
  8. 8Fat (9.0 kcal/g).

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
दात2123/2123 = 32; thecodont
आतडेलहान 6 m; मोठे 1.5 m
ग्रंथीSalivary 3; liver; pancreas
तोंड/जठरAmylase; pepsin + HCl
लहान आतडेBile, pancreatic, succus; chyle
शोषणCapillary vs lacteal; 90%
आजारPEM; jaundice; diarrhoea

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • दातांची रचना आणि दंतसूत्र.
  • जठर आणि आतड्यांचे भाग.
  • आहारनलिकेचे 4 थर; ग्रंथी.
  • Amylase, pepsin, HCl.
  • Bile, pancreatic juice, succus entericus.
  • Micelle, chylomicron, lacteal.
  • Kwashiorkor vs Marasmus.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.