K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा १५: उत्सर्जन आणि परासरण नियमन (Excretion and Osmoregulation)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

उत्सर्जन आणि नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ८–१० मध्ये मूत्रपिंड आणि उत्सर्जनाची ओळख झाली; येथे nephron, मूत्रनिर्मिती, ADH आणि RAAS सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

घरातला कचरा रोज बाहेर काढावा लागतो; शरीरातील चयापचयाचा कचरा उत्सर्जन संस्था काढते.

सोपी व्याख्या

उत्सर्जन = चयापचयात पेशींत बनलेले टाकाऊ पदार्थ शरीराबाहेर काढणे. प्राणी ammonotelic, ureotelic, uricotelic अशा तीन प्रकारचे.

नायट्रोजनयुक्त टाकाऊDeamination आणि नायट्रोजनयुक्त टाकाऊAmino aciddeaminationAmmonia (विषारी)AmmonotelicAmmoniaमासे, प्रोटोझोआUreotelicUrea; ~50 ml/gसस्तन, शार्क, प्रौढ भेकUricotelicUric acid; 5–10 ml/gपक्षी, कीटक, सरपटणारेExcretion = चयापचयी टाकाऊ पदार्थ काढणे (पचनाचा मळ वेगळा)टाकाऊ : CO₂, पाणी, ammonia, urea, uric acid, creatinine, क्षारBilirubin → विष्ठेतून; urochrome → मूत्रातूनGuanotelism : कोळी, विंचू, penguin (guanine)पाण्याची उपलब्धता = उत्सर्जनाचा प्रकार ठरवतेशार्क रक्तात urea ठेवतात (isotonic होण्यासाठी)

आकृतीत : Deamination आणि तीन प्रकारचे उत्सर्जन.

नियम 1 : टाकाऊ पदार्थ आणि deamination — चयापचयी टाकाऊ पेशींत बनतात; पचनाचा मळ पेशीत कधीच जात नाही. टाकाऊ : CO₂, पाणी, ammonia, urea, uric acid, creatinine, क्षार; bilirubin (विष्ठेतून), urochrome (मूत्रातून). जास्तीचे carbohydrate आणि fat साठवता येतात, पण amino acids नाही → deamination : amino गट निघून ammonia बनते.

  • सोपे : Deamination = amino गट काढणे.
  • मध्यम : Ammonia सर्वाधिक विषारी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Bilirubin = विष्ठा; urochrome = मूत्र.

नियम 2 : तीन प्रकार — Ammonotelism : ammonia; भरपूर पाणी लागते (1 g ला 300–500 ml); जलचर, अस्थिमासे, प्रोटोझोआ. Ureotelism : urea (यकृतात ornithine चक्र; 3 ATP प्रति urea); ~50 ml पाणी/g; सस्तन, शार्क, प्रौढ भेक. Uricotelism : uric acid (पाणी 5–10 ml/g; सर्वात कमी विषारी; जास्त ऊर्जा); पक्षी, कीटक, सरपटणारे, गोगलगाय. कोळी, विंचू, penguin : guanotelism.

  • सोपे : पाणी जास्त → ammonia; कमी → uric acid.
  • मध्यम : Urea चक्र यकृतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : शार्क urea ठेवतात.
लक्षात ठेवा

A-U-U : Ammonia (पाणी), Urea (मध्यम), Uric (कोरडे).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Uric acid सर्वात विषारी’ चूक (कमीत कमी). सापळा : ‘पक्षी ureotelic’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Fish = Flush (ammonia); Bird = Bone-dry (uric acid)".

फरक ओळखा

प्रकारपाणी / gउदाहरण
Ammonotelic300–500 mlमासे
Ureotelic~50 mlमानव
Uricotelic5–10 mlपक्षी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Excretion म्हणजे?
  2. 2Deamination म्हणजे?
  3. 3मानव कोणत्या प्रकारचा?
मध्यम
  1. 4पक्षी uric acid का?
  2. 5Urea कुठे बनते?
  3. 6Guanotelic प्राणी?
आव्हानात्मक
  1. 7Bilirubin कसे बाहेर?
  2. 8शार्कमध्ये urea का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1चयापचयी टाकाऊ काढणे.
  2. 2Amino acid मधून amino गट काढणे.
  3. 3Ureotelic.
  4. 4पाणी वाचवण्यासाठी.
  5. 5यकृतात.
  6. 6कोळी, विंचू, penguin.
  7. 7विष्ठेतून.
  8. 8रक्त सागराशी isotonic ठेवण्यासाठी.

Osmoregulation आणि प्राण्यांचे उत्सर्जन अवयव

रोजच्या जीवनातून

समुद्री पक्षी खारट पाणी पितो आणि नाकातील ग्रंथीने मीठ बाहेर टाकतो.

सोपी व्याख्या

Osmoregulation = क्षार आणि पाण्याचे संतुलन. प्राणी osmoconformers किंवा osmoregulators. उत्सर्जन अवयव : contractile vacuole, nephridia, Malpighian tubules, green glands, kidney.

उत्सर्जन अवयवOsmoregulation आणि उत्सर्जन अवयवप्राणीअवयवProtozoaContractile vacuoleSpongeपसरणे → osculumFlatwormProtonephridia (flame cells)EarthwormMetanephridia (nephrostome)InsectsMalpighian tubulesCrustaceansGreen glandsEchinodermsविशेष अवयव नाहीMammalsKidney (nephrons)Osmoconformer : शरीरद्रव = परिसर (बहुतेक सागरी)Osmoregulator : स्वतंत्र नियंत्रण (गोड्या पाण्यातील, भूचर)Stenohaline : अरुंद क्षारता; Euryhaline : रुंद (barnacle, clam)Albatross : नाकाजवळ salt glands (active transport)Homeostasis = अंतर्गत पर्यावरण स्थिर

आकृतीत : प्राणी आणि त्यांचे उत्सर्जन अवयव.

नियम 1 : Osmoconformer आणि Osmoregulator — Osmoconformers : शरीरद्रव परिसराशी isoosmotic (बहुतेक सागरी). Osmoregulators : परिसरापासून स्वतंत्र; गोड्या पाण्यातील आणि भूचर. Stenohaline : अरुंद क्षारता सहन; euryhaline : रुंद (barnacle, clam). Albatross, सागरी कासव, iguana : salt glands active transport ने मीठ काढतात. Homeostasis = अंतर्गत पर्यावरणाची स्थिरता.

  • सोपे : Conform = जुळवून घेतो; regulate = नियंत्रित करतो.
  • मध्यम : Steno = अरुंद; eury = रुंद.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Salt gland = नाकाजवळ.

नियम 2 : प्राण्यांतील उत्सर्जन अवयव — Protozoa : contractile vacuole. Sponge : diffusion → osculum. Platyhelminthes : protonephridia (flame cells; बंद टोकाच्या नळ्या). Earthworm : metanephridia (nephrostome + nephridiopore). Insects : Malpighian tubules (uric acid कोरड्या स्वरूपात). Crustaceans : green glands. Echinoderms : विशेष अवयव नाही; tube feet/diffusion. सस्तन : kidney (nephron).

  • सोपे : Flame cells = flatworm.
  • मध्यम : Metanephridia = गांडूळ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Green gland = कवचधारी.
लक्षात ठेवा

Flat → Flame; Earth → Meta; Insect → Malpighi; Crab → Green.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सागरी मासे सर्व regulators’ चूक (बहुतेक conformers). सापळा : ‘Echinoderms मध्ये kidney’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Flame-Flat, Meta-Mud (earthworm), Malpighi-Moth, Green-Crab".

फरक ओळखा

प्राणीअवयव
FlatwormProtonephridia
EarthwormMetanephridia
InsectMalpighian tubules
PrawnGreen glands

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Osmoconformer म्हणजे?
  2. 2Stenohaline म्हणजे?
  3. 3Euryhaline उदाहरण?
मध्यम
  1. 4Albatross मीठ कसे काढतो?
  2. 5Flame cells कुठे?
  3. 6Nephrostome काय?
आव्हानात्मक
  1. 7कीटकांचा अवयव?
  2. 8Homeostasis म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1शरीरद्रव परिसराशी जुळवतो.
  2. 2अरुंद क्षारता सहन करणारा.
  3. 3Barnacle, clam.
  4. 4Salt glands.
  5. 5Platyhelminthes मध्ये.
  6. 6Metanephridium चा फनेल.
  7. 7Malpighian tubules.
  8. 8अंतर्गत पर्यावरणाची स्थिरता.

मानवी उत्सर्जन संस्था

रोजच्या जीवनातून

मूत्रपिंड रक्ताची रोज गाळणी करणारा कारखाना आहे; ureter, bladder, urethra हे नळ आणि साठा.

सोपी व्याख्या

मानवी उत्सर्जन संस्था : एक जोडी kidneys, दोन ureters, एक urinary bladder, एक urethra.

मूत्रसंस्थामूत्रसंस्थाKidneyKidneyUreterBladderUrethraमूत्रपिंड L.S.Cortex (Malpighian bodies, tubules)Medulla : pyramidsLoop of Henle + collecting ductsColumns of Bertini; papillaCalyx → Pelvis → Ureter3 आवरणे : fascia, चरबी, capsuleरक्त पुरवठा : हृदयाचे ~¼ outputजागा : T12 ते L3 ; Retroperitoneal~10 लाख nephrons प्रत्येकीकार्य : टाकाऊ, पाणी, pH; renin, erythropoietin, calcitriolUreter 25–30 cm; मूत्राशयात तिरपे उघडतो (परत जाऊ नये)Bladder : detrusor स्नायू; trigone; क्षमता ~700 mlMicturition : अंतर्गत (अनैच्छिक) + बाह्य (ऐच्छिक) sphincter

आकृतीत : मूत्रसंस्था आणि मूत्रपिंडाचा छेद.

नियम 1 : मूत्रपिंड — बीनसारखे; T12 ते L3 मणक्यांजवळ; पेरिटोनियमच्या मागे = retroperitoneal; बाहेरची बाजू बहिर्गोल, आतली खोलगट (hilus; renal artery आत, renal vein आणि ureter बाहेर). तीन आवरणे : renal fascia, adipose capsule (धक्का शोषक), renal capsule. L.S. : cortex (बाह्य; Malpighian bodies, tubules), medulla (आतला; Henle loops, collecting ducts) → renal pyramids; columns of Bertini; papilla → minor calyx → major calyx → renal pelvis → ureter. प्रत्येकात सुमारे 10 लाख nephrons.

  • सोपे : Cortex बाहेर; medulla आत.
  • मध्यम : Papilla → minor calyx → major calyx → pelvis.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Retroperitoneal = पेरिटोनियमच्या मागे.

नियम 2 : Ureter, bladder, urethra, micturition — Ureter 25–30 cm स्नायुमय नळी; मूत्राशयात तिरपे उघडते (मूत्र परत जात नाही). Bladder : श्रोणीत; detrusor स्नायू; trigone (ureters + urethra चे छिद्र); सुमारे 700 ml क्षमता. Micturition : अर्धे भरल्यावर stretch receptors → spinal cord → bladder आकुंचन + अंतर्गत sphincter शिथिल (अनैच्छिक) ; बाह्य sphincter (ऐच्छिक) शिथिल → मूत्र बाहेर. 2 वर्षांपर्यंत नियंत्रण नसते. मूत्रपिंड renin, erythropoietin, calcitriol बनवते.

  • सोपे : Internal sphincter अनैच्छिक; external ऐच्छिक.
  • मध्यम : Trigone = त्रिकोण.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Erythropoietin = RBC निर्मिती.
लक्षात ठेवा

K-U-B-U : Kidney, Ureter, Bladder, Urethra.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ureter ला valve’ चूक (तिरपे प्रवेश). सापळा : ‘Cortex आतला’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Cortex = Cover (बाहेर); Medulla = Middle (आत)".

फरक ओळखा

भागआत काय
CortexMalpighian bodies, tubules
MedullaHenle loops, collecting ducts
Pelvisमूत्र ureter कडे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Retroperitoneal म्हणजे?
  2. 2Hilus मधून काय?
  3. 3Renal pyramids कुठे?
मध्यम
  1. 4Ureter लांबी?
  2. 5Trigone काय?
  3. 6Bladder क्षमता?
आव्हानात्मक
  1. 7बाह्य sphincter?
  2. 8Erythropoietin काय करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1पेरिटोनियमच्या मागे.
  2. 2Renal artery, vein, ureter.
  3. 3Medulla मध्ये.
  4. 425–30 cm.
  5. 5Bladder च्या तळाचा त्रिकोणी भाग.
  6. 6~700 ml.
  7. 7ऐच्छिक (striated).
  8. 8RBC निर्मिती वाढवते.

Nephron ची रचना

रोजच्या जीवनातून

नेफ्रॉन म्हणजे रक्ताच्या स्वच्छतेचा लहान कारखाना; मूत्रपिंडात असे लाखो असतात.

सोपी व्याख्या

Nephron = मूत्रपिंडाचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक : renal corpuscle (Bowman's capsule + glomerulus) + renal tubule (PCT, loop of Henle, DCT).

NephronNephronBowman's capsule+ GlomerulusPCTLoop of HenleउतरताचढताDCTCollecting ductBowman : visceral = podocytes (filtration slits); parietal = squamousAfferent > efferent arteriole → glomerulus मध्ये उच्च दाबPCT : cuboidal + brush border; निवडक reabsorptionLoop : descending = पाण्याला पारगम्य; ascending = नाहीDCT : tubular secretion, pH नियंत्रण; vasa recta Henle भोवतीCortical (बहुसंख्य) आणि Juxtamedullary (लांब loop) nephronsJGA = JG cells (afferent) + macula densa (DCT)

आकृतीत : Nephron चे भाग.

Live आकृती

Nephron ची रचना

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Renal corpuscle आणि PCT — Bowman's capsule : कपासारखे; आतली (visceral) भिंत podocytes (filtration slits); बाहेरची (parietal) पातळ squamous. Glomerulus : fenestrated केशिका; afferent arteriole (रुंद) → efferent arteriole (अरुंद) → उच्च दाब → ultrafiltration. PCT : खूप गुंडाळलेली; cuboidal पेशी + brush border; peritubular केशिका; निवडक reabsorption.

  • सोपे : Afferent रुंद, efferent अरुंद.
  • मध्यम : Podocyte = पायासारख्या पेशी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Brush border = क्षेत्रफळ वाढ.

नियम 2 : Henle loop, DCT, JGA, प्रकार — Loop of Henle ‘U’ : descending (पातळ, पाण्याला पारगम्य, squamous), ascending (जाड, पाण्याला अपारगम्य, cuboidal); vasa recta जवळ. DCT : cuboidal; tubular secretion, pH, पाणी शोषण. Collecting tubule/duct : पाणी शोषतो. JGA : JG cells (afferent arteriole) + macula densa (DCT) → BP नियमन. Cortical nephrons (बहुसंख्य, आखूड loop) आणि juxtamedullary (लांब loop, vasa recta).

  • सोपे : Descending = पाणी बाहेर.
  • मध्यम : JGA = BP रक्षक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Juxtamedullary = लांब loop.
लक्षात ठेवा

B-P-L-D-C : Bowman, PCT, Loop, DCT, Collecting.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Efferent रुंद’ चूक. सापळा : ‘Ascending limb पाण्याला पारगम्य’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Afferent = Arrives (रुंद); Efferent = Exits (अरुंद)".

फरक ओळखा

भागखास
PCTBrush border; reabsorption
Descendingपाण्याला पारगम्य
Ascendingअपारगम्य; NaCl शोषतो
DCTSecretion, pH

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Nephron चे भाग.
  2. 2Podocytes कुठे?
  3. 3Afferent रुंद का?
मध्यम
  1. 4PCT मध्ये brush border?
  2. 5Vasa recta कुठे?
  3. 6Macula densa कुठे?
आव्हानात्मक
  1. 7JG cells कुठे?
  2. 8दोन प्रकारचे nephrons.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Corpuscle + PCT + Loop + DCT.
  2. 2Bowman's capsule च्या visceral भिंतीत.
  3. 3दाब वाढवून filtration.
  4. 4शोषण-क्षेत्र वाढवते.
  5. 5Henle loop भोवती.
  6. 6DCT च्या सुरुवातीला.
  7. 7Afferent arteriole च्या भिंतीत.
  8. 8Cortical; juxtamedullary.

मूत्रनिर्मिती

रोजच्या जीवनातून

चहा गाळणीतून गाळून चांगले ठेवतात आणि चोथा टाकतात; मूत्रपिंडात आधी सगळे गाळतात, मग उपयुक्त परत घेतात.

सोपी व्याख्या

मूत्रनिर्मिती तीन टप्प्यांत : Ultrafiltration, Selective reabsorption, Tubular secretion. Filtration दर 125 ml/min (180 L/दिवस); 99% परत शोषले जाते.

मूत्रनिर्मितीमूत्रनिर्मिती : तीन टप्पे1 Ultrafiltration2 Reabsorption3 SecretionGlomerulus → capsulePCT (+ DCT) → रक्तरक्त → DCT / CTEFP = GHP − (BCOP + CHP)10 = 55 − (30 + 15) mm HgGFR = 125 ml/min = 180 L/दिवस~99% filtrate पुन्हा शोषला जातोFiltrate : प्रथिनविरहित प्लाझ्मा (क्षारीय) ; RBC, प्रथिने नाहीतHigh threshold (glucose, amino acids, Na⁺, Ca⁺⁺, vit C) = activeLow threshold (पाणी, सल्फेट, नायट्रेट) = passiveSecretion : creatinine, K⁺, H⁺ → मूत्र आम्लीय होतेप्रत्येक मूत्रपिंडातून ~600 ml रक्त / मिनिटसामान्य मूत्र : फिकट पिवळे (urochrome); आम्लीयGlucosuria : रक्तातील glucose threshold ओलांडल्यास

आकृतीत : मूत्रनिर्मितीचे तीन टप्पे आणि दाबांचा हिशोब.

नियम 1 : Ultrafiltration — Glomerulus मध्ये रक्तदाब जास्त : GHP ≈ 55 mm Hg. विरोध : रक्ताचा osmotic दाब ≈ 30 + capsular दाब ≈ 15. EFP = 55 − (30 + 15) = 10 mm Hg. प्लाझ्मा (प्रथिने आणि रक्तपेशी सोडून) capsule मध्ये झिरपतो = glomerular filtrate (क्षारीय; urea, glucose, amino acids, आयन). प्रत्येक मूत्रपिंडातून ~600 ml रक्त/मिनिट; GFR = 125 ml/min = 180 L/दिवस.

  • सोपे : EFP = 55 − 45 = 10.
  • मध्यम : रक्तपेशी, प्रथिने गाळली जात नाहीत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : GFR = 125 ml/min.

नियम 2 : Reabsorption आणि Secretion — PCT मध्ये निवडक reabsorption : high threshold (glucose, amino acids, vit C, Na⁺, K⁺, Ca⁺⁺, Cl⁻) active; low threshold (पाणी, सल्फेट, नायट्रेट) passive; PCT + DCT मिळून ~99% filtrate परत. Tubular secretion (DCT, collecting tubule) : creatinine, K⁺, H⁺ रक्तातून नळीत; मूत्र आम्लीय होते; pH नियमन. समुद्री अस्थिमासे आणि वाळवंटी भेकांत हाच एकमेव उत्सर्जन मार्ग. सामान्य मूत्र : फिकट पिवळे (urochrome).

  • सोपे : Threshold जास्त = active शोषण.
  • मध्यम : Secretion = रक्तातून नळीत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Glucose threshold ओलांडल्यास glucosuria.
लक्षात ठेवा

F-R-S : Filter, Reabsorb, Secrete; EFP = 55 − 45 = 10.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Glucose मूत्रात नेहमी’ चूक (PCT शोषते). सापळा : ‘EFP = 55’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "FRS : Filter → Return → Send out".

फरक ओळखा

टप्पाजागादिशा
UltrafiltrationGlomerulusरक्त → capsule
ReabsorptionPCT, DCTनळी → रक्त
SecretionDCT, CTरक्त → नळी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1EFP काढा : 55, 30, 15.
  2. 2GFR किती?
  3. 3Filtrate मध्ये प्रथिने?
मध्यम
  1. 4किती टक्के reabsorb?
  2. 5High-threshold उदाहरण?
  3. 6Secretion कोणत्या पदार्थांचे?
आव्हानात्मक
  1. 7मूत्र आम्लीय का?
  2. 8Glucosuria कधी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 155 − (30 + 15) = 10 mm Hg.
  2. 2125 ml/min (180 L/दिवस).
  3. 3नाहीत.
  4. 4~99%.
  5. 5Glucose, amino acids.
  6. 6Creatinine, K⁺, H⁺.
  7. 7H⁺ secretion मुळे.
  8. 8रक्त glucose threshold ओलांडल्यावर.

मूत्राचे concentration आणि नियमन

रोजच्या जीवनातून

उन्हाळ्यात कमी पाणी प्यायल्यास मूत्र गडद आणि कमी होते; शरीर पाणी वाचवते.

सोपी व्याख्या

Countercurrent यंत्रणा मूत्र रक्तापेक्षा 4 पट (1200 vs 300 mOsm/L) घट्ट करते. नियमन : ADH आणि RAAS.

Concentration आणि नियमनCountercurrent यंत्रणा300 mOsm/L600 mOsm/L900 mOsm/L1200 mOsm/LLoopH₂O ↓NaCl ↑Vasa rectaदोन सोडले : मूत्र 1200 vs रक्त 300 mOsm/LDescending : पाणी बाहेर → द्रव घट्टAscending : Na⁺, Cl⁻ शोषले → द्रव पातळUrea recycling → खोल medulla मध्ये gradientVasa recta = exchange; gradient टिकवतेADH : collecting duct पाण्याला पारगम्यADH (posterior pituitary) : osmoreceptors द्वारे; negative feedbackADH नाही → diabetes insipidus (भरपूर पातळ मूत्र)RAAS : कमी BP → JG cells renin → angiotensin I → IIAngiotensin II : arteriole आकुंचन, Na⁺ शोषण, aldosteroneAldosterone : DCT/CD मध्ये Na⁺ + पाणी शोषणANP : Na⁺ शोषण थांबवते (atrial wall) → natriuresisउंट : लांब loop → घट्ट मूत्र

आकृतीत : Countercurrent आणि ADH/RAAS.

नियम 1 : Countercurrent यंत्रणा — Juxtamedullary nephrons चे Henle loop आणि vasa recta. Descending limb : पाणी बाहेर → द्रव घट्ट. Ascending limb : Na⁺, Cl⁻ शोषले → द्रव पातळ; medulla मध्ये क्षार वाढतो → osmotic gradient (300 → 1200 mOsm/L). ADH ने collecting duct पाण्याला पारगम्य → पाणी परत → घट्ट मूत्र. खोल collecting duct urea ला पारगम्य : urea recycling. Vasa recta (countercurrent exchange) gradient टिकवते. उंटाचे loops लांब.

  • सोपे : Descending घट्ट; ascending पातळ.
  • मध्यम : Multiplier = loop; exchanger = vasa recta.
  • परीक्षेसाठी (CET) : उंट : लांब loop.

नियम 2 : ADH आणि RAAS — ADH : hypothalamus चे osmoreceptors रक्ताची osmolarity वाढलेली ओळखतात (घाम, खारट) → posterior pituitary ADH सोडते → DCT शेवट + collecting duct मध्ये पाणी शोषण → मूत्र कमी; osmolarity सामान्य → ADH कमी (negative feedback). ADH नसेल तर diabetes insipidus. RAAS : कमी BP/blood volume → JG cells renin → angiotensinogen → angiotensin I → II (ACE). Ang II : arterioles आकुंचन, PCT मध्ये Na⁺ शोषण, aldosterone (adrenal cortex) → DCT/CD मध्ये Na⁺ + पाणी. ANP (atrial wall) उलट कार्य : natriuresis + diuresis.

  • सोपे : ADH = पाणी वाचवतो.
  • मध्यम : Renin → Ang I → Ang II → aldosterone.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ANP = ADH/RAAS चा विरोधक.
लक्षात ठेवा

RAAS क्रम : Renin → Angiotensin → Aldosterone (R-A-A).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘ADH मूत्र वाढवतो’ चूक (कमी). सापळा : ‘ANP Na⁺ वाचवतो’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ADH = Add Water Here (पाणी जोडतो)".

फरक ओळखा

मुद्दाADHRAAS
सुरुवातosmolarity ↑BP/volume ↓
मुख्यपाणी शोषणNa⁺ + पाणी
स्रोतPosterior pituitaryJG cells → adrenal

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1मूत्र कमाल किती घट्ट?
  2. 2Descending limb मध्ये काय?
  3. 3Vasa recta चे कार्य?
मध्यम
  1. 4ADH कोठून?
  2. 5Osmoreceptors कुठे?
  3. 6Diabetes insipidus का?
आव्हानात्मक
  1. 7Renin कोण सोडते?
  2. 8Aldosterone कोठून?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 11200 mOsm/L.
  2. 2पाणी बाहेर; द्रव घट्ट.
  3. 3Gradient टिकवते.
  4. 4Posterior pituitary.
  5. 5Hypothalamus.
  6. 6ADH अभाव.
  7. 7JG cells.
  8. 8Adrenal cortex.

आजार, dialysis आणि इतर अवयव

रोजच्या जीवनातून

गाळणी बंद पडली तर घर कचऱ्याने भरते; मूत्रपिंड निकामी झाल्यास dialysis ही कृत्रिम गाळणी.

सोपी व्याख्या

मूत्रपिंडाचे आजार : kidney stones, uremia, nephritis, ARF, CKD. उपचार : haemodialysis (आणि पुढे मूत्रपिंड प्रत्यारोपण). त्वचा आणि फुफ्फुसेही उत्सर्जन करतात.

आजार आणि dialysisआजार, dialysisKidney stonesCalcium · Struvite · Uric acid · Cystineपाठीत दुखणे, लाल मूत्रUremiaरक्तात urea > 0.05%मूत्रपिंड निकामी होऊ शकतेNephritisGlomerular पारगम्यता वाढ; प्रथिने मूत्रातसूज (oedema)ARFअचानक; रक्तस्रावानंतर; <400 ml/दिवसcreatinine वाढतोCKDहळूहळू, अपरिवर्तनीय GFR घटलहान मूत्रपिंड, anaemiaHaemodialysisकिडनीचे काम 5–7% पेक्षा कमी झाल्यावररक्त शरीराबाहेर, cellophane नळीत (अर्धपारगम्य); dialysate रक्तासम isosmoticHeparin : गुठळी रोखतो; स्वच्छ रक्त परतPeritoneal dialysis : पोटातील पडद्याचा वापरमूत्र तपासणी : albumin = गाळणी इजा; ketones = मधुमेह/उपासमारकावीळ/leucocytes : संसर्गाची खूण

आकृतीत : आजार आणि haemodialysis.

नियम 1 : आजार — Kidney stones (renal calculi) : calcium (oxalate/phosphate), struvite (जीवाणू संसर्गाने), uric acid (कमी पाणी + जास्त प्रथिने), cystine (अनुवंशिक); पाठीत दुखणे, लाल मूत्र. Uremia : रक्तात urea 0.05% पेक्षा जास्त (सामान्य 0.01–0.03%). Nephritis : glomeruli ची पारगम्यता वाढते → proteinuria → oedema. ARF : अचानक; रक्तस्रावानंतर; <400 ml/दिवस; creatinine वाढतो. CKD : GFR हळूहळू, अपरिवर्तनीय घटतो; anaemia. मूत्रात albumin = गाळणी इजा; ketones = मधुमेह/उपासमार; leucocytes = संसर्ग.

  • सोपे : Uremia : urea > 0.05%.
  • मध्यम : Nephritis = प्रथिने मूत्रात + सूज.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Creatinine = मूत्रपिंड-कार्य निर्देशांक.

नियम 2 : Haemodialysis आणि इतर अवयव — किडनीचे कार्य 5–7% पेक्षा कमी झाल्यावर : रक्त (radial artery) शरीराबाहेर cellophane नळीतून; नळी dialysate (रक्तप्लाझ्माशी isosmotic) मध्ये; जास्तीचे क्षार/टाकाऊ बाहेर; heparin गुठळी रोखतो; स्वच्छ रक्त शिरेत परत. त्वचा : घाम (पाणी, NaCl, lactic acid, urea; मुख्यतः थर्मोरेग्युलेशन), sebum. फुफ्फुसे : CO₂, पाण्याची वाफ, मसाल्यांचे उडणारे पदार्थ. यकृत : bilirubin, urea निर्मिती.

  • सोपे : Dialysate = isosmotic.
  • मध्यम : Heparin = गुठळी-रोधक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : घाम = थंडावा + थोडे उत्सर्जन.
लक्षात ठेवा

Dialysis = Dialysate + Drain waste + Dispose clots (heparin).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Uremia म्हणजे रक्तात uric acid’ चूक (urea). सापळा : ‘ARF हळूहळू’ चूक (अचानक).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ARF = Abrupt; CKD = Creeping".

फरक ओळखा

आजारमुख्य खूण
Stonesपाठीत वेदना
UremiaUrea > 0.05%
NephritisProteinuria + oedema
ARF / CKDअचानक / हळूहळू

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Uremia म्हणजे?
  2. 2Stones चे चार प्रकार.
  3. 3Nephritis मध्ये सूज का?
मध्यम
  1. 4ARF काय?
  2. 5CKD काय?
  3. 6Dialysis केव्हा?
आव्हानात्मक
  1. 7Heparin चे काम?
  2. 8Creatinine महत्त्व?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1रक्तात urea 0.05% पेक्षा जास्त.
  2. 2Calcium, struvite, uric acid, cystine.
  3. 3प्रथिने मूत्रात गेल्याने.
  4. 4अचानक मूत्रपिंड-कार्य घट.
  5. 5हळूहळू अपरिवर्तनीय GFR घट.
  6. 6कार्य 5–7% पेक्षा कमी.
  7. 7रक्त गुठळी रोखणे.
  8. 8मूत्रपिंड-कार्य निर्देशांक.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
टाकाऊAmmonia / urea / uric acid
अवयवFlame cell, nephridia, Malpighi, kidney
मूत्रपिंडCortex + medulla; ~10 लाख nephrons
NephronCorpuscle, PCT, Loop, DCT
मूत्रनिर्मितीEFP = 10; 99% reabsorb
नियमनADH; RAAS; 1200 mOsm/L
आजारStones, uremia, nephritis, ARF/CKD

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • तीन प्रकारचे उत्सर्जन.
  • प्राण्यांचे उत्सर्जन अवयव.
  • मूत्रपिंडाचा L.S.
  • Nephron आणि JGA.
  • EFP चा हिशोब; तीन टप्पे.
  • Countercurrent, ADH, RAAS.
  • आजार आणि dialysis.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.