परिसंस्था आणि तिचे घटक
तलावाकाठी पाणी, ऊन, माती, गवत, बेडूक, मासे, पक्षी — हे सगळे एकमेकांवर कसे ना कसे अवलंबून असतात.
सजीव घटकांना जैविक घटक (biotic factors) आणि निर्जीव घटकांना अजैविक घटक (abiotic factors) म्हणतात. जैविक आणि अजैविक घटक एकमेकांशी आंतरक्रिया करून जी रचना तयार होते तिला परिसंस्था (ecosystem) म्हणतात.
नियम 1 : जैविक आणि अजैविक घटक — हवा, पाणी, माती, सूर्यप्रकाश, खनिजे हे अजैविक घटक. वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव हे जैविक घटक.
- सोपे : दगड आणि पाणी अजैविक; गवत आणि मुंगी जैविक.
- मध्यम : आगगाडीचा रूळ आणि त्यावर वाढलेले शेवाळ — रूळ अजैविक, शेवाळ जैविक.
- परीक्षेसाठी : सूर्यप्रकाश अजैविक असूनही वनस्पतींच्या अन्ननिर्मितीसाठी अत्यावश्यक असतो; म्हणजे अजैविक घटक जैविक घटकांवर परिणाम करतात.
नियम 2 : उत्पादक, भक्षक आणि अपघटक — वनस्पती स्वतः अन्न बनवतात म्हणून उत्पादक. प्राणी तयार अन्न खातात म्हणून भक्षक (प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक). सूक्ष्मजीव मृत शरीरांचे विघटन करतात म्हणून अपघटक.
- सोपे : गवत उत्पादक; हरीण भक्षक; बुरशी अपघटक.
- मध्यम : गवत → टोळ → बेडूक : गवत उत्पादक, टोळ प्राथमिक भक्षक, बेडूक द्वितीयक भक्षक.
- परीक्षेसाठी : गवत → टोळ → बेडूक → साप → घार : घार तृतीयक भक्षकाच्या पुढचा, म्हणजे चतुर्थ भक्षक; मनुष्य मात्र सर्वभक्षी असल्याने अनेक स्तरांवर येतो.
मनुष्य हा परिसंस्थेतील एक भक्षक आहे.
"परिसंस्था म्हणजे फक्त प्राणी आणि वनस्पती" हे चुकीचे आहे. निर्जीव घटकही तिचा भाग आहेत.
आठवणीची युक्ती : "उ-भ-अ : उत्पादक, भक्षक, अपघटक" — परिसंस्थेतील जैविक घटकांचे तीन गट.
फरक ओळखा
| गट | कसे अन्न मिळवतात | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्पादक | स्वतः अन्न बनवतात | गवत, झाडे |
| भक्षक | इतरांना खातात | हरीण, वाघ |
| अपघटक | मृत शरीरांचे विघटन करतात | बुरशी, जीवाणू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1परिसंस्था म्हणजे काय?
- 2दोन अजैविक घटक सांगा.
- 3उत्पादक कोणाला म्हणतात?
- 4अपघटकांचे काम काय?
- 5गवत → हरीण → वाघ यात प्राथमिक भक्षक कोण?
- 6सूर्यप्रकाश अजैविक असूनही महत्त्वाचा का?
- 7अपघटक नसतील तर परिसंस्थेत काय होईल?
- 8"मनुष्य भक्षक आहे" हे विधान स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जैविक आणि अजैविक घटक व त्यांच्या आंतरक्रियांपासून बनलेली रचना.
- 2हवा आणि पाणी (किंवा माती, सूर्यप्रकाश).
- 3स्वतः अन्न बनवणाऱ्या वनस्पती.
- 4मृत वनस्पती-प्राण्यांचे विघटन करतात.
- 5हरीण.
- 6वनस्पती त्याचा वापर करून अन्न बनवतात.
- 7मृत शरीरांचा ढीग साचेल आणि खनिजे परत मिळणार नाहीत.
- 8मनुष्य स्वतः अन्न बनवत नाही; वनस्पती आणि प्राणी खातो.
परिसंस्थेतील आंतरक्रिया आणि निश
बागेतील सूर्यफुलाचे झाड हवेत ऑक्सिजन सोडते आणि मुंग्या-मधमाश्यांना अन्न व निवारा देते.
परिसंस्थेतील प्रत्येक जीव ठरावीक भूमिका बजावतो. इतर जीवांच्या संदर्भात त्याचे स्थान आणि भूमिका म्हणजे त्याची निश (niche).
नियम 1 : अजैविक घटक जैविक घटकांवर परिणाम करतात — हवा, पाणी, माती, सूर्यप्रकाश, तापमान, आर्द्रता हे ठरवतात की कोणते जीव कितीच्या संख्येने टिकतील. काही वनस्पतींना जास्त ऊन लागते, काहींना सावली चालते.
- सोपे : वाळवंटात निवडुंग वाढतो पण भातशेती नाही.
- मध्यम : काही सूक्ष्मजीवांना ऑक्सिजन लागतो, काहींना नाही.
- परीक्षेसाठी : जैविक घटकही अजैविक घटक बदलतात : वनस्पती हवेत ऑक्सिजन सोडतात आणि कार्बन डायऑक्साइड घेतात.
नियम 2 : पोषक द्रव्यांचे आणि ऊर्जेचे चक्र — उत्पादक सूर्यप्रकाश आणि खनिजांपासून अन्न बनवतात. भक्षक ते अन्न खातात. मृत शरीरांचे अपघटक विघटन करतात आणि खनिजे परत मातीत आणि पाण्यात जातात. प्रत्येक पायरीवर काही ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात निघून जाते.
- सोपे : सुकलेली पाने मातीत कुजून झाडाला पुन्हा खनिजे देतात.
- मध्यम : सूक्ष्मजीव नसते तर मृत शरीरांचे ढीग साचले असते आणि खनिजे मातीत परत आली नसती.
- परीक्षेसाठी : ऊर्जा सूर्यापासून येते आणि उष्णतेच्या रूपात निघून जाते, म्हणून परिसंस्थेला सतत सूर्यप्रकाश लागतो.
परिसंस्थेतील आंतरक्रिया आणि निश
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाखनिजे वारंवार वापरली जातात; ऊर्जा मात्र सूर्याकडून नवी मिळावी लागते.
"फक्त अजैविक घटक जैविक घटकांवर परिणाम करतात" हे चुकीचे आहे. जैविक घटकही अजैविक घटक बदलतात.
आठवणीची युक्ती : "सूर्य → उत्पादक → भक्षक → अपघटक → खनिजे" — चक्राचा क्रम.
फरक ओळखा
| गोष्ट | फिरते (चक्र) | सतत लागते |
|---|---|---|
| खनिजे | होय | — |
| ऊर्जा | नाही | सूर्याकडून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निश म्हणजे काय?
- 2खनिजे परत मातीत कोण पोहोचवतात?
- 3परिसंस्थेला ऊर्जा कुठून मिळते?
- 4अजैविक घटकांचा जैविक घटकांवर होणारा एक परिणाम सांगा.
- 5वनस्पतींमुळे हवेत कोणता बदल होतो?
- 6सूर्यफुलाची निश स्पष्ट करा.
- 7ऊर्जा चक्राने फिरत नाही असे का म्हणतात?
- 8सावलीतले रोप जास्त उन्हात ठेवले तर काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जीवाचे स्थान आणि त्याची भूमिका.
- 2अपघटक.
- 3सूर्याकडून.
- 4ते कोणते जीव टिकतील आणि किती संख्येने हे ठरवतात.
- 5ऑक्सिजन वाढतो आणि कार्बन डायऑक्साइड कमी होतो.
- 6ते ऑक्सिजन देते आणि कीटकांना अन्न व निवारा देते.
- 7ती प्रत्येक पायरीवर उष्णतेच्या रूपात निघून जाते.
- 8ते सुकू शकते, कारण त्याला कमी ऊन चालते.
जैवसमूह आणि भूचर परिसंस्था
गवताळ मैदान, घनदाट जंगल, वाळवंट — प्रत्येक ठिकाणचे प्राणी आणि वनस्पती वेगवेगळे असतात.
पृथ्वीवर काही मोठ्या क्षेत्रात हवामान आणि अजैविक घटक सारखे असतात आणि तिथले सजीवही सारखे असतात. अशा मोठ्या परिसंस्थेला जैवसमूह (biome) म्हणतात. जैवसमूह दोन प्रकारचे : भूचर (land) आणि जलीय (aquatic).
नियम 1 : गवताळ परिसंस्था — जिथे पाऊस मोठी झाडे वाढण्याइतका नसतो तिथे गवताळ प्रदेश तयार होतो. उन्हाळा मोठा आणि पाऊस कमी असल्याने खुरटी झाडे वाढतात. येथे शेळ्या-मेंढ्या, हरीण, झेब्रा, जिराफ, वाघ, सिंह तसेच पक्षी, कीटक आणि सूक्ष्मजीव असतात.
- सोपे : गवताळ प्रदेशात गवत उत्पादक आणि हरीण प्राथमिक भक्षक असते.
- मध्यम : गवत → ससा → साप → घार : येथे साप द्वितीयक भक्षक.
- परीक्षेसाठी : दुधवा जंगलातील एकशिंगी गेंडा शिकारीमुळे नाहीसा झाला होता; 1984 मध्ये त्याला तिथे पुन्हा आणले गेले.
नियम 2 : सदाहरित जंगल आणि संरक्षित क्षेत्रे — सदाहरित जंगल ही नैसर्गिक परिसंस्था असून तिथे अनेक प्रकारच्या वनस्पती, प्राणी आणि अजैविक घटक असतात. भारतात सुमारे 520 अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्याने परिसंस्था जपतात.
- सोपे : गीर (गुजरात) हे आशियाई सिंहांचे एकमेव निवासस्थान.
- मध्यम : काझिरंगा (आसाम) येथे जगातील दोन तृतीयांश एकशिंगी गेंडे आहेत; रणथंभोर वाघांसाठी प्रसिद्ध.
- परीक्षेसाठी : भरतपूर अभयारण्य जलचर पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध असल्याने तिथे तलाव आणि दलदलीचे क्षेत्र महत्त्वाचे आहे.
मोठ्या जैवसमूहात अनेक लहान परिसंस्था असतात; पृथ्वी स्वतः एक मोठी परिसंस्था आहे.
"एक झाड म्हणजे स्वतंत्र परिसंस्था" असे समजणे चुकीचे आहे; झाड एकटे जगू शकत नाही.
आठवणीची युक्ती : "जैवसमूह = मोठे क्षेत्र, एकसारखे हवामान" — याचे दोन प्रकार : भूचर आणि जलीय.
फरक ओळखा
| मुद्दा | गवताळ प्रदेश | सदाहरित जंगल |
|---|---|---|
| पाऊस | कमी | भरपूर |
| वनस्पती | गवत, खुरटी झाडे | मोठी विविध झाडे |
| प्राणी | हरीण, सिंह, वाघ | वाघ, बिबट्या, अनेक प्राणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवसमूह म्हणजे काय?
- 2जैवसमूहांचे दोन प्रकार कोणते?
- 3आशियाई सिंहांचे एकमेव निवासस्थान कोणते?
- 4गवताळ प्रदेशात मोठी झाडे का नसतात?
- 5गवताळ प्रदेशातील एक उत्पादक आणि एक भक्षक सांगा.
- 6भरतपूर अभयारण्य कशासाठी प्रसिद्ध?
- 7अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांची गरज का आहे?
- 8गेंडा दुधवा जंगलात पुन्हा आणला गेला. यावरून काय समजते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकसारख्या हवामानाची मोठी परिसंस्था.
- 2भूचर आणि जलीय.
- 3गीरचे जंगल.
- 4पाऊस कमी असतो.
- 5गवत - उत्पादक; हरीण - भक्षक.
- 6जलचर पक्ष्यांसाठी.
- 7परिसंस्था आणि दुर्मिळ प्राणी सुरक्षित राहावेत म्हणून.
- 8नष्ट झालेली प्रजाती योग्य प्रयत्नांनी परत आणता येते.
जलीय परिसंस्था
गावातले तळे आणि अथांग समुद्र दोन्हीत पाणी आहे, पण दोघांतील जीवन वेगळे आहे.
पृथ्वीचा सुमारे 71 % भाग पाण्याने व्यापलेला आहे आणि 29 % जमीन आहे. म्हणून जलीय जैवसमूह फार महत्त्वाचा आहे. त्याचे प्रकार : गोड्या पाण्याची (freshwater), सागरी (marine) आणि खाडी परिसंस्था.
नियम 1 : गोड्या पाण्याची परिसंस्था — तळी, सरोवरे आणि नद्या यात येतात. तळाशी अपघटक मृत वनस्पती-प्राण्यांचे विघटन करतात. जलवनस्पती उत्पादक; कीटक, शिंपले, बेडूक भक्षक.
- सोपे : तळ्यातील शेवाळ आणि जलवनस्पती उत्पादक असतात.
- मध्यम : लहान मासे बेडकाला खातात; बगळा मोठे मासे खातो — हे भक्षकांचे स्तर.
- परीक्षेसाठी : नदीचे पाणी वाहते असल्याने तिथे ऊर्जा पाण्याच्या प्रवाहाबरोबर पुढे सरकते.
नियम 2 : सागरी परिसंस्था — उथळ पाण्यात शैवाल खाणारे लहान मासे आणि कोळंबी असतात. समुद्राच्या मध्यभागी जीव कमी असतात. मोठे मासे द्वितीयक भक्षक. समुद्रात पोषक द्रव्ये भरपूर आणि तळाशी अपघटक जास्त.
- सोपे : समुद्राच्या तळाशी जीवाणू मृत प्राण्यांचे विघटन करतात.
- मध्यम : शैवाल हे सागरी परिसंस्थेतील उत्पादक आहेत.
- परीक्षेसाठी : तळ्याची परिसंस्था आणि समुद्र वेगळे : समुद्र खूप मोठा आणि खारट, तळे लहान आणि गोड्या पाण्याचे.
जलीय परिसंस्थेतही उत्पादक, भक्षक आणि अपघटक असतातच.
"समुद्रात फक्त मासेच असतात" हे चुकीचे आहे; वनस्पती, शैवाल आणि जीवाणूही असतात.
आठवणीची युक्ती : "७१ पाणी, २९ जमीन" — पृथ्वीचा बहुतेक भाग पाणी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | गोड्या पाण्याची | सागरी |
|---|---|---|
| उदाहरण | तळे, नदी, सरोवर | समुद्र, महासागर |
| पाणी | गोडे | खारट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचा किती टक्के भाग पाण्याने व्यापला आहे?
- 2जलीय परिसंस्थेचे तीन प्रकार सांगा.
- 3तळ्यातील एक उत्पादक सांगा.
- 4सागरी परिसंस्थेतील उत्पादक कोण?
- 5जलाशयाच्या तळाशी अपघटक कोणते काम करतात?
- 6नदी कोणत्या प्रकारची परिसंस्था?
- 7जलीय जैवसमूहाचा अभ्यास महत्त्वाचा का?
- 8समुद्रात तळाशी अपघटक जास्त का असतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 71 %.
- 2गोड्या पाण्याची, सागरी आणि खाडी.
- 3शेवाळ (किंवा जलवनस्पती).
- 4शैवाल आणि सागरी वनस्पती.
- 5मृत वनस्पती-प्राण्यांचे विघटन.
- 6गोड्या पाण्याची.
- 7कारण पृथ्वीचा बहुतेक भाग पाण्याचा आहे.
- 8मृत जीव आणि कचरा तळाशी साचतो, त्याचे विघटन करायला.
मानवी हस्तक्षेप आणि परिसंस्थेचा ऱ्हास
गावात नवे रस्ते, धरण, कारखाना आले की आजूबाजूची जंगले आणि दलदलीची जमीन कमी होते.
मानवी कृती परिसंस्थेच्या कामात अडथळा आणतात आणि तिचा ऱ्हास (diminishment) करतात. परिसंस्था एका प्रकाराची दुसऱ्या प्रकारात बदलू शकते किंवा एखादी प्रजाती नष्ट होऊ शकते.
नियम 1 : ऱ्हासाची कारणे — लोकसंख्या वाढ आणि जास्त वापर, नागरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि वाहतूक, पर्यटन, मोठी धरणे आणि युद्धे ही कारणे आहेत.
- सोपे : शहर वाढवण्यासाठी शेती आणि दलदलीची जमीन भरली जाते.
- मध्यम : धरणामुळे मोठे जंगल पाण्याखाली जाऊन जलीय परिसंस्था तयार होते आणि खालच्या भागातील प्रवाह कमी होतो.
- परीक्षेसाठी : पर्यटनासाठी बांधलेल्या सोयींमुळे स्थानिक परिसंस्थेवर ताण वाढतो.
नियम 2 : प्रत्येक जीवाचे महत्त्व — मधमाशी चावली म्हणून सगळ्या मधमाश्या नष्ट झाल्या तर फुलांचे परागीभवन थांबेल आणि मध मिळणार नाही; परिणामी पिके आणि अन्नसाखळ्यांवर परिणाम होईल.
- सोपे : फुलांवर मधमाश्या नसतील तर फळे कमी येतील.
- मध्यम : एक प्रजाती कमी झाली की तिच्यावर अवलंबून असलेले जीवही कमी होतात.
- परीक्षेसाठी : नैसर्गिक परिसंस्था जैवमंडळाचा समतोल राखतात, म्हणून तिचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे.
भूकंप, ज्वालामुखी, पूर, दुष्काळ यासारख्या नैसर्गिक आपत्तीही परिसंस्था बदलतात; पण मानवी हस्तक्षेप जास्त घातक ठरतो.
"थोडेसे जंगल तोडले तर काहीच बिघडत नाही" हे चुकीचे आहे; त्याचे परिणाम साखळीप्रमाणे पसरतात.
आठवणीची युक्ती : "वाढ, शहर, कारखाना, पर्यटन, धरण, युद्ध" — ऱ्हासाची सहा कारणे.
फरक ओळखा
| कारण | परिणाम |
|---|---|
| नागरीकरण | शेती, दलदल, जंगले नष्ट होतात |
| धरण | जंगल पाण्याखाली, प्रवाह कमी होतो |
| पर्यटन | स्थानिक परिसंस्थेवर ताण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवी हस्तक्षेपाची दोन उदाहरणे सांगा.
- 2परिसंस्थेचा ऱ्हास म्हणजे काय?
- 3एका नैसर्गिक आपत्तीचे नाव सांगा.
- 4मोठ्या धरणामुळे परिसंस्थेवर काय परिणाम होतो?
- 5नागरीकरणामुळे कोणती जमीन कमी होते?
- 6लोकसंख्या वाढल्याने परिसंस्थेवर कोणता ताण येतो?
- 7मधमाश्या नष्ट झाल्या तर काय होईल?
- 8परिसंस्था वाचवण्यासाठी तुम्ही दोन उपाय सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जंगलतोड आणि खाणकाम.
- 2परिसंस्थेचे नुकसान होणे किंवा बदलणे.
- 3भूकंप (किंवा पूर, दुष्काळ).
- 4जंगल पाण्याखाली जाते आणि खालच्या भागातील प्रवाह कमी होतो.
- 5शेती, दलदल, जंगले आणि गवताळ प्रदेश.
- 6नैसर्गिक संसाधनांचा जास्त वापर होतो आणि कचरा वाढतो.
- 7परागीभवन कमी होऊन फळे आणि मध कमी मिळतील.
- 8झाडे लावणे आणि संसाधनांचा गरजेपुरता वापर करणे.