K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 7 · सामान्य विज्ञान

धडा २०: ताऱ्यांच्या विश्वात

4 संकल्पना · उत्तरांसह 32 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

ताऱ्यांचा जन्म आणि जीवनचक्र

रोजच्या जीवनातून

रात्री आकाशात चमकणारे तारे कायमचे तसेच राहत नाहीत; त्यांचा जन्म होतो, ते प्रौढ होतात आणि शेवटी बदलतात.

सोपी व्याख्या

तेजोमेघ (nebula) हा प्रामुख्याने हायड्रोजन वायू आणि धुळीच्या कणांचा ढग असतो. गुरुत्वाकर्षणाने तो आकुंचन पावून दाट व गोल होतो. गाभ्यातील दाब व तापमान वाढल्यावर ऊर्जानिर्मिती सुरू होते; अशा गोल वायुगोलाला तारा म्हणतात.

नियम 1 : सामान्य ताऱ्याचे जीवन — तेजोमेघ → सामान्य तारा → तांबडा राक्षस तारा → ग्रहीय तेजोमेघ → श्वेत बटू तारा. आपला सूर्य सामान्य तारा आहे.

  • सोपे : सूर्य हा एक सामान्य तारा आहे.
  • मध्यम : सामान्य ताऱ्याचा शेवट श्वेत बटू तारा म्हणून होतो.
  • परीक्षेसाठी : तारे तेजोमेघातून जन्म घेतात म्हणजे तेजोमेघ म्हणजे ताऱ्यांचे "जन्मस्थान".

नियम 2 : महाकाय ताऱ्याचे जीवन — तेजोमेघ → महाकाय तारा → तांबडा महाराक्षस → महानवतारा (supernova) → न्यूट्रॉन तारा किंवा कृष्णविवर. ताऱ्याच्या आकारमानावर त्याचा अंतिम टप्पा ठरतो.

  • सोपे : महाकाय ताऱ्याचा स्फोट म्हणजे महानवतारा.
  • मध्यम : महानवताऱ्यानंतर न्यूट्रॉन तारा किंवा कृष्णविवर तयार होते.
  • परीक्षेसाठी : सूर्यासारखा तारा महानवतारा बनत नाही; त्याचा शेवट श्वेत बटूत होतो.
Live आकृती

ताऱ्यांचा जन्म आणि जीवनचक्र

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
लक्षात ठेवा

आपला सूर्य आकाशगंगा (Milky Way) नावाच्या दीर्घिकेचा लहानसा भाग आहे. आकाशगंगेत लाखो तारे आहेत.

सामान्य चूक

"तारे कधीही बदलत नाहीत" हे चुकीचे आहे. ताऱ्यांचे जीवनचक्र लाखो-कोट्यवधी वर्षांत पूर्ण होते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "तेजोमेघ → तारा → राक्षस → शेवट" — शेवट आकारमानावर अवलंबून : बटू, न्यूट्रॉन किंवा कृष्णविवर.

फरक ओळखा

प्रकारटप्पेशेवट
सामान्य तारातेजोमेघ, तारा, तांबडा राक्षसश्वेत बटू
महाकाय तारातेजोमेघ, तारा, महाराक्षस, महानवतारान्यूट्रॉन तारा / कृष्णविवर

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1तेजोमेघ म्हणजे काय?
  2. 2तारे कशापासून जन्म घेतात?
  3. 3आपला सूर्य कोणत्या प्रकारचा तारा आहे?
मध्यम
  1. 4तेजोमेघ दाट आणि गोल कसा होतो?
  2. 5सामान्य ताऱ्याचा अंतिम टप्पा कोणता?
  3. 6महानवतारा म्हणजे काय?
आव्हानात्मक
  1. 7ताऱ्यांचा अंतिम टप्पा कशावर अवलंबून असतो?
  2. 8तेजोमेघातून तारा बनताना ऊर्जा निर्मिती कधी सुरू होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1हायड्रोजन वायू आणि धुळीचा ढग.
  2. 2तेजोमेघापासून.
  3. 3सामान्य तारा.
  4. 4गुरुत्वाकर्षणामुळे कण एकमेकांकडे ओढले जाऊन.
  5. 5श्वेत बटू तारा.
  6. 6महाकाय ताऱ्याचा स्फोट.
  7. 7ताऱ्याच्या आकारमानावर (वस्तुमानावर).
  8. 8गाभ्यातील दाब व तापमान खूप वाढल्यावर.

आकाश निरीक्षणाच्या संज्ञा

रोजच्या जीवनातून

मोकळ्या मैदानात उभे राहून दूरवर पाहिले तर आकाश जमिनीला टेकल्यासारखे दिसते आणि वर पाहिले तर आकाश घुमटासारखे वाटते.

सोपी व्याख्या

जमीन आणि आकाश जिथे भेटल्यासारखे दिसतात ती वर्तुळाकार रेषा म्हणजे क्षितिज. आकाशातील तारे ज्या काल्पनिक गोलावर फिरताना दिसतात त्याला खगोल (celestial sphere) म्हणतात.

नियम 1 : खगोलावरील सहा संज्ञा — (1) शिरोबिंदू (zenith) : आपल्या डोक्यावरचा बिंदू. (2) पादबिंदू (nadir) : पायाखालचा बिंदू. (3) खगोलीय ध्रुव : पृथ्वीचा आस वाढवला तर तो खगोलाला ज्या बिंदूंवर भेटतो. (4) मध्यवृत्त (meridian) : दोन्ही खगोलीय ध्रुव, शिरोबिंदू आणि पादबिंदू यांतून जाणारे वर्तुळ. (5) खगोलीय विषुववृत्त : पृथ्वीचे विषुववृत्त वाढवल्यास खगोलावर मिळणारे वर्तुळ. (6) क्रांतिवृत्त (ecliptic) : सूर्याच्या भासमान वार्षिक मार्गाचे वर्तुळ.

  • सोपे : डोक्यावरचा बिंदू म्हणजे शिरोबिंदू.
  • मध्यम : पायाखालचा बिंदू म्हणजे पादबिंदू; तो शिरोबिंदूच्या अगदी विरुद्ध असतो.
  • परीक्षेसाठी : सूर्याचा भासमान मार्ग क्रांतिवृत्त म्हणून ओळखला जातो.
क्षितिजशिरोबिंदूपादबिंदूउ. खगोलीय ध्रुवद. खगोलीय ध्रुवखगोलीय विषुववृत्तनिरीक्षकवर्तुळ = मध्यवृत्त

नियम 2 : तारे रोज लवकर उगवतात — पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते म्हणून सूर्य, चंद्र, तारे पूर्वेला उगवून पश्चिमेला मावळताना दिसतात. तारे रोज 4 मिनिटे आधी उगवतात. तार्‍यांच्या पार्श्वभूमीवर सूर्य रोज सुमारे 1° आणि चंद्र 12-13° पूर्वेकडे सरकतो.

  • सोपे : आज एक तारा रात्री 7 वाजता उगवला तर उद्या तो 6 वाजून 56 मिनिटांनी उगवतो.
  • मध्यम : 15 दिवसांनी तारा 15 × 4 = 60 मिनिटे आधी, म्हणजे 1 तास आधी उगवतो.
  • परीक्षेसाठी : आज रात्री 9 वाजता उगवणारा तारा 30 दिवसांनी 2 तास आधी, म्हणजे संध्याकाळी 7 वाजता उगवेल.
Live आकृती

आकाश निरीक्षणाच्या संज्ञा

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
लक्षात ठेवा

आकाश निरीक्षण शहरापासून दूर, शक्यतो अमावास्येच्या रात्री करावे; दुर्बीण वापरावी; ध्रुवतारा संदर्भ बिंदू म्हणून वापरावा.

सामान्य चूक

"तारे रोज एकाच वेळी उगवतात" हे चुकीचे आहे. ते रोज सुमारे 4 मिनिटे आधी उगवतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "दिवसाला 4 मिनिटे; महिन्याला 2 तास" — 30 × 4 = 120 मिनिटे.

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
क्षितिजजमीन-आकाश भेटतात ते वर्तुळ
शिरोबिंदूडोक्यावरचा बिंदू
पादबिंदूपायाखालचा बिंदू
क्रांतिवृत्तसूर्याचा भासमान मार्ग

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1क्षितिज म्हणजे काय?
  2. 2शिरोबिंदू कोणता?
  3. 3पादबिंदू कोणता?
मध्यम
  1. 4क्रांतिवृत्त म्हणजे काय?
  2. 5तारे रोज किती मिनिटे आधी उगवतात?
  3. 6सूर्य, चंद्र, तारे पूर्वेला उगवतात असे का दिसते?
आव्हानात्मक
  1. 7आज रात्री 8 वाजता उगवलेला तारा 15 दिवसांनी कधी उगवेल?
  2. 8आकाश निरीक्षणासाठी शहरापासून दूर आणि अमावास्येची रात्र का चांगली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जमीन आणि आकाश जिथे भेटल्यासारखे दिसतात ते वर्तुळ.
  2. 2आपल्या डोक्यावरचा बिंदू.
  3. 3आपल्या पायाखालचा बिंदू.
  4. 4सूर्याच्या भासमान वार्षिक मार्गाचे वर्तुळ.
  5. 5सुमारे 4 मिनिटे.
  6. 6पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते म्हणून.
  7. 71 तास आधी, म्हणजे संध्याकाळी 7 वाजता.
  8. 8कृत्रिम दिवे व चांदणे नसल्याने अंधार जास्त असतो आणि तारे स्पष्ट दिसतात.

तारकासमूह आणि ध्रुवतारा

रोजच्या जीवनातून

रात्री आकाशात सात तारे पतंगाच्या आकारात दिसतात; त्यांच्यावरून उत्तर दिशा शोधता येते.

सोपी व्याख्या

आकाशाच्या लहानशा भागातील ताऱ्यांच्या समूहाला तारकासमूह (constellation) म्हणतात. काही ताऱ्यांचा आकार प्राणी, मानव किंवा वस्तूंसारखा दिसतो. पाश्चात्य निरीक्षकांनी आकाश 88 तारकासमूहांत विभागले आहे.

नियम 1 : सप्तर्षी आणि शर्मिष्ठा ध्रुवतारा दाखवतात — सप्तर्षी (Great Bear) सात तेजस्वी ताऱ्यांचा समूह असून चौकोन आणि तीन ताऱ्यांची शेपटी असा पतंगासारखा दिसतो. चौकोनाची एक बाजू वाढवली की ध्रुवतारा सापडतो. शर्मिष्ठा (Cassiopeia) पाच ताऱ्यांचा M आकाराचा समूह असून तिसऱ्या-चौथ्या ताऱ्यांना जोडणाऱ्या रेषेचा लंबदुभाजक ध्रुवताऱ्याकडे जातो. ध्रुवताऱ्याच्या एका बाजूला सप्तर्षी तर दुसऱ्या बाजूला शर्मिष्ठा असते.

  • सोपे : ध्रुवतारा नेहमी उत्तर दिशा दाखवतो.
  • मध्यम : सप्तर्षी मावळला की शर्मिष्ठा उगवते, म्हणून ध्रुवतारा नेहमी सापडतो.
  • परीक्षेसाठी : ध्रुवतारा सापडला की उत्तर दिशा समजते; त्यामुळे इतर तारकासमूह ओळखणे सोपे होते.
ध्रुवतारासप्तर्षीशर्मिष्ठा

नियम 2 : मृग आणि वृश्चिक — मृग नक्षत्र (Orion) हिवाळ्यात सहज ओळखता येते; चार तारे चौकोनाच्या कोपऱ्यांवर असतात आणि मधल्या तीन ताऱ्यांतून जाणारी रेषा वाढवली की अतिशय तेजस्वी व्याध (Sirius) सापडतो. वृश्चिक (Scorpio) या 10-12 ताऱ्यांच्या समूहातील सर्वात तेजस्वी तारा ज्येष्ठा (Antares) आहे.

  • सोपे : व्याध हा खूप तेजस्वी तारा आहे.
  • मध्यम : मृगाच्या मधल्या तीन ताऱ्यांची रेषा व्याधाकडे दाखवते.
  • परीक्षेसाठी : वृश्चिकातील सर्वात तेजस्वी तारा ज्येष्ठा; त्याला अँटारेस असेही म्हणतात.
लक्षात ठेवा

आकाश नकाशा डोक्यावर धरावा. नकाशावर पूर्व उजवीकडे आणि पश्चिम डावीकडे दाखवतात; ज्या दिशेला तोंड आहे ती दिशा नकाशाच्या खालच्या बाजूला ठेवावी.

सामान्य चूक

"ध्रुवतारा सर्वात तेजस्वी आहे" हा गैरसमज आहे. तो तेजस्वी नाही; तो उत्तर दिशा दाखवतो म्हणून महत्त्वाचा आहे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सप्तर्षी + शर्मिष्ठा = ध्रुवताऱ्याचे दोन पहारेकरी" — एक मावळला की दुसरा उगवतो.

फरक ओळखा

तारकासमूहओळखउपयोग
सप्तर्षी7 तारे, पतंगाचा आकारध्रुवतारा शोधणे
शर्मिष्ठा5 तारे, M आकारध्रुवतारा शोधणे
मृगचौकोन व तीन मधले तारेव्याध शोधणे
वृश्चिक10-12 तारेज्येष्ठा ओळखणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1तारकासमूह म्हणजे काय?
  2. 2सप्तर्षीमध्ये किती तारे असतात?
  3. 3शर्मिष्ठा कोणत्या अक्षराच्या आकाराची दिसते?
मध्यम
  1. 4ध्रुवतारा का महत्त्वाचा आहे?
  2. 5व्याध कसा शोधतात?
  3. 6वृश्चिकातील सर्वात तेजस्वी तारा कोणता?
आव्हानात्मक
  1. 7सप्तर्षी आणि शर्मिष्ठा या दोघांचा एकत्र उपयोग काय?
  2. 8आकाश नकाशावर पूर्व उजवीकडे का दाखवतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1आकाशाच्या लहान भागातील ताऱ्यांचा समूह.
  2. 2सात.
  3. 3M.
  4. 4तो उत्तर दिशा दाखवतो व आकाश निरीक्षणाचा संदर्भ बिंदू आहे.
  5. 5मृगाच्या मधल्या तीन ताऱ्यांची रेषा वाढवून.
  6. 6ज्येष्ठा (अँटारेस).
  7. 7एक मावळला की दुसरा उगवतो, म्हणून ध्रुवतारा नेहमी शोधता येतो.
  8. 8नकाशा डोक्यावर धरायचा असल्याने दिशा उलट दिसतात.

रास, नक्षत्र आणि सूर्याचा भासमान मार्ग

रोजच्या जीवनातून

मकर संक्रांतीला "सूर्य मकर राशीत गेला" असे आपण म्हणतो. प्रत्यक्षात सूर्य जागेवरच असतो; पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते.

सोपी व्याख्या

क्रांतिवृत्ताचे 12 समान भाग केले तर प्रत्येक भाग 30° चा असतो; त्याला रास (zodiac sign) म्हणतात. चंद्र एका दिवसात ज्या भागातून जातो तो नक्षत्र; 360° चे 27 समान भाग केल्यास प्रत्येक सुमारे 13° 20′ चा.

नियम 1 : 12 रास आणि 27 नक्षत्रे — 12 राशी : मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ, मीन. चंद्र पृथ्वीभोवती सुमारे 27.3 दिवसांत एक फेरी पूर्ण करतो, म्हणून 27 नक्षत्रे. नक्षत्रातील सर्वात तेजस्वी ताऱ्याला योगतारा म्हणतात. एका राशीत 27 ÷ 12 = सव्वादोन नक्षत्रे येतात.

  • सोपे : 360° ÷ 12 = 30°; म्हणून एका राशीचा कोन 30°.
  • मध्यम : 360° ÷ 27 ≈ 13.3°; म्हणून एका नक्षत्राचा कोन सुमारे 13° 20′.
  • परीक्षेसाठी : 30° ÷ 13.33° = सुमारे 2.25; म्हणजे एका राशीत सव्वादोन नक्षत्रे.
Live आकृती

रास, नक्षत्र आणि सूर्याचा भासमान मार्ग

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 2 : सूर्याचा भासमान मार्ग — पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते, म्हणून सूर्याच्या मागे दिसणारा तारकासमूह बदलत जातो. याला सूर्याची भासमान गती आणि क्रांतिवृत्त हा त्याचा भासमान मार्ग म्हणतात. सूर्य पूर्वेला उगवतो व पश्चिमेला मावळतो ही सुद्धा भासमान गती आहे. विज्ञानानुसार ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांचा मानवी जीवनावर परिणाम होत नाही.

  • सोपे : सूर्य जागेवर आहे; पृथ्वी सरकते म्हणून तो सरकल्यासारखा दिसतो.
  • मध्यम : मकर संक्रांतीला सूर्याच्या मागे मकर राशीचा तारकासमूह असतो.
  • परीक्षेसाठी : "पावसाळ्यात सूर्य मृग नक्षत्रात आला" म्हणजे त्या काळात सूर्याच्या मागे मृग नक्षत्र आहे.
लक्षात ठेवा

राशी आणि नक्षत्रांचा हा अभ्यास खगोलशास्त्राचा भाग आहे; भविष्य सांगण्याशी त्याचा वैज्ञानिक संबंध नाही.

सामान्य चूक

"सूर्य राशी बदलतो म्हणजे सूर्य हलतो" हे चुकीचे आहे. पृथ्वीच्या हालचालीमुळे तसे दिसते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "12 रास × 30° = 360°; 27 नक्षत्रे × 13° 20′ = 360°" — दोन्ही मिळून पूर्ण वर्तुळ.

फरक ओळखा

मुद्दारासनक्षत्र
संख्या1227
प्रत्येकाचा कोन30°सुमारे 13° 20′
आधारक्रांतिवृत्ताचे भागचंद्राचा एका दिवसातील मार्ग

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1राशी किती आहेत?
  2. 2नक्षत्रे किती आहेत?
  3. 3एका राशीचा कोन किती?
मध्यम
  1. 4योगतारा म्हणजे काय?
  2. 5सूर्याची भासमान गती म्हणजे काय?
  3. 627 नक्षत्रे का मानतात?
आव्हानात्मक
  1. 7एका राशीत किती नक्षत्रे येतात?
  2. 8"सूर्य मकर राशीत गेला" याचा अर्थ काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 112.
  2. 227.
  3. 330°.
  4. 4नक्षत्रातील सर्वात तेजस्वी तारा.
  5. 5पृथ्वीच्या हालचालीमुळे सूर्य सरकल्यासारखा दिसणे.
  6. 6चंद्र पृथ्वीभोवती सुमारे 27.3 दिवसांत एक फेरी करतो.
  7. 727 ÷ 12 = सव्वादोन (2.25).
  8. 8पृथ्वीच्या स्थानामुळे सूर्याच्या मागे मकर तारकासमूह दिसतो.