धडा १०: आपत्ती व्यवस्थापन

आकृतीत : आकृतीत दुष्काळाच्या कारणांचे दोन गट आहेत. नैसर्गिक कारणे : अवर्षण, पूर आणि टोळधाड. मानवनिर्मित कारणे : युद्ध, अंतर्गत अशांतता आणि वाहतुकीची कमतरता.

नियम 1 : दुष्काळाची कारणे — नैसर्गिक कारणे : अवर्षण (मुख्य), अतिवृष्टी व पूर, पिकांचे नुकसान, हवामानबदल (वादळे, थंडीच्या लाटा, धुके), उंदीर, किडी, टोळधाड, पिकांचे रोग, भूकंप. मानवनिर्मित कारणे : युद्ध, अंतर्गत अशांतता, वाहतूक मार्गांचा अभाव आणि अनियंत्रित लोकसंख्यावाढ.

• सोपे : अवर्षण हे दुष्काळाचे मुख्य नैसर्गिक कारण आहे.
• मध्यम : पिके खाणारी टोळधाड नैसर्गिक कारण; अन्न लोकांपर्यंत पोहोचू न देणारे युद्ध मानवनिर्मित कारण.
• परीक्षेसाठी : गावात नेहमी 700 मिमी पाऊस पडतो पण यंदा फक्त 350 मिमी, म्हणजे 700 − 350 = 350 मिमी तूट, अर्धा. अवर्षणामुळे दुष्काळ पडू शकतो.

आकृतीत : आकृतीत एका गावातील पाच वर्षांचा पाऊस 820, 760, 540, 310 आणि 380 मिमी आहे. वर्ष 4 मध्ये पाऊस खूप कमी (310 मिमी) होता आणि अवर्षणामुळे दुष्काळ पडू शकतो.

नियम 2 : इतिहासातील दुष्काळ — आशिया हा सर्वाधिक दुष्काळग्रस्त खंड आहे; सर्वांत भीषण दुष्काळ भारत आणि चीनमध्ये पडले. पिण्याचे पाणी, अन्न आणि चाऱ्याचे प्रश्न ऐतिहासिक काळापासून आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती शाहू महाराज यांनी दुष्काळाविरुद्ध योजना राबवल्या. मलिक अंबरने औरंगाबादमध्ये पिण्याच्या पाण्यासाठी कालवा योजना केली, जी आजही आहे.

• सोपे : मलिक अंबरची औरंगाबादमधील कालवा योजना आजही अस्तित्वात आहे.
• मध्यम : वर्ष 4 चा पाऊस वर्ष 1 पेक्षा : 820 − 310 = 510 मिमी कमी.
• परीक्षेसाठी : पाच वर्षांचा सरासरी पाऊस = (820 + 760 + 540 + 310 + 380) ÷ 5 = 2810 ÷ 5 = 562 मिमी.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत अतिउष्ण जमीन (A) पडणाऱ्या पावसाचे बाष्प करते, बाष्प पुन्हा वर (B) ढगात जाते आणि जलद संघनन होऊन लहान भागात (C) जोरदार पाऊस पडतो.

नियम 1 : ढगफुटी कशी होते — जमिनीजवळ तापमान खूप जास्त असल्याने पावसाचे पाणी बाष्पीभवन होऊन पुन्हा ढगांत जाते. ढगांतील बाष्प खूप वाढते आणि जलद संघननाने लहान भागात अचानक पाऊस पडतो.

• सोपे : 1 तासात 100 मिमी म्हणजे ढगफुटी.
• मध्यम : अर्ध्या तासात 60 मिमी = ताशी 120 मिमी, म्हणजे 100 मिमी/तासापेक्षा जास्त, म्हणून ढगफुटीचा दर.
• परीक्षेसाठी : 26 ऑगस्ट 2005 रोजी मुंबईत 8 ते 10 तासांत सुमारे 950 मिमी पाऊस : 950 ÷ 10 = किमान 95 मिमी/तास आणि 950 ÷ 8 ≈ कमाल 119 मिमी/तास.

आकृतीत : आकृतीत वादळातील प्रत्येक तासाचा पाऊस 8, 14, 112, 126, 20 आणि 6 मिमी असून 100 मिमीची रेषा आहे. तास 3 आणि 4 ही ढगफुटीची तास आहेत, कारण ते रेषेच्या वर आहेत.

नियम 2 : मानवी भूमिका आणि उपाय — आपणही जबाबदार आहोत : पाऊस आणि लोकसंख्या यांचा समतोल बिघडला; हरितक्रांतीनंतर रासायनिक खते, कीटकनाशके, तणनाशके यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल गेला; पाण्याचा अमर्याद उपसा, जमिनीची धूप आणि पाण्याचा गैरवापर होत आहे. दुष्काळ सौम्य करण्यासाठी : पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर व पुनर्वापर, स्थानिक पातळीवर जलसंधारण व जलसंचय, मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण, जंगलतोड थांबवणे आणि हवामान अंदाजानुसार योजनांत बदल.

• सोपे : मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण दुष्काळाविरुद्ध उपयोगी.
• मध्यम : स्थानिक पातळीवर जलसंचय कोरड्या महिन्यांसाठी पाणी साठवतो.
• परीक्षेसाठी : लेह (लडाख) मध्ये 6 ऑगस्ट 2010 रोजी ढगफुटी झाली; मुंबईत 2005 मध्ये, म्हणजे 2010 − 2005 = 5 वर्षांनी.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत पूर संरक्षण दाखवले आहे : नवीन जंगल (A), डोंगरातील लहान धरण (B) आणि पाझर तलाव (C). D ही गावाजवळची नदी.

नियम 1 : पूर नियंत्रण — भारत सरकारने 1976 मध्ये राष्ट्रीय पूर आयोग स्थापन केला; पूर नियंत्रण आराखडा राष्ट्रीय ते गाव पातळीपर्यंत तयार ठेवतात. संरक्षक उपाय : डोंगराळ भागात लहान धरणे, पाझर तलाव, नदीपात्र सपाट करणे, नवीन जंगल लावणे आणि नद्या जोडणे.

• सोपे : नवीन जंगले पावसाचे पाणी रोखून पूर कमी करतात.
• मध्यम : डोंगरातील लहान धरणे पाणी अडवतात; पाझर तलाव पाणी जमिनीत मुरवतात.
• परीक्षेसाठी : आयोग 1976 मध्ये स्थापन झाला, म्हणजे 2026 मध्ये तो 2026 − 1976 = 50 वर्षांचा.

आकृतीत : आकृतीत वीज एका ढगात (P), दोन ढगांदरम्यान (Q) किंवा ढग आणि जमीन यांदरम्यान (R) होते.

आकृतीत : आकृतीत 100 विजांपैकी सुमारे 95 आकाशातच राहतात आणि फक्त सुमारे 5 जमिनीपर्यंत पोहोचतात.

नियम 2 : विजेबद्दल — सुमारे 95% विजा आकाशातच राहतात आणि 5% जमिनीपर्यंत पोहोचतात. दर सेकंदाला सुमारे चाळीस विजा चमकतात. तापमान सूर्यापेक्षा जास्त असते, म्हणून हवा अचानक प्रसरण पावते आणि मोठा कडकडाट ऐकू येतो. वीज झाड किंवा पाण्यापेक्षा मोकळ्या जमिनीवर जास्त पडते आणि दुर्घटना उंच जागी किंवा उंच वस्तूजवळ घडतात. वाचलेल्यांना दीर्घकालीन परिणाम भोगावे लागू शकतात आणि तातडीचे उपचार प्राण वाचवू शकतात.

• सोपे : 5% विजा जमिनीपर्यंत पोहोचतात, 95% आकाशातच राहतात.
• मध्यम : 200 विजांपैकी 5% × 200 = 10 जमिनीवर आणि 190 आकाशातच राहतात.
• परीक्षेसाठी : सेकंदाला सुमारे 40 विजा म्हणजे 10 सेकंदांत 40 × 10 = 400 विजा.

आकृतीत : आकृतीत विजांच्या वादळात चार जण 15 फूट अंतरावर उभे आहेत. पहिला आणि शेवटचा यांतील अंतर 3 × 15 = 45 फूट.

नियम 3 : विजांच्या वादळातील काळजी — मोकळ्या जमिनीवर, झाडाखाली, खांब किंवा मनोऱ्याजवळ उभे राहू नका आणि तारेच्या कुंपणाला टेकू नका. दुचाकी, सायकल, ट्रॅक्टर किंवा होडीतून उतरा. एकत्र जमू नका; दोघांत 15 फूट अंतर ठेवा. प्लग लावलेली उपकरणे, मोबाइल किंवा टेलिफोन वापरू नका. कोरड्या लाकडावर, प्लॅस्टिक शीटवर किंवा गोणपाटावर उभे राहा. पाय एकत्र ठेवून खाली वाका. पोहणाऱ्यांनी आणि मच्छिमारांनी पाण्याबाहेर यावे. पक्के घर सर्वांत सुरक्षित; गरज असल्यास तडित वाहक बसवा.

• सोपे : वीज चमकत असताना झाडाखाली उभे राहू नका.
• मध्यम : दोघांत 15 फूट अंतर ठेवा. 6 जण रांगेत असतील तर 5 अंतरे, म्हणून पहिला आणि शेवटचा 5 × 15 = 75 फूट अंतरावर.
• परीक्षेसाठी : मोकळ्या जागी पाय एकत्र ठेवून खाली वाका; तडित वाहक असलेले पक्के घर सर्वांत सुरक्षित.

आकृतीत : आकृतीत : झाडाखाली उभे राहू नका (P). मोकळ्या जागी पाय एकत्र ठेवून खाली वाका (Q). तडित वाहक असलेले पक्के घर (R) सर्वांत सुरक्षित जागा.

फरक ओळखा

आकृतीत : ज्वालामुखीच्या आकृतीत वितळलेला खडक मॅग्मा कक्षातून (E) नळीतून (D) वर येतो आणि विवरातून (B) लाव्हा (C) म्हणून बाहेर पडतो; सोबत राख आणि वायू (A).

नियम 1 : ज्वालामुखी — लाव्हा, बाष्प, गरम चिखल आणि गंधक साचून पर्वत व टेकड्या तयार होतात. राख आणि वायूंमुळे वातावरण प्रदूषित होते, अनेकदा पाऊस पडतो, तापमान वाढते आणि जंगले व वस्त्या गरम चिखलात गाडल्या जातात. ज्वालामुखी समुद्रातही उद्रेक करतात आणि बेटे तयार होतात. उद्रेक रोखता, थांबवता किंवा नियंत्रित करता येत नाही, पण विज्ञान-तंत्रज्ञानाने त्याचा अंदाज बांधता येतो.

• सोपे : विवरातून बाहेर वाहणारा लाव्हा उद्रेकाचा भाग आहे.
• मध्यम : समुद्रातील ज्वालामुखीच्या उद्रेकाने बेट तयार होऊ शकते.
• परीक्षेसाठी : उद्रेक थांबवता येत नाही, म्हणून अंदाज आणि पूर्वसूचना महत्त्वाची.

आकृतीत : आकृतीत सागरतळावरील भूकंपामुळे (A) निर्माण झालेल्या लाटा कमी उंचीच्या पण ताशी 800 ते 900 किमी वेगाने जातात (B). किनाऱ्याजवळ त्या मंद होऊन सुमारे 30 मी उंच होतात (C). येथील 1600 किमी हे नमुना अंतर आहे.

नियम 2 : त्सुनामी — उगमाजवळ लाटा फार उंच नसतात, पण ताशी 800 ते 900 किमी वेगाने पसरतात. किनाऱ्याजवळ वेग कमी होतो पण उंची सुमारे 30 मीटरपर्यंत वाढते. 'त्सुनामी' हा जपानी शब्द असून अर्थ 'बंदरातील लाट'. इमारती, बोटी, जहाजे नष्ट होतात, झाडे उन्मळतात, भूस्खलन होते आणि बंदरे व सागरी व्यवसायांचे नुकसान होते. कृत्रिम भूस्थिर उपग्रहाच्या मदतीने किनारी भागातील लोकांना इशारा देता येतो.

• सोपे : जपानीत 'त्सुनामी' म्हणजे 'बंदरातील लाट'.
• मध्यम : ताशी 800 किमी वेगाची लाट 2400 किमी 2400 ÷ 800 = 3 तासांत कापते.
• परीक्षेसाठी : ताशी 900 किमी वेगाने 1800 किमी साठी 1800 ÷ 900 = 2 तास लागतात, म्हणून उपग्रहाच्या इशाऱ्याने किनारा सोडायला वेळ मिळतो.

फरक ओळखा

आकृतीत : वादळाच्या आकृतीत : पडू शकणाऱ्या फांद्या तोडा (P), गॅसचा रेग्युलेटर बंद करा (Q), वीजपुरवठा बंद करा (R) आणि नातेवाईक व मित्रांना फोन करा (S).

नियम 1 : वादळात — पडू शकणारी झाडे किंवा फांद्या नियमित तोडा. बाहेर असाल तर सुरक्षित जागी आसरा घ्या. जवळच्या नातेवाईक-मित्रांना आपले नेमके ठिकाण सांगा. घरी गॅस रेग्युलेटर बंद करा आणि वीजपुरवठा बंद करा. नातेवाईक-मित्रांना धोक्याचा इशारा द्या. घरापासून दूर असलेल्यांना तात्पुरता आसरा द्या.

• सोपे : वादळात घरचा वीजपुरवठा बंद करा.
• मध्यम : गॅस रेग्युलेटर बंद करा आणि नातेवाईकांना फोन करून सावध करा.
• परीक्षेसाठी : वादळात शेजारी घरापासून दूर अडकला आहे; तात्पुरता आसरा देणे ही मदत आहे.

आकृतीत : आकृतीत कालरेषा काही तारखा दाखवते : UNDP ची स्थापना 1965, राष्ट्रीय पूर आयोग 1976, मुंबई ढगफुटी 2005 आणि लेह ढगफुटी 2010.

नियम 2 : संस्था — संयुक्त राष्ट्रांनी 1965 मध्ये UNDP ही कायमस्वरूपी आंतरराष्ट्रीय संघटना स्थापन केली; सुमारे 177 राष्ट्रे सदस्य आहेत. ती आपत्तीच्या ठिकाणी उपकरणे, आर्थिक मदत आणि स्वयंसेवक, तसेच आंतरराष्ट्रीय वैद्यकीय पथके आणि तज्ज्ञांचे गट पाठवते. 13 ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय आपत्ती निवारण दिन आहे. www.ndma.gov.in हे संकेतस्थळ आपत्ती व आपत्ती व्यवस्थापनाची माहिती देते.

• सोपे : 13 ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय आपत्ती निवारण दिन आहे.
• मध्यम : UNDP 1965 मध्ये आणि राष्ट्रीय पूर आयोग 1976 मध्ये : 1976 − 1965 = 11 वर्षांनी.
• परीक्षेसाठी : UNDP (1965) 2026 मध्ये 2026 − 1965 = 61 वर्षांची.

फरक ओळखा