आहार, प्रादेशिक आहार आणि विविधता
मोबाइलची बॅटरी संपली की तो बंद पडतो. संध्याकाळभर खेळून काही न खाल्लेले मूल तसेच थकते. अन्न म्हणजे शरीराची "बॅटरी".
आपण खातो ते सर्व अन्नपदार्थ मिळून आपला आहार (diet). अन्नातून शरीराला मिळणारे उपयुक्त घटक म्हणजे पोषक घटक (nutrients). एखाद्या प्रदेशात पिकणाऱ्या पिकांपासून बनलेले अन्न म्हणजे तेथील प्रादेशिक आहार (regional diet).
आकृतीत : आकृतीत अन्न ऊर्जा देते, वाढीस मदत करते आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते.
नियम 1 : अन्न का हवे — अन्न ऊर्जा देते, झीज भरून काढते, वाढीस मदत करते आणि रोगप्रतिकारशक्ती देते. पोषण मिळालेले शरीर निरोगी, बलवान आणि चपळ असते.
- सोपे : ऊर्जा : खेळ आणि हालचालींसाठी.
- मध्यम : झीज भरून येणे : अन्नाच्या मदतीने जखम भरते.
- परीक्षेसाठी : रोगप्रतिकारशक्ती : चांगले पोषण मिळालेले मूल रोगांशी चांगला सामना करते.
नियम 2 : प्रादेशिक आहार — हवामान, पाऊस आणि माती यांमुळे प्रदेशानुसार पिके बदलतात. उत्तर भारतात गहू, लोणी, तूप, बटाटा जास्त; दक्षिण भारतात भात, इडली, डोसा, सांबार.
- सोपे : पावसाळी प्रदेशात भात चांगला पिकतो, म्हणून तेथे भाताचे पदार्थ जास्त.
- मध्यम : दक्षिण भारतात ज्वारी, गहू पिकत नाहीत, म्हणून ते कमी वापरतात.
- परीक्षेसाठी : विविधता हंगामी पदार्थ, मसाले आणि भाजणे, शिजवणे, तळणे या पद्धतींतून येते.
आदिमानव कच्चे अन्न खात, नंतर आग शोधून भाजून खाऊ लागले. पोषकद्रव्ये न गमावता चविष्ट अन्न बनवणे म्हणजे पाककौशल्य.
जास्त तेल आणि तळणे म्हणजे चांगले अन्न असे समजणे. स्वयंपाकात पोषकद्रव्ये टिकली पाहिजेत, जाता कामा नये.
आठवणीची युक्ती : आहार = आपण रोज खातो ते सगळे; प्रदेश → पाऊस, माती, हवामान → पीक.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| आहार | आपण खातो ते सर्व अन्न |
| पोषक घटक | अन्नातील उपयुक्त घटक |
| प्रादेशिक आहार | त्या प्रदेशातील पिकांचे अन्न |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आपल्याला अन्न का हवे?
- 2आहार म्हणजे काय?
- 3पोषक घटक म्हणजे काय?
- 4प्रादेशिक आहार म्हणजे काय?
- 5दक्षिण भारतात कोणते पदार्थ सामान्य आहेत?
- 6प्रदेशानुसार पिके वेगळी का असतात?
- 7पाककौशल्य म्हणजे काय?
- 8सुनील म्हणतो उत्तर भारतीय गहू आणि दक्षिण भारतीय भात फक्त आवडतो म्हणून खातात. खरे कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऊर्जा, वाढ, झीज भरून काढणे आणि रोगप्रतिकारशक्तीसाठी.
- 2आपण खातो ते सर्व अन्नपदार्थ.
- 3अन्नातून शरीराला मिळणारे उपयुक्त घटक.
- 4एखाद्या प्रदेशात पिकणाऱ्या पिकांपासून बनलेले अन्न.
- 5भात, इडली, डोसा आणि सांबार.
- 6हवामान, पाऊस आणि माती वेगळी असल्यामुळे.
- 7पोषकद्रव्ये न गमावता चविष्ट अन्न तयार करणे.
- 8तेथे कोणती पिके पिकतात हे हवामान, पाऊस आणि माती यांवर अवलंबून असते.
ऋतू आणि संतुलित आहार
उन्हाळ्याच्या दुपारी थंड ताक हवेसे वाटते. थंडीच्या सकाळी गरम भाकरी हवी वाटते. वेगवेगळ्या हवामानात शरीराला वेगळे अन्न हवे असते.
शरीराच्या सर्व गरजा – ऊर्जा, वाढ, रोगजंतूंशी लढा आणि तंदुरुस्ती – भागवणारा आहार म्हणजे संतुलित आहार (balanced diet). निसर्ग, आहार आणि दिनचर्या यांतील संबंध म्हणजे नैसर्गिक संतुलन (natural balance).
आकृतीत : आकृतीत ऋतूनुसार आहार बदलला पाहिजे हे दाखवले आहे.
नियम 1 : प्रत्येक ऋतूतील आहार — उन्हाळा : निर्जलीकरण टाळण्यासाठी ताक, लिंबू सरबत, नारळपाणी. हिवाळा : ऊर्जा देणारी बाजरी-ज्वारीची भाकरी, तिळगूळ, अंडी, मांस, लोणी, तूप. पावसाळा : पचन मंदावते, म्हणून हलके व उकडलेले अन्न.
- सोपे : उन्हाळा : एक ग्लास नारळपाणी.
- मध्यम : हिवाळा : तूप लावलेली भाकरी जास्त ऊर्जा देते.
- परीक्षेसाठी : पावसाळा : उकडलेल्या भाज्यांचे सूप मंद पचनास योग्य.
नियम 2 : नैसर्गिक संतुलन — सुमारे 3,500 वर्षांपूर्वी लिहिलेला ऋग्वेद निसर्ग आणि मानवी जीवन यांतील संतुलन सांगतो. एका ऋतूतून दुसऱ्यात जाण्यास सुमारे पंधरा दिवस लागतात; तेव्हा पचन मंदावते, त्वचा कोरडी होते आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते.
- सोपे : हंगामी फळे व भाज्या पौष्टिक असतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात.
- मध्यम : ऋतूबदल सुमारे 15 दिवसांचा; पुस्तकात उन्हाळा, पावसाळा, हिवाळा असे तीन ऋतू आहेत, म्हणजे वर्षात 3 बदल : 3 × 15 = 45 दिवस काळजी घ्यावी लागते.
- परीक्षेसाठी : ऋतुबदलाच्या काळात आहार व आरोग्याची जास्त काळजी घ्या.
ऋतूनुसार आहार बदला. संतुलित आहार शरीराच्या चारही गरजा भागवतो.
सर्व ऋतूंत एकच जड अन्न खाणे. हवामानानुसार शरीराच्या गरजा बदलतात.
आठवणीची युक्ती : उन्हाळा = थंड पेये; हिवाळा = उष्ण व पौष्टिक; पावसाळा = हलके व उकडलेले.
फरक ओळखा
| ऋतू | योग्य अन्न | कारण |
|---|---|---|
| उन्हाळा | ताक, लिंबू सरबत, नारळपाणी | निर्जलीकरण टाळणे |
| हिवाळा | बाजरी भाकरी, तिळगूळ, तूप | जास्त ऊर्जा हवी |
| पावसाळा | हलके, उकडलेले अन्न | पचन मंदावते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संतुलित आहार म्हणजे काय?
- 2उन्हाळ्यासाठी योग्य दोन पेये सांगा.
- 3हिवाळ्यात कोणते अन्न ऊर्जा देते?
- 4पावसाळ्यात हलके, उकडलेले अन्न चांगले का?
- 5एका ऋतूतून दुसऱ्यात जाण्यास किती वेळ लागतो?
- 6नैसर्गिक संतुलन म्हणजे काय?
- 7ऋग्वेद सुमारे 3,500 वर्षांपूर्वी लिहिला. तो काय वर्णन करतो?
- 8नेहा सर्व ऋतूंत रोज तळलेले, जड अन्न खाते. ही सवय चांगली का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शरीराच्या सर्व गरजा भागवणारा आहार.
- 2ताक आणि नारळपाणी.
- 3बाजरी किंवा ज्वारीची भाकरी, तिळगूळ, तूप.
- 4पावसाळ्यात पचन मंदावते.
- 5सुमारे पंधरा दिवस.
- 6निसर्ग, आहार आणि दिनचर्या यांतील संबंध.
- 7निसर्ग आणि मानवी जीवन यांतील संतुलन.
- 8आहार ऋतूनुसार बदलावा; उन्हाळ्यात निर्जलीकरण होऊ शकते आणि पावसाळ्यात पचन मंदावलेले असते.
पोषक तत्त्वे आणि तृणधान्ये
दप्तरात पुस्तके, डबा आणि पाण्याची बाटली यांसाठी वेगवेगळे कप्पे असतात. आपल्या शरीरालाही वेगवेगळे पोषक घटक लागतात, प्रत्येकाचे काम वेगळे.
मुख्य पोषक घटक म्हणजे कार्बोदके, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे, खनिजे, पाणी आणि तंतुमय पदार्थ. भरड धान्ये (millets) म्हणजे ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरी यांसारखी लहान धान्ये.
आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक पोषक घटकाचे शरीरात स्वतःचे वेगळे कार्य दाखवले आहे.
नियम 1 : ऊर्जा व वाढ देणारे घटक — कार्बोदके (भात, गहू, ज्वारी, बाजरी) आणि मेद (तेल, तूप, लोणी) ऊर्जा देतात. प्रथिने (डाळी, दूध, अंडी, सोयाबीन, मांस) वाढ आणि झीज भरण्यास मदत करतात.
- सोपे : चपातीतून कार्बोदके मिळतात, म्हणून ऊर्जा.
- मध्यम : डाळ आणि दूध प्रथिने देतात, वाढीसाठी.
- परीक्षेसाठी : चपाती, डाळ, भाजी आणि थोडेसे तूप असलेल्या जेवणात कार्बोदके, प्रथिने, जीवनसत्त्वे/तंतू आणि मेद एकत्र मिळतात.
नियम 2 : संरक्षक घटक — जीवनसत्त्वे (फळे, भाज्या) रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात. लोह, कॅल्शियम यांसारखी खनिजे हाडे व दात मजबूत करतात. पाणी कचरा बाहेर टाकते, शरीराचे तापमान नियंत्रित करते, त्वचा ताजी ठेवते आणि रक्ताभिसरणास मदत करते. तंतुमय पदार्थ (पालेभाज्या, फळे) पचत नाहीत पण पचनसंस्था निरोगी ठेवतात.
- सोपे : संत्र्यात जीवनसत्त्वे असतात.
- मध्यम : दुधात कॅल्शियम असते; हाडे व दात मजबूत होतात.
- परीक्षेसाठी : तंतू पचत नाहीत, तरीही ते पचनसंस्थेला मदत करतात.
नियम 3 : भरड धान्ये — ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरी ही धान्ये 7,000 वर्षांपासून मानवी आहाराचा भाग आहेत. त्यांवर कमी प्रक्रिया लागते आणि त्यांत प्रथिने व जीवनसत्त्वे असतात. नाचणीपासून भाकरी, कण्हेरी; राजगिऱ्यापासून चिक्की, लाडू, खीर.
- सोपे : नाचणीपासून भाकरी आणि कण्हेरी बनते.
- मध्यम : राजगिऱ्यापासून चिक्की, लाडू आणि खीर बनते.
- परीक्षेसाठी : भरड धान्यांवर कमी प्रक्रिया लागते, म्हणून त्यांतील पोषकद्रव्ये जास्त टिकतात.
प्रत्येक पोषक घटकाचे स्वतःचे काम असते, म्हणून सर्व घटक हवेत. विविध प्रकारचे अन्न खा.
तंतू पचत नाहीत म्हणून निरुपयोगी असे समजणे. ते पचनसंस्था निरोगी ठेवतात.
आठवणीची युक्ती : कार्बोदक-मेद = इंधन; प्रथिने = बांधकाम; जीवनसत्त्व-खनिज-पाणी-तंतू = संरक्षण.
फरक ओळखा
| पोषक घटक | स्रोत | कार्य |
|---|---|---|
| कार्बोदके | भात, गहू, ज्वारी | ऊर्जा |
| प्रथिने | डाळी, दूध, अंडी | वाढ व दुरुस्ती |
| जीवनसत्त्वे व खनिजे | फळे, भाज्या, दूध | प्रतिकारशक्ती, मजबूत हाडे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्नातील मुख्य पोषक घटकांची नावे सांगा.
- 2वाढ आणि झीज भरण्यास कोणता घटक मदत करतो?
- 3ऊर्जा देणारे दोन पदार्थ सांगा.
- 4कोणती खनिजे हाडे व दात मजबूत करतात?
- 5शरीरातील पाण्याची दोन कामे सांगा.
- 6तंतू कोणत्या पदार्थांतून मिळतात?
- 7भरड धान्यांची नावे सांगा आणि ती किती वर्षांपासून मानवी आहारात आहेत ते सांगा.
- 8राजू म्हणतो तंतू पचत नाहीत, म्हणून तो पालेभाज्या खाणार नाही. त्याला दुरुस्त करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कार्बोदके, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे, खनिजे, पाणी, तंतू.
- 2प्रथिने
- 3भात आणि तूप (तसेच गहू, ज्वारी).
- 4लोह आणि कॅल्शियम
- 5कचरा बाहेर टाकते; शरीराचे तापमान नियंत्रित करते.
- 6पालेभाज्या आणि फळे.
- 7ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरी; 7,000 वर्षे.
- 8तंतू पचनसंस्था निरोगी ठेवतात आणि भाज्यांतून जीवनसत्त्वेही मिळतात.
कमतरतेचे रोग आणि पोषणशास्त्रज्ञ
सायकलच्या साखळीची एक कडी कमी असली तरी सायकल चालत नाही. तसेच शरीराला एखादा पोषक घटक बराच काळ मिळाला नाही तर ते आजारी पडते.
एखाद्या पोषक घटकाच्या कमतरतेमुळे होणारा रोग म्हणजे अभावजन्य रोग (deficiency disease).
आकृतीत : आकृतीत अभावजन्य रोग आणि कमी पडणारा पोषक घटक दाखवले आहेत.
नियम 1 : रोग आणि कमी पडणारे घटक — गलगंड – आयोडिन; मुडदूस – जीवनसत्त्व D; स्कर्व्ही – जीवनसत्त्व C; रातांधळेपणा – जीवनसत्त्व A; बेरीबेरी – जीवनसत्त्व B; अॅनिमिया – लोह; कमजोर हाडे – कॅल्शियम व फॉस्फरस.
- सोपे : गलगंड : थायरॉईड सुजते; आयोडिनयुक्त मीठ वापरा.
- मध्यम : रातांधळेपणा : अंधुक प्रकाशात कमी दिसते; गाजर, पालक, पपई खा.
- परीक्षेसाठी : मुडदूस : जीवनसत्त्व D च्या अभावामुळे हाडे कमजोर; सकाळचे ऊन घ्या आणि दूध प्या.
नियम 2 : आणखी रोग आणि उपाय — स्कर्व्ही – हिरड्यांतून रक्त; लिंबू, संत्रे, आवळा. बेरीबेरी – थकवा. अॅनिमिया – फिकटपणा व थकवा; खजूर, पालक. डोंगराळ भागातील आदिवासी वापरत असलेल्या खड्या मिठात आयोडिन नसते, म्हणून तेथे गलगंड सामान्य आहे.
- सोपे : आवळा आणि लिंबू स्कर्व्ही टाळतात.
- मध्यम : खजूर आणि पालक अॅनिमियावर उपयोगी.
- परीक्षेसाठी : खड्या मिठाऐवजी आयोडिनयुक्त मीठ गलगंड टाळते.
नियम 3 : पोषण शास्त्रज्ञ — भारतीय पोषणशास्त्राचे जनक डॉ. कोलथूर गोपालन यांनी राष्ट्रीय पोषण संस्था स्थापन केली. जैवरसायनशास्त्रात पीएच.डी. मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला डॉ. कमला सोहोनी यांनी आहारगाथा लिहिली आणि ताजी नीरा अतिशय पौष्टिक असल्याचे दाखवले.
- सोपे : गोपालन : भारतीय पोषणशास्त्राचे जनक.
- मध्यम : सोहोनी : जैवरसायनशास्त्रातील पहिली भारतीय महिला पीएच.डी.
- परीक्षेसाठी : त्या मुंबईच्या इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्सच्या पहिल्या महिला संचालक झाल्या.
अभावजन्य रोग = एखाद्या पोषक घटकाची कमतरता. त्या घटकाचे अन्न हा उपाय.
सर्व रोग जंतूंमुळे होतात असे समजणे. अभावजन्य रोग पोषक घटकाच्या कमतरतेमुळे होतात आणि पसरत नाहीत.
आठवणीची युक्ती : गलगंड–आयोडिन, मुडदूस–D (ऊन), स्कर्व्ही–C (लिंबूवर्गीय), रातांधळेपणा–A (गाजर), अॅनिमिया–लोह.
फरक ओळखा
| रोग | कमी पडणारा घटक | उपाय |
|---|---|---|
| गलगंड | आयोडिन | आयोडिनयुक्त मीठ |
| मुडदूस | जीवनसत्त्व D | सकाळचे ऊन, दूध |
| स्कर्व्ही | जीवनसत्त्व C | लिंबू, संत्रे, आवळा |
| अॅनिमिया | लोह | खजूर, पालक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अभावजन्य रोग म्हणजे काय?
- 2गलगंडात कोणता घटक कमी असतो?
- 3कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावाने स्कर्व्ही होतो?
- 4अंधुक प्रकाशात कमी दिसण्याचा रोग कोणता?
- 5अॅनिमियावर उपयोगी दोन पदार्थ सांगा.
- 6राष्ट्रीय पोषण संस्था कोणी स्थापन केली?
- 7खडे मीठ वापरणाऱ्या आदिवासींमध्ये गलगंड का सामान्य आहे?
- 8एका मुलाच्या हिरड्यांतून रक्त येते आणि तो फळे खात नाही. कोणता रोग आणि कोणता घटक? दोन पदार्थ सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पोषक घटकाच्या कमतरतेमुळे होणारा रोग.
- 2आयोडिन
- 3जीवनसत्त्व C
- 4रातांधळेपणा
- 5खजूर आणि पालक.
- 6डॉ. कोलथूर गोपालन
- 7खड्या मिठात आयोडिन नसते.
- 8स्कर्व्ही; जीवनसत्त्व C; लिंबू आणि आवळा.
अन्नचाचण्या, पाककौशल्य आणि अन्नसंस्कृती
तूप विकत घेण्यापूर्वी लोक कधी कधी कागदावर थेंब चोळून तपासतात. मोठ्या यंत्राशिवाय साध्या चाचण्यांनी अन्नात काय आहे ते कळते.
अन्न चाचणी (food test) म्हणजे साधे रसायन किंवा कागद वापरून रंग किंवा डागावरून अन्नात कोणता पोषक घटक आहे ते ओळखणे.
आकृतीत : आकृतीत तीन सोप्या चाचण्या अन्नात कोणता पोषक घटक आहे ते सांगतात.
नियम 1 : तीन चाचण्या — स्टार्च चाचणी : आयोडिनचे थेंब टाकले की अन्न निळे होते. मेद चाचणी : कागदावर अन्न दाबल्यावर तेलकट किंवा पारदर्शक डाग पडतो. प्रथिने चाचणी : सोडिअम हायड्रॉक्साइड आणि थोडे कॉपर सल्फेट टाकल्यावर गडद जांभळा किंवा निळा रंग येतो.
- सोपे : उकडलेला बटाटा + आयोडिन → निळा; म्हणजे स्टार्च आहे.
- मध्यम : शेंगदाणा कागदावर दाबला → तेलकट डाग; म्हणजे मेद आहे.
- परीक्षेसाठी : डाळ + सोडिअम हायड्रॉक्साइड + कॉपर सल्फेट → जांभळा/निळा; म्हणजे प्रथिने आहेत.
नियम 2 : स्वयंपाक आणि अन्नसंस्कृती — पोषकद्रव्ये टिकवण्यासाठी : भाज्या चिरण्यापूर्वी धुवा, बटाटे सालासकट शिजवा, चिरलेल्या भाज्या लगेच शिजवा आणि जास्त पाणी वापरू नका. एखाद्या ठिकाणचा रोजचा आहार, सणाचे पदार्थ आणि खाण्याच्या सवयी म्हणजे अन्नसंस्कृती.
- सोपे : आधी भाज्या धुवा, मग चिरा.
- मध्यम : चिरलेल्या भाज्या तशाच ठेवू नका; लगेच शिजवा.
- परीक्षेसाठी : आज अज्ञात दर्जाचे बाहेरचे अन्न, कृत्रिम रंग आणि पिझ्झासारखे कमी पोषणमूल्याचे अन्न समस्या निर्माण करतात; तसेच अन्न आपल्यापर्यंत शेतकरी, कामगार, विक्रेते आणि स्वयंपाकी यांच्या प्रयत्नांनी पोहोचते, म्हणून त्याची किंमत ओळखा.
आयोडिनने निळा = स्टार्च. कागदावर तेलकट डाग = मेद. NaOH व कॉपर सल्फेटने जांभळा/निळा = प्रथिने.
आधी भाज्या चिरून मग धुणे किंवा खूप पाणी वापरणे. पोषकद्रव्ये वाहून जातात.
आठवणीची युक्ती : आयोडिन–निळा–स्टार्च; कागद–तेलकट–मेद; कॉपर–जांभळा–प्रथिने.
फरक ओळखा
| चाचणी | साहित्य | निकाल |
|---|---|---|
| स्टार्च | आयोडिनचे थेंब | निळा रंग |
| मेद | कागद | तेलकट/पारदर्शक डाग |
| प्रथिने | NaOH + कॉपर सल्फेट | जांभळा/निळा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्टार्च कोणत्या चाचणीने दिसतो?
- 2अन्नातील मेदाची चाचणी कशी करतात?
- 3प्रथिने दर्शवणारा रंग कोणता?
- 4अन्नसंस्कृती म्हणजे काय?
- 5स्वयंपाक करताना पोषकद्रव्ये टिकवण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 6आधुनिक खाण्याच्या सवयींमुळे होणारी एक समस्या सांगा.
- 7एक अन्नपदार्थ आयोडिनने निळा होतो आणि कागदावर तेलकट डाग देतो. त्यात कोणते घटक आहेत?
- 8भाज्या चिरण्यापूर्वी धुवाव्यात, नंतर का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आयोडिनचे थेंब टाकल्यावर निळा रंग येतो.
- 2अन्न कागदावर दाबतात; तेलकट डाग म्हणजे मेद.
- 3गडद जांभळा किंवा निळा.
- 4एखाद्या ठिकाणचा रोजचा आहार, सणाचे पदार्थ आणि खाण्याच्या सवयी.
- 5चिरण्यापूर्वी धुणे; जास्त पाणी न वापरणे.
- 6कृत्रिम रंग किंवा पिझ्झासारखे कमी पोषणाचे अन्न आरोग्यास हानिकारक.
- 7स्टार्च आणि मेद.
- 8चिरल्यानंतर धुतल्यास कापलेल्या भागातून पोषकद्रव्ये पाण्यात वाहून जातात.
झटपट उजळणी
- प्रादेशिक आहार स्थानिक पिकांवर अवलंबून असतो; संतुलित आहारात कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्त्वे, खनिजे, पाणी आणि तंतुमय पदार्थ असतात.
- गलगंड-आयोडीन, मुडदूस-जीवनसत्त्व D, स्कर्व्ही-जीवनसत्त्व C, रातांधळेपणा-जीवनसत्त्व A, रक्तक्षय-लोह.
- स्टार्चसाठी आयोडीन चाचणी, स्निग्ध पदार्थांसाठी कागद चाचणी, प्रथिनांसाठी कॉपर सल्फेट चाचणी.
झटपट उजळणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा