प्राणी वर्गीकरणाचा इतिहास, अपृष्ठवंशी आणि पृष्ठवंशी
ग्रंथालयात हजारो पुस्तके असतात, तरी विषय आणि कप्प्यांनुसार लावलेली असल्याने हवे ते पटकन सापडते. शास्त्रज्ञ सुमारे 70 लाख प्रकारच्या प्राण्यांचे असेच गट करतात, काय सारखे आणि काय वेगळे ते पाहून.
प्राण्यांचे वर्गीकरण (animal classification) म्हणजे साम्य आणि भेद यांच्या आधारे प्राण्यांचे गट आणि उपगट करणे.
नियम 1 : वर्गीकरण का करतात — वर्गीकरणामुळे अभ्यास सोपा होतो, ओळख पटते आणि प्राण्यांतील नाते, अधिवास, अनुकूलन आणि उत्क्रांती दिसते.
- सोपे : बेडूक उभयचर गटातील आहे हे माहीत असले की तळ्यात त्याला ओळखणे सोपे जाते.
- मध्यम : वटवाघूळ पक्ष्यासारखे उडते, पण त्याला केस असतात आणि ते पिलांना दूध पाजते, म्हणून ते सस्तन प्राण्यांत येते.
- परीक्षेसाठी : डॉल्फिन माशासारखा पाण्यात राहतो, पण तो फुप्फुसांनी श्वास घेतो आणि त्याला स्तनग्रंथी असतात, म्हणून तो सस्तन प्राणी आहे.
नियम 2 : वर्गीकरणाचा इतिहास — अॅरिस्टॉटल याने शरीराचा आकार, सवयी आणि अधिवास यांवरून प्रथम प्राण्यांचे वर्गीकरण केले : कृत्रिम पद्धत (artificial method); थिओफ्रास्टस, प्लिनी, जॉन रे आणि लिनियस यांनीही ती वापरली. नंतर नैसर्गिक पद्धतीत शरीररचना, पेशींचे प्रकार, गुणसूत्रे आणि जैवरासायनिक गुणधर्म वापरले; मग उत्क्रांतीवर आधारित पद्धती (डोब्झान्स्की, मायर) आणि कार्ल वोईस.
- सोपे : अॅरिस्टॉटलची पद्धत : प्राणी कुठे राहतात त्यावरून गट, जसे पाणी किंवा जमीन.
- मध्यम : कृत्रिम पद्धतीत वटवाघूळ आणि पक्षी दोघे उडतात म्हणून एकत्र येतात; नैसर्गिक पद्धत शरीररचनेवरून त्यांना वेगळे करते.
- परीक्षेसाठी : देवमाशाचे नैसर्गिक वर्गीकरण त्याची फुप्फुसे, केस आणि दुग्धग्रंथी यांवरून होते, तो पोहतो यावरून नाही.
नियम 3 : पृष्ठवंशीय आणि अपृष्ठवंशीय — पृष्ठरज्जू (notochord) असण्या-नसण्यावरून प्राणी अपृष्ठवंशीय (पृष्ठरज्जू नाही, घशातील कल्लाफटी नाहीत, भरीव जोडीची अधर चेतारज्जू, हृदय असल्यास पृष्ठ बाजूला; दहा संघ) किंवा पृष्ठवंशीय (पृष्ठरज्जू, कल्लाफटी किंवा फुप्फुसे, पोकळ पृष्ठ चेतारज्जू, अधर हृदय) असतात. संघ कॉर्डेटाचे तीन उपसंघ : युरोकॉर्डेटा, सेफॅलोकॉर्डेटा आणि व्हर्टिब्रेटा.
आकृतीत : आकृतीत पृष्ठरज्जू पृष्ठवंशीयांना अपृष्ठवंशीयांपासून वेगळे करतो.
- सोपे : गांडुळाला पृष्ठरज्जू नाही, म्हणून तो अपृष्ठवंशीय.
- मध्यम : माशाला कधीतरी पृष्ठरज्जू, पृष्ठ बाजूचा पोकळ चेतारज्जू आणि कल्लाफटी असतात, म्हणून तो पृष्ठवंशीय.
- परीक्षेसाठी : नवा प्राणी तपासा : पृष्ठरज्जू नाही, पोटाकडे भरीव चेतारज्जू म्हणजे अपृष्ठवंशीय; पृष्ठरज्जू आणि पाठीकडे पोकळ चेतारज्जू म्हणजे पृष्ठवंशीय.
पृष्ठरज्जूवरून पृष्ठवंशीय की अपृष्ठवंशीय ते ठरते. वर्गीकरण अॅरिस्टॉटलने सुरू केले.
सारखे दिसणारे किंवा एकाच ठिकाणी राहणारे प्राणी नेहमी नातेवाईक असतात असे समजणे. शरीराच्या लक्षणांवरून गट करा.
आठवणीची युक्ती : "पाठीवर रज्जू म्हणजे पृष्ठवंशीय".
फरक ओळखा
| लक्षण | अपृष्ठवंशीय | पृष्ठवंशीय |
|---|---|---|
| पृष्ठरज्जू | नाही | आहे |
| चेतारज्जू | भरीव, अधर | पोकळ, पृष्ठ |
| हृदय | असल्यास पृष्ठ बाजूला | अधर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीवर प्राण्यांच्या सुमारे किती जाती असाव्यात?
- 2प्राण्यांचे वर्गीकरण प्रथम कोणी केले?
- 3कृत्रिम पद्धतीचा आधार कोणता?
- 4संघ कॉर्डेटाचे तीन उपसंघ सांगा.
- 5वर्गीकरणाचे दोन फायदे सांगा.
- 6एका प्राण्याला पोकळ पृष्ठ चेतारज्जू आणि अधर हृदय आहे. तो पृष्ठवंशीय की अपृष्ठवंशीय?
- 7दोघे उडतात तरी वटवाघूळ पक्ष्यांबरोबर का ठेवत नाहीत?
- 8नैसर्गिक पद्धत कृत्रिम पद्धतीपेक्षा कशी वेगळी आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 70 लाख.
- 2अॅरिस्टॉटल.
- 3शरीराचा आकार, सवयी आणि अधिवास.
- 4युरोकॉर्डेटा, सेफॅलोकॉर्डेटा आणि व्हर्टिब्रेटा.
- 5अभ्यास सोपा होतो आणि प्राण्यांतील नाते कळते.
- 6पृष्ठवंशीय.
- 7नैसर्गिक वर्गीकरण शरीराची लक्षणे वापरते; वटवाघळाला केस आणि स्तनग्रंथी असतात.
- 8ती फक्त सवयी किंवा अधिवास नव्हे तर शरीररचना, पेशी प्रकार, गुणसूत्रे आणि जैवरसायन वापरते.
संघटनेचे स्तर आणि शरीर सममिती
झोपडीत एकच खोली असते आणि सगळे तिथेच घडते; बंगल्यात झोपणे, स्वयंपाक, अभ्यास यांसाठी वेगळ्या खोल्या. प्राण्यांची शरीरेही तशीच : साधे प्राणी सर्व कामे एकाच पेशीत करतात, प्रगत प्राण्यांना अवयव आणि संस्था असतात.
संघटन पातळी (grades of organization) शरीर किती गुंतागुंतीचे आहे ते दाखवते; सममिती (symmetry) शरीराचे भाग कसे मांडलेले आहेत ते दाखवते.
नियम 1 : संघटन पातळ्या — व्हिटाकरच्या पंचसृष्टी पद्धतीत सर्व बहुपेशीय प्राणी प्राणिसृष्टीत येतात. पातळ्या : जीवद्रव्यीय (एकच पेशी सर्व कामे करते : अमिबा, पॅरामेशियम); पेशीय (पेशी आहेत, ऊती नाहीत : पोरिफेरा); पेशी-ऊती (नीडेरिया); ऊती-अवयव (चपटे कृमी, उदा. प्लॅनेरिया); अवयव-संस्था (खेकडा, बेडूक, माणूस आणि बाकी सर्व).
आकृतीत : आकृतीत शरीर-संघटन अधिकाधिक गुंतागुंतीचे होत जाते.
- सोपे : अमिबा ही एकच पेशी स्वतः खाते, श्वसन करते आणि हलते : जीवद्रव्यीय पातळी.
- मध्यम : स्पंजमध्ये अनेक पेशी वेगवेगळी कामे करतात पण खऱ्या ऊती नाहीत : पेशीय पातळी.
- परीक्षेसाठी : बेडकाचे अवयव पचनसंस्था, श्वसनसंस्था अशा संस्थांमध्ये गटबद्ध असतात : अवयव-संस्था पातळी.
नियम 2 : शरीराची सममिती — असममित : कोणत्याही पातळीने दोन समान भाग होत नाहीत, जसे काही स्पंज. त्रिज्यीय : मध्य अक्षातून जाणाऱ्या कोणत्याही पातळीने समान भाग होतात; स्टारफिशला अशा पाच पातळ्या असतात. द्विपार्श्व : फक्त एका पातळीने दोन आरशासारखे भाग होतात, जसे कीटक, मासे, बेडूक, पक्षी आणि माणूस.
आकृतीत : आकृतीत शरीर-सममितीचे तीन प्रकार.
- सोपे : स्टारफिश पाच दिशांनी सारखाच दिसतो : त्रिज्यीय सममिती.
- मध्यम : फुलपाखराचे फक्त मधल्या रेषेवरूनच दोन समान भाग होतात : द्विपार्श्व सममिती.
- परीक्षेसाठी : जेलीफिश कुठे बसतो? त्याचे शरीर मध्य अक्षाभोवती भाग असलेली तबकडी आहे, म्हणून तो त्रिज्यीय सममित.
पातळ्या : जीवद्रव्यीय → पेशीय → पेशी-ऊती → ऊती-अवयव → अवयव-संस्था. सममिती : असममित, त्रिज्यीय, द्विपार्श्व.
त्रिज्यीय आणि द्विपार्श्व यांची गल्लत करणे. त्रिज्यीयात अनेक पातळ्या; द्विपार्श्वात फक्त एक.
आठवणीची युक्ती : "तारा = अनेक छेद, माणूस = एक छेद".
फरक ओळखा
| सममिती | समान भाग देणाऱ्या पातळ्या | उदाहरण |
|---|---|---|
| असममित | एकही नाही | काही स्पंज |
| त्रिज्यीय | अनेक | स्टारफिश |
| द्विपार्श्व | एक | माणूस, बेडूक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सर्व बहुपेशीय प्राणी कोणत्या सृष्टीत ठेवतात?
- 2संघटन पातळ्यांची पाच नावे सांगा.
- 3नीडेरिया कोणती पातळी दाखवतात?
- 4स्टारफिशमध्ये कोणती सममिती असते?
- 5माणसात कोणती सममिती असते?
- 6जीवद्रव्यीय आणि अवयव-संस्था पातळीचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
- 7गुंतागुंत वाढत्या क्रमाने लावा : प्लॅनेरिया, अमिबा, स्पंज, खेकडा.
- 8स्टारफिशचे समान भाग अनेक प्रकारे होतात पण माशाचे फक्त एकाच प्रकारे, असे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्राणिसृष्टी.
- 2जीवद्रव्यीय, पेशीय, पेशी-ऊती, ऊती-अवयव, अवयव-संस्था.
- 3पेशी-ऊती पातळी.
- 4त्रिज्यीय.
- 5द्विपार्श्व.
- 6अमिबा; बेडूक (किंवा माणूस).
- 7अमिबा, स्पंज, प्लॅनेरिया, खेकडा.
- 8स्टारफिश त्रिज्यीय असून भाग मध्य अक्षाभोवती असतात; मासा द्विपार्श्व असून त्याला एकच मधली पातळी असते.
जंतुस्तर, देहगुहा आणि खंडीभवन
सँडविचला दोन किंवा तीन स्लाईस असू शकतात. प्राण्यांचे गर्भ दोन किंवा तीन थरांनी शरीर घडवतात. आत काही प्राण्यांच्या शरीरात अवयवांसाठी मोकळी खोली असते, काहींना नसते.
भ्रूणस्तर (germ layers) म्हणजे गर्भाचे थर; देहगुहा (coelom) म्हणजे शरीरातील पोकळी.
नियम 1 : भ्रूणस्तर — द्विस्तरीय प्राण्यांना अंतःस्तर आणि बाह्यस्तर असे दोन थर असतात (सर्व नीडेरिया). त्रिस्तरीय प्राण्यांना तिसरा मध्यस्तरही असतो (बहुतेक इतर प्राणी).
आकृतीत : आकृतीत दोन किंवा तीन भ्रूणस्तर.
- सोपे : हायड्राला फक्त आतला आणि बाहेरचा थर असतो : द्विस्तरीय.
- मध्यम : गांडुळाला बाह्यस्तर, मध्यस्तर आणि अंतःस्तर असतात : त्रिस्तरीय.
- परीक्षेसाठी : त्रिस्तरीयांत जास्तीचा थर कोणता? मध्यस्तर, तो इतर दोन थरांच्या मध्ये असतो; स्नायू आणि अनेक अवयव त्यातून बनतात.
नियम 2 : देहगुहा आणि खंडीभवन — सत्य देहगुहायुक्त : मध्यस्तराने आच्छादलेली खरी पोकळी (वलयी आणि नंतरचे सर्व संघ). देहगुहाहीन : पोकळी नाही (पोरिफेरा, नीडेरिया, प्लॅटिहेल्मिंथीस). आभासी देहगुहायुक्त : पोकळी मध्यस्तरापासून बनलेली नाही (अॅस्केल्मिंथीस). खंडीभवन : शरीर लहान सारख्या खंडांत विभागलेले असते, जसे गांडूळ.
आकृतीत : आकृतीत देहगुहेचे तीन प्रकार.
- सोपे : प्लॅनेरियाला देहगुहा नसते : देहगुहाहीन.
- मध्यम : अॅस्केरिसला पोकळी असते पण ती मध्यस्तराने आच्छादलेली नसते : आभासी देहगुहायुक्त.
- परीक्षेसाठी : गांडुळाचे शरीर पुनःपुन्हा येणाऱ्या कड्यांसारख्या खंडांचे असते : ते खंडीभूत आणि सत्य देहगुहायुक्तही आहे.
द्विस्तरीय = 2 थर, त्रिस्तरीय = 3. देहगुहा : देहगुहाहीन, आभासी, सत्य.
प्रत्येक पोकळी खरी देहगुहा असते असे समजणे. खरी देहगुहा मध्यस्तराने आच्छादलेली असते.
आठवणीची युक्ती : "A = नाही, P = खोटी, E = खरी".
फरक ओळखा
| गुहेचा प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| देहगुहाहीन | पोकळी नाही | Planaria |
| आभासी | मध्यस्तरापासून नाही | Ascaris |
| सत्य | मध्यस्तरापासून | गांडूळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्विस्तरीय प्राण्याचे भ्रूणस्तर कोणते?
- 2त्रिस्तरीय प्राण्यांत तिसरा भ्रूणस्तर कोणता?
- 3हायड्रा द्विस्तरीय की त्रिस्तरीय?
- 4देहगुहा म्हणजे काय?
- 5एक देहगुहाहीन आणि एक आभासी देहगुहायुक्त प्राणी सांगा.
- 6खंडीभवन म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 7एका प्राण्याला तीन भ्रूणस्तर आणि देहगुहा नाही. या धड्यातील कोणता संघ असू शकतो?
- 8नीडेरिया द्विस्तरीय आणि देहगुहाहीन का म्हणतात, त्रिस्तरीय का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बाह्यस्तर आणि अंतःस्तर.
- 2मध्यस्तर.
- 3द्विस्तरीय.
- 4मध्यस्तराने आच्छादलेली शरीरातील पोकळी.
- 5प्लॅनेरिया; अॅस्केरिस.
- 6शरीराचे पुनःपुन्हा येणाऱ्या सारख्या खंडांत विभाजन, उदा. गांडूळ.
- 7प्लॅटिहेल्मिंथीस.
- 8त्यांना फक्त दोन थर असतात, मध्यस्तर नसतो, म्हणून खरी पोकळी तयार होत नाही.
अपृष्ठवंशी संघ
शाळेत अनेक वर्ग असतात : बालवाडी, प्राथमिक, माध्यमिक. अपृष्ठवंशीय प्राण्यांतही अनेक "वर्ग" असतात ज्यांना संघ म्हणतात, प्रत्येकाची खास लक्षणे असतात. प्रत्येकाचे एक लक्षण माहीत असले की प्राणी पटकन ओळखता येतो.
संघ (phylum) म्हणजे शरीराची मूलभूत लक्षणे सारखी असलेल्या प्राण्यांचा मोठा गट.
नियम 1 : पोरिफेरा ते अॅस्केल्मिंथीस — पोरिफेरा (स्पंज) : छिद्रे (ऑस्टिया, ऑस्क्युला), कॉलर पेशी, बहुतेक असममित, स्थिर, कंटक किंवा स्पंजिन; साय्कॉन, न्हाणीचा स्पंज. नीडेरिया : पॉलिप किंवा मेडुसा रूप, त्रिज्यीय, द्विस्तरीय, स्पर्शकांवर दंशपेशी; हायड्रा, सी अॅनिमोन, जेलीफिश, प्रवाळ. प्लॅटिहेल्मिंथीस : चपटे, बहुतेक अंतःपरजीवी, देहगुहाहीन, त्रिस्तरीय, उभयलिंगी; प्लॅनेरिया, यकृत कृमी, फित कृमी. अॅस्केल्मिंथीस : दोऱ्यासारखे, आभासी देहगुहायुक्त, एकलिंगी; अॅस्केरिस, हत्तीरोग कृमी.
आकृतीत : आकृतीत सामान्य अपृष्ठवंशीय संघ, प्रत्येकाचे एक उदाहरण.
- सोपे : स्पंज खडकावर स्थिर राहतो आणि छिद्रांतून पाणी गाळतो.
- मध्यम : फित कृमी चपटा असून यजमानाच्या आत राहतो आणि उभयलिंगी असतो : प्लॅटिहेल्मिंथीस.
- परीक्षेसाठी : अॅस्केरिस दोऱ्यासारखा, नर-मादी वेगळे आणि आभासी देहगुहा असलेला, म्हणून तो अॅस्केल्मिंथीसमध्ये येतो, चपट्या कृमींत नाही.
नियम 2 : अॅनेलिडा ते हेमिकॉर्डाटा — अॅनेलिडा : खंडीभूत, सत्य देहगुहायुक्त, सूक्ष्म केस किंवा पार्श्वपाद; गांडूळ, जळू, नेरीस. आर्थ्रोपोडा : सांधेयुक्त उपांगे, कायटिनचे बाह्यकंकाल, सर्वात मोठा संघ; खेकडा, कोळी, झुरळ, फुलपाखरू. मोलस्का : मऊ शरीर, डोके, पाय, अंतरांग भाग आणि कवच बनवणारे प्रावार; दुसरा सर्वात मोठा संघ; गोगलगाय, द्विकपाटी, ऑक्टोपस. एकायनोडर्माटा : चुनखडीचे काटे, फक्त सागरी, प्रौढ त्रिज्यीय, नलिकापाद, पुनरुत्पादन क्षमता; स्टारफिश, सी अर्चिन. हेमिकॉर्डाटा : सोंड, कॉलर आणि धड; पृष्ठरज्जू फक्त सोंडेत; बॅलानोग्लॉसस अपृष्ठवंशीय व पृष्ठवंशीय यांचा दुवा.
- सोपे : खेकड्याला सांधेयुक्त पाय आणि कायटिनचे कठीण कवच : आर्थ्रोपोडा.
- मध्यम : ऑक्टोपसला बाहेरचे कवच नसले तरी मऊ शरीर आणि प्रावार असतात : मोलस्का.
- परीक्षेसाठी : स्टारफिशला नलिकापाद आणि काटे असतात, तो फक्त समुद्रात राहतो आणि तुटलेले हात पुन्हा वाढवतो : एकायनोडर्माटा.
आर्थ्रोपोडा सर्वात मोठा संघ, मोलस्का दुसरा. बॅलानोग्लॉसस हा दुवा.
जळूला चपट्या कृमींत ठेवणे. जळू खंडीभूत असते, म्हणून ती अॅनेलिडा आहे.
आठवणीची युक्ती : "सांधेयुक्त पाय = आर्थ्रोपोडा, मऊ शरीर + प्रावार = मोलस्का, काटेरी तारा = एकायनोडर्म".
फरक ओळखा
| संघ | मुख्य लक्षण | उदाहरण |
|---|---|---|
| पोरिफेरा | छिद्रे, स्थिर | Sycon |
| नीडेरिया | दंशपेशी | Hydra |
| अॅनेलिडा | खंडीभूत | गांडूळ |
| आर्थ्रोपोडा | सांधेयुक्त पाय | झुरळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कोणत्या संघात दंशपेशी असतात?
- 2प्राण्यांचा सर्वात मोठा संघ कोणता?
- 3मोलस्कचे प्रावार काय बनवते?
- 4अपृष्ठवंशीय व पृष्ठवंशीय यांना जोडणारा दुवा सांगा.
- 5एका परजीवी चपट्या कृमीचे नाव सांगा.
- 6जळू कोणत्या संघात येते आणि का?
- 7एक प्राणी सागरी असून प्रौढ त्रिज्यीय, नलिकापाद आणि पुनरुत्पादन करणारा आहे. त्याचा संघ सांगा.
- 8प्लॅटिहेल्मिंथीस आणि अॅस्केल्मिंथीस यांत फरक काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नीडेरिया.
- 2आर्थ्रोपोडा.
- 3कवच.
- 4बॅलानोग्लॉसस (हेमिकॉर्डाटा).
- 5यकृत कृमी (किंवा फित कृमी).
- 6अॅनेलिडा, कारण तिचे शरीर खंडीभूत आणि सत्य देहगुहायुक्त असते.
- 7एकायनोडर्माटा.
- 8प्लॅटिहेल्मिंथीस चपटे, देहगुहाहीन, उभयलिंगी; अॅस्केल्मिंथीस दोऱ्यासारखे, आभासी देहगुहायुक्त, एकलिंगी.
रज्जुकी आणि पृष्ठवंशीयांचे वर्ग
बस कंडक्टर एका नजरेत मूल, प्रौढ किंवा ज्येष्ठ नागरिक ओळखतो. तसेच विद्यार्थी कातडी, श्वसन आणि शरीराचे तापमान तपासून पृष्ठवंशीय प्राणी कोणत्या वर्गाचा ते सांगू शकतो.
पृष्ठवंशी (Vertebrata) प्राण्यांना पाठीचा कणा असतो आणि त्यांचे सहा वर्ग आहेत.
नियम 1 : पृष्ठवंशीय संघ — पृष्ठवंशीयांना कधीतरी पृष्ठरज्जू, घशातील कल्लाफटी, एकच नलिकाकार पृष्ठ चेतारज्जू आणि अधर हृदय असते. युरोकॉर्डेटा : सागरी, बाह्यावरण असलेले (हर्डमॅनिया). सेफॅलोकॉर्डेटा : लहान, माशासारखे, पूर्ण शरीरभर पृष्ठरज्जू (अॅम्फिऑक्सस). व्हर्टिब्रेटा : पृष्ठरज्जूच्या जागी पाठीचा कणा; विकसित डोके आणि कवटी; सहा वर्ग.
- सोपे : हर्डमॅनिया समुद्रात राहतो आणि बाह्यावरणाने झाकलेला असतो : युरोकॉर्डेटा.
- मध्यम : अॅम्फिऑक्ससमध्ये पृष्ठरज्जू आयुष्यभर पूर्ण शरीरभर टिकतो : सेफॅलोकॉर्डेटा.
- परीक्षेसाठी : सर्व पृष्ठवंशी हे कॉर्डेट असतात, पण सर्व कॉर्डेट पृष्ठवंशी नसतात, कारण युरोकॉर्डेटा आणि सेफॅलोकॉर्डेटा यांना कणा नसतो.
नियम 2 : पृष्ठवंशींचे सहा वर्ग — सायक्लोस्टोमाटा : जबडा नसलेले, चोखणारे तोंड, बाह्य परजीवी (पेट्रोमायझॉन). मत्स्य : थंड रक्ताचे, तर्कुरूप, पर, कल्ले, खवले (रोहू, शार्क). उभयचर : जलचर डिंभ, ओलसर त्वचा, नखे नाहीत (बेडूक, भेक). सरीसृप : प्रथम खऱ्या अर्थाने भूचर, सरपटणारे, कोरडी खवलेयुक्त त्वचा, नखे (कासव, पाल, साप). पक्षी : उष्ण रक्ताचे, पंख, पिसे, चोच (कबूतर, पेंग्विन). सस्तन : स्तनग्रंथी, उष्ण रक्ताचे, केस किंवा लोकर (हत्ती, माणूस, डॉल्फिन, वटवाघूळ).
आकृतीत : आकृतीत पृष्ठवंशींचे सहा वर्ग.
- सोपे : कबुतराला पिसे, पंख आणि चोच असते आणि ते उष्ण रक्ताचे आहे : पक्षी.
- मध्यम : पालीची कोरडी खवलेयुक्त त्वचा आणि नखे असून ती जमिनीवर सरपटते : सरीसृप.
- परीक्षेसाठी : बेडूक पाण्यात गोलकिडा म्हणून सुरू होतो आणि त्याची त्वचा ओलसर असते : उभयचर. शार्कला कल्ले आणि पर असून तो थंड रक्ताचा आहे : मत्स्य.
सहा वर्ग : सायक्लोस्टोमाटा, मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी, सस्तन. पक्षी आणि सस्तन उष्ण रक्ताचे.
डॉल्फिनला मासा म्हणणे. त्याला स्तनग्रंथी आणि फुप्फुसे असतात, म्हणून तो सस्तन.
आठवणीची युक्ती : "सायक्लो, मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी, सस्तन : सहा वर्ग क्रमाने".
फरक ओळखा
| वर्ग | शरीराचे तापमान | उदाहरण |
|---|---|---|
| मत्स्य | थंड रक्ताचे | रोहू |
| उभयचर | थंड रक्ताचे | बेडूक |
| सरीसृप | थंड रक्ताचे | साप |
| पक्षी | उष्ण रक्ताचे | कबूतर |
| सस्तन | उष्ण रक्ताचे | माणूस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृष्ठवंशींचे सहा वर्ग सांगा.
- 2कोणत्या वर्गात स्तनग्रंथी असतात?
- 3कोणत्या वर्गाला पिसे असतात?
- 4पहिले खऱ्या अर्थाने भूचर पृष्ठवंशी कोणते?
- 5युरोकॉर्डेटा आणि सेफॅलोकॉर्डेटा यांचे प्रत्येकी एक उदाहरण सांगा.
- 6थंड रक्ताच्या प्राण्याला कल्ले, पर आणि खवले आहेत. कोणता वर्ग?
- 7पक्षी आणि सस्तन यांतील एक साम्य आणि एक भेद सांगा.
- 8सर्व पृष्ठवंशी कॉर्डेट असतात पण उलट नाही, हे खरे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सायक्लोस्टोमाटा, मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी, सस्तन.
- 2सस्तन.
- 3पक्षी.
- 4सरीसृप.
- 5हर्डमॅनिया; अॅम्फिऑक्सस.
- 6मत्स्य.
- 7दोघे उष्ण रक्ताचे; पक्ष्यांना पिसे आणि चोच, सस्तनांना केस आणि स्तनग्रंथी.
- 8पृष्ठवंशींना कधीतरी पृष्ठरज्जू असतोच, पण काही कॉर्डेटना (युरोकॉर्डेटा, सेफॅलोकॉर्डेटा) कणा नसतो.
झटपट उजळणी
- रज्जुकींना पृष्ठरज्जू असतो; अपृष्ठवंशींना नसतो.
- स्तर : प्रद्रव्यीय, पेशीय, पेशी-ऊती, ऊती-अवयव, अवयव-संस्था.
- पृष्ठवंशीयांचे वर्ग : सायक्लोस्टोमाटा, पिसीज, उभयचर, सरीसृप, पक्षी, सस्तन.
झटपट उजळणी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा