शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द | ४थी शिष्यवृत्ती · मराठी

व्यक्तीचे गुण व स्वभाव

ज्याला कधीही मृत्यू येत नाही असाअमर
केलेले उपकार जाणणाराकृतज्ञ
केलेले उपकार न जाणणाराकृतघ्न
ज्याला कोणीही शत्रू नाही असाअजातशत्रू
ज्याला सर्व काही माहीत आहे असासर्वज्ञ
ज्याला काहीही माहीत नाही असाअज्ञ
ज्याची माहिती नाही असाअज्ञात
ज्याला ज्ञान नाही असाअज्ञानी
देवावर विश्वास ठेवणाराआस्तिक
देवाचे अस्तित्व न मानणारानास्तिक
ज्याला भीती वाटत नाही असानिर्भय
ज्याने विवाह केलेला नाही असाअविवाहित
ज्याला आई-वडील नाहीत असाअनाथ
ज्याच्यावर उपकार झाले आहेत असाउपकृत
दुसऱ्याचे भले करणारापरोपकारी
स्वतःचाच विचार करणारास्वार्थी
समाजाची सेवा करणारासमाजसेवक
देशावर प्रेम करणारादेशभक्त
सत्याचा आग्रह धरणारासत्याग्रही
श्रम करून जगणाराश्रमजीवी
कमी बोलणारामितभाषी
खूप बोलणारावाचाळ
मिळूनमिसळून वागणारामनमिळाऊ
दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणणारामनकवडा
दुसऱ्यांचे दुःख जाणून दया करणाराकनवाळू
कामाची टाळाटाळ करणाराकामचुकार
आळसाने किंवा अंग राखून काम करणाराअंगचोर
नशिबावर विश्वास ठेवून वागणारादैववादी
कोणतीही अपेक्षा न ठेवणारानिरपेक्ष
सर्वांना समान मानणारासमतावादी
ज्ञान मिळवण्याची इच्छा असणाराजिज्ञासू
कलेची आवड असणाराकलाप्रेमी
कष्ट करण्याची तयारी असणारापरिश्रमी
वाट दाखवणारावाटाड्या
गुप्त बातम्या शोधणारागुप्तहेर
लोकांचे नेतृत्व करणारानेता
ज्याला जिंकता येत नाही असाअजिंक्य
ज्याची तुलना करता येत नाही असाअतुलनीय
विविध बाबींमध्ये प्रवीण असलेलाअष्टपैलू
दगडासारखे कठोर हृदय असणारापाषाणहृदयी
चहाड्या करणाराचहाडखोर
कर्तव्याकडे पाठ फिरवणाराकर्तव्यपराङ्मुख
थोडक्यात समाधान मानणाराअल्पसंतुष्ट
कमी आयुष्य असलेलाअल्पायुषी
जन्मतःच श्रीमंत असलेलागर्भश्रीमंत
शत्रूला सामील झालेलाफितूर
नेहमी खरे बोलणारासत्यवादी
खोटे बोलणारालबाड
दुसऱ्याचे चांगले पाहून जळणारामत्सरी
दान करण्याची वृत्ती असलेलादानशूर
पैसा खर्च करायला तयार नसणाराकंजूस
कधीही न थकणाराअथक
ज्याच्या मनात दया नाही असानिर्दयी
ज्याला लाज वाटत नाही असानिर्लज्ज
ज्याला कोणताही आधार नाही असानिराधार
चांगले आचरण करणारासदाचारी
वाईट आचरण करणारादुराचारी
सर्वांच्या पुढे असणाराअग्रणी
खूप खाणाराखादाड
धर्मावर श्रद्धा असणाराधार्मिक
ज्याचा कधी पराभव झाला नाही असाअपराजित
लोकांना प्रिय असलेलालोकप्रिय
सर्वत्र प्रसिद्ध असलेलाविख्यात
ज्याला काम नाही असाबेकार
अनेक भाषा बोलणाराबहुभाषिक
ज्याचे नाव माहीत नाही असाअनामिक

व्यवसाय व कारागीर

कविता करणाराकवी
कथा लिहिणाराकथाकार
नाटक लिहिणारानाटककार
चित्र काढणाराचित्रकार
शिल्प तयार करणाराशिल्पकार
इतिहास लिहिणाराइतिहासकार
बातम्या गोळा करून देणारावार्ताहर
विक्री करणाराविक्रेता
अन्न देणाराअन्नदाता
शेती करणाराशेतकरी
लाकडापासून वस्तू बनवणारासुतार
मातीची भांडी बनवणाराकुंभार
सोन्या-चांदीचे दागिने बनवणारासोनार
सापांचा खेळ करणारागारुडी
माकडांचा खेळ करणारामदारी
देवाची पूजा करणारापुजारी
रोग्यांवर उपचार करणारावैद्य
न्याय देणारा अधिकारीन्यायाधीश
सैन्याचा प्रमुखसेनापती
गावाचा प्रमुखसरपंच
घर बांधणारा कारागीरगवंडी
कपडे शिवणाराशिंपी
कपडे धुणारापरीट
केस कापणारान्हावी
लोखंडी वस्तू बनवणारालोहार
चामड्याच्या वस्तू बनवणाराचांभार
तेल काढून विकणारातेली
मासे पकडणाराकोळी
पाणी भरून देणारापाणक्या
बैलगाडी चालवणारागाडीवान
घोड्यावर बसणाराघोडेस्वार
धनुष्य धारण करणाराधनुर्धारी
पहारा करणारापहारेकरी

समूह व लोक

पाहण्यासाठी जमलेले लोकप्रेक्षक
ऐकण्यासाठी जमलेले लोकश्रोते
लहानापासून थोरांपर्यंत सर्वजणआबालवृद्ध
घरदार आणि मायभूमी सोडून राहणारानिर्वासित
डोंगरात राहणारे लोकगिरीजन

ठिकाणे व लेख

घोडे बांधण्याची जागापागा
गुरे बांधण्याची जागागोठा
धान्य साठवण्याची जागाकोठार
मोफत अन्न मिळण्याचे ठिकाणअन्नछत्र
विद्यार्थ्यांना राहण्याची जागावसतिगृह
पुस्तके ठेवण्याची जागाग्रंथालय
नाणी पाडण्याची जागाटांकसाळ
देवळाचा आतील भागगाभारा
दगडावर कोरलेला लेखशिलालेख
तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेला लेखताम्रपट
लोकांची वस्ती नसलेला भागनिर्जन
पाण्याने चहूबाजूंनी वेढलेला भूभागद्वीप
प्रवाशांना मोफत राहण्याची जागाधर्मशाळा
तहानलेल्यांना मोफत पाणी देण्याची जागापाणपोई
आजारी लोकांवर उपचार करण्याची जागारुग्णालय
कुस्तीचा सराव करण्याची जागाआखाडा
नाटक पाहण्याची इमारतनाट्यगृह
प्राणी ठेवण्याची जागाप्राणिसंग्रहालय
जुन्या वस्तू जतन करून ठेवण्याची जागासंग्रहालय
जमिनीखाली खणलेला मार्गभुयार
पक्ष्यांची राहण्याची जागाघरटे
मधमाशांचे घरपोळे
दोन नद्या एकत्र मिळण्याची जागासंगम

काळ व वेळ

जन्मापासून मरेपर्यंतआजन्म
मरण येईपर्यंतआमरण
जन्मापासूनच असलेलेउपजत
पंधरा दिवसांचा कालावधीपंधरवडा
दररोज प्रसिद्ध होणारेदैनिक
आठवड्यातून एकदा प्रसिद्ध होणारेसाप्ताहिक
पंधरा दिवसांतून एकदा प्रसिद्ध होणारेपाक्षिक
महिन्यातून एकदा प्रसिद्ध होणारेमासिक
वर्षातून एकदा प्रसिद्ध होणारेवार्षिक
पहिल्या दर्शनातच / पाहताक्षणीप्रथमदर्शनी
सूर्याचे उत्तरेकडे जाणेउत्तरायण
पहाटेची सुखद वेळरामप्रहर
सूर्याचे दक्षिणेकडे जाणेदक्षिणायन
सूर्य उगवण्याची वेळसूर्योदय
सूर्य मावळण्याची वेळसूर्यास्त
बारा महिने टिकणारे / असणारेबारमाही

नाती

मागाहून जन्मलेला धाकटा भाऊअनुज
पूर्वी जन्मलेला मोठा भाऊअग्रज

प्राणी व निसर्ग

जमिनीवर आणि पाण्यात राहणारा प्राणीउभयचर
पाण्यात राहणारा प्राणीजलचर
जमिनीवर राहणारा प्राणीस्थलचर
रात्री फिरणारानिशाचर
आकाशात दिसणारा ताऱ्यांचा पट्टाआकाशगंगा
मांस खाणारामांसाहारी
वनस्पती खाणाराशाकाहारी
फळे खाऊन राहणाराफलाहारी
सर्व काही खाणारासर्वभक्षी
कीटक खाणाराकीटकभक्षी
आकाशात संचार करणारानभचर
पायी चालणारापादचारी
वनात राहणारावनवासी

अवस्था, गुणधर्म व अर्थ

कोणतीही तक्रार न करताविनातक्रार
पायापासून डोक्यापर्यंतआपादमस्तक
पायात काहीही न घालताअनवाणी
पूर्वी कधीही न घडलेलेअभूतपूर्व
कानाला गोड वाटणारेकर्णमधुर
मनाला आनंद देणारेआल्हाददायक
पाहण्यास योग्यप्रेक्षणीय
ऐकण्यास योग्यश्रवणीय
वाचण्यास योग्यवाचनीय
ज्याची आठवण विसरता येत नाही असाअविस्मरणीय
ज्याचा अंत नाही असाअनंत
मोजता येणार नाही इतकी संख्याअसंख्य
स्वतःचा देश सोडून दुसऱ्या देशात जाणेदेशांतर
वाटेल तसा पैसा खर्च करणेउधळपट्टी
सतत पैसा खर्च करणाराउधळ्या
शिल्लक राहिलेलेउर्वरित
ज्याचा थांग लागत नाही असेअथांग
मनाला आकर्षून घेणारेमनमोहक
एखाद्याच्या मागून जाणेअनुगमन
पडदा दूर करण्याची क्रियाअनावरण
अचानक घडून आलेला मोठा बदलक्रांती
जन्मापासून आंधळा असलेलाजन्मांध
ज्याला दिसत नाही असाअंध
ज्याला ऐकू येत नाही असाबहिरा
ज्याला बोलता येत नाही असामूक
ज्यात पाणी नाही असेनिर्जल
सहन करता येणार नाही असेअसह्य
सहज न मिळणारेदुर्मिळ
करता येणे शक्य नसलेलेअशक्य
ज्याला उपाय सापडत नाही असेअसाध्य
सहज मिळणारे किंवा करता येणारेसुलभ
ज्यात कोणताही दोष नाही असेनिर्दोष
कधीही नष्ट न होणारेअविनाशी
कधीही म्हातारे न होणारे आणि अमरअजरामर

देव, उत्सव व परंपरा

सर्व इच्छा पूर्ण करणारी कल्पित गायकामधेनू
देवाला अर्पण केलेले अन्ननैवेद्य
लहान मुलाला झोपवण्यासाठी म्हटलेले गाणेअंगाईगीत
थोर पुरुषांच्या जन्मतिथीचा उत्सवजयंती
लग्नात दिली जाणारी भेटआहेर
शापापासून सुटकाउ:शाप
हळूहळू घडून येणारा बदलउत्क्रांती
एका नवीन युगाची स्थापना करणाराशककर्ता
हमखास लागू पडणारा खात्रीचा उपायरामबाण
निरर्थक रचलेल्या गोष्टीभाकडकथा
जगाचा स्वामीजगन्नाथ

सौंदर्यवर्णन

ज्याचे मुख चंद्राप्रमाणे सुंदर आहे अशी स्त्रीचंद्रमुखी
जिचे डोळे कमळासारखे सुंदर आहेत अशी स्त्रीकमलाक्षी
हत्तीच्या चालीप्रमाणे डौलदार चाल असलेली स्त्रीगजगामिनी
ज्याचे हात गुडघ्यांपर्यंत लांब आहेत असाआजानुबाहू

महत्त्वाचे शब्दसमूह – एक शब्द (भाग 1)

अपेक्षित नसताना घडलेली गोष्टअनपेक्षित
अरण्याचा राजावनराज
आठ दिवसांचा काळआठवडा
आपल्या लहरीप्रमाणे वागणारास्वच्छंदी
आंब्याचे झाडआम्रवृक्ष / आम्रतरू
आंब्याच्या झाडांची बागआमराई
उंचावरून पडणारा पाण्याचा प्रवाहधबधबा
किल्ल्याभोवतीची भिंततट
खूप आयुष्य असलेलादीर्घायुषी
खूप पाऊस पडणेअतिवृष्टी
गाणे गाणारागायक
चार रस्ते एकत्र येतात ती जागाचौक
जन्म झालेले ठिकाणजन्मभूमी
जादूचे खेळ करून दाखवणाराजादूगार
दररोजचा ठरलेला कार्यक्रमदिनक्रम
दरबारातील राजाचे आसनसिंहासन
दुसऱ्यावर अवलंबून असलेलापरावलंबी
देशाची सेवा करणारादेशसेवक
नदीची सुरुवात होते ती जागाउगम
नाटक-सिनेमात काम करणारानट / अभिनेता
नावडती असणारीअप्रिय
पाण्याखालून चालणारी बोटपाणबुडी
पूर्वीपासून राहणारेआदिवासी
बसण्यासाठी केलेला ओटाकट्टा

महत्त्वाचे शब्दसमूह – एक शब्द (भाग 2)

बैलांच्या अंगावर टाकण्यात येणारे रंगीत नक्षीदार कापडझूल
बैलांच्या डोक्याला बांधण्याचे आभूषणबाशिंग
भाषण ऐकणाराश्रोता
भाषण देणारावक्ता
मन मोहित करणारामनोहर
मूर्ती बनवणारामूर्तिकार
रथ चालवणारासारथी
राज्यातील लोकप्रजा
लाखो रुपयांचा धनीलक्षाधीश
लिहिता-वाचता न येणारानिरक्षर
लिहिता-वाचता येणारासाक्षर
लोकांचे नेतृत्व करणारालोकनायक
लोकांनी मान्यता दिलेलालोकमान्य
वर्णन करता येणार नाही असेअवर्णनीय
विद्या घेणारा / शिकणाराविद्यार्थी
विमान चालवणारावैमानिक
श्रेष्ठ किंवा महान ऋषीमहर्षी
सर्व इच्छा पूर्ण करणारा वृक्षकल्पवृक्ष / कल्पतरू
संकट दूर करणाराविघ्नहर्ता
सूर्य उगवण्याचा काळप्रभातकाळ
सूर्य मावळण्याचा काळसंध्याकाळ
स्वतः करायचा अभ्यासस्वाध्याय
स्वतःबद्दल अभिमान असणारास्वाभिमानी
हत्तीवर बसून त्याला काबूत ठेवणारामाहूत