गाव ते शहर आणि जनगणनेची व्याख्या
तुमच्या गावाशेजारी नवा कारखाना आला की दुकाने, बँक, शाळा आणि रस्ते वाढू लागतात आणि बाहेरचे लोक राहायला येतात. हळूहळू गावाचे रूप बदलून ते शहरासारखे होते.
गावातील लोकसंख्या आणि बिगरशेती कामे वाढून वस्तीचे शहरात रूपांतर होण्याच्या प्रक्रियेला नागरीकरण म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : गाव कसे बदलते — लोकसंख्या वाढली की घरे, रस्ते, पाणी, वीज, गटारे, पथदिवे अशा सोयींची गरज वाढते. नियोजन, उद्याने आणि करमणुकीची ठिकाणेही तयार करावी लागतात. अशा प्रकारे गाव वाढत वाढत शहर बनते.
मुख्य कल्पना 2 : नागरी वस्तीचे निकष — १९६१ च्या जनगणनेत ‘नागरी’ वस्तीसाठी तीन अटी ठरल्या: (१) पुरुष कामगारांपैकी ७५% पेक्षा जास्त बिगरशेती कामात, (२) लोकसंख्या ५,००० पेक्षा जास्त, (३) लोकसंख्येची घनता प्रति चौ. किमी ४०० पेक्षा जास्त.
मुख्य कल्पना 3 : तिन्ही अटी एकत्र हव्यात — एखाद्या गावाची लोकसंख्या ६,००० असेल पण बहुतेक पुरुष शेती करत असतील तर ते नागरी ठरत नाही. म्हणून नागरी होण्यासाठी तिन्ही अटी पूर्ण व्हाव्या लागतात.
- सोपे : लोकसंख्या ४,००० आणि बिगरशेती पुरुष ८०%; नागरी? — नाही (लोकसंख्या कमी).
- मध्यम : लोकसंख्या ७,५००, बिगरशेती ८२%, घनता ५२०; नागरी? — होय.
- परीक्षा-प्रकार : लोकसंख्या ८,०००, बिगरशेती ६०%, घनता ५००; नागरी? — नाही (७५% पेक्षा कमी).
आकृतीत : गाव शहर होण्याचे टप्पे.
७५-५०००-४००: पुरुष बिगरशेती %, लोकसंख्या, घनता.
फक्त मोठी लोकसंख्या असली म्हणजे वस्ती नागरी ठरत नाही; तिन्ही अटी पाहाव्या लागतात.
आठवणीची युक्ती : तीन अटी: ७५%, ५०००, ४००. आठवणीची युक्ती: "सत्तर-पाच, पाच हजार, चारशे".
फरक ओळखा
| अट | मर्यादा | अर्थ |
|---|---|---|
| बिगरशेती पुरुष कामगार | ७५% पेक्षा जास्त | शेतीबाहेरचे काम |
| लोकसंख्या | ५,००० पेक्षा जास्त | वस्तीचा आकार |
| घनता | ४०० प्रति चौ. किमी पेक्षा जास्त | दाट वस्ती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरीकरण म्हणजे काय?
- 2गाव शहर कसे बनते ते सांगा.
- 3१९६१ च्या जनगणनेतील नागरी वस्तीचे तीन निकष सांगा.
- 4फक्त लोकसंख्या जास्त असल्याने वस्ती नागरी का ठरत नाही?
- 5लोकसंख्या ९,०००, घनता ३५० आणि बिगरशेती ८०%; वस्ती नागरी आहे का?
- 6नागरीकरणासोबत कोणत्या सोयींची गरज वाढते?
- 7तुमच्या भागातील एका गावाचे शहर होण्याचे उदाहरण द्या.
- 8नागरी आणि ग्रामीण वस्तीतील तीन फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गावाचे शहरात रूपांतर होण्याची प्रक्रिया.
- 2लोकसंख्या, सोयी आणि बिगरशेती कामे वाढून.
- 3७५% पुरुष बिगरशेती; लोकसंख्या ५,०००+; घनता ४००+.
- 4कारण तिन्ही अटी एकत्र लागतात.
- 5नाही; घनता ४०० पेक्षा कमी आहे.
- 6रस्ते, पाणी, वीज, गटारे, शाळा, दवाखाने.
- 7विद्यार्थ्याने स्थानिक उदाहरण आणि त्यामागचे कारण लिहावे.
- 8शेतीऐवजी इतर काम, जास्त घनता, जास्त सोयी.
नागरीकरणाची कारणे : उद्योग, व्यापार, तंत्रज्ञान
एखाद्या ठिकाणी मोठा कारखाना सुरू झाला की तिथे कामगार, दुकानदार, वाहतूकदार आणि चहावाले सगळे येतात. म्हणजे उद्योग आणि व्यापार लोकांना खेचून घेतात.
उद्योग, व्यापार आणि तंत्रज्ञान यांच्या विकासामुळे बिगरशेती रोजगार वाढतात आणि लोक त्या ठिकाणी स्थायिक होऊ लागतात; यामुळे नागरीकरणाचा वेग वाढतो.
मुख्य कल्पना 1 : उद्योगीकरण — उद्योग एकाच भागात केंद्रित झाले की आसपासच्या भागातील लोक रोजगारासाठी आकर्षित होतात. पाठ्यपुस्तकानुसार १९व्या शतकात मुंबईत मोठ्या प्रमाणात कापडगिरण्या सुरू झाल्याने तिची वेगाने वाढ झाली. मूळच्या अनेक कोळीवाड्यांचा समावेश वाढत्या मुंबई महानगरात झाला.
मुख्य कल्पना 2 : व्यापार — जिथे वाहतूक, मालाची चढ-उतार आणि साठवण यांची सोय असते तिथे व्यापार वाढतो. त्यामुळे व्यापारी संकुले, बँका, पतसंस्था, गोदामे, शीतगृहे आणि घरे उभी राहतात. पाठ्यपुस्तकात उदाहरण म्हणून नागपूर शहराचा उल्लेख आहे.
मुख्य कल्पना 3 : तंत्रज्ञान आणि यांत्रिकीकरण — शेतीत यंत्रे वापरली की कमी माणसे लागतात. मग उरलेले लोक कारखाने, दुकाने, सेवा अशा बिगरशेती कामांसाठी शहराकडे वळतात. नव्या तंत्रज्ञानामुळे शहरात नव्या नोकऱ्याही तयार होतात.
- सोपे : कापडगिरण्या सुरू झाल्याने वाढलेले शहर? — मुंबई (पाठ्यपुस्तकानुसार).
- मध्यम : गोदामे आणि शीतगृहे वाढणे कशाचे लक्षण? — व्यापाराचे.
- परीक्षा-प्रकार : शेतात यंत्र आल्याने कामगारांचे काय होते? — काही शहराकडे वळतात.
आकृतीत : उद्योग, व्यापार आणि तंत्रज्ञान.
उ-व्या-तं: उद्योग, व्यापार, तंत्रज्ञान.
उद्योग शहर बनवतात, पण फक्त उद्योगांमुळेच नाही; व्यापार, वाहतूक आणि स्थलांतरही महत्त्वाचे आहेत.
आठवणीची युक्ती : उद्योग, व्यापार, तंत्र. आठवणीची युक्ती: "उद्योग व्यापार तंत्र = शहर मंत्र".
फरक ओळखा
| कारण | काय घडते | उदाहरण |
|---|---|---|
| उद्योग | कामगार येतात | मुंबईच्या गिरण्या |
| व्यापार | बँका, गोदामे वाढतात | नागपूर |
| तंत्रज्ञान | शेतीतील माणसे कमी लागतात | यंत्रे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्योगीकरणामुळे नागरीकरण कसे वाढते?
- 2कोळीवाडे मुंबई महानगराचा भाग कसे झाले?
- 3व्यापारामुळे शहर कसे वाढते?
- 4तंत्रज्ञान आणि यांत्रिकीकरणाचे महत्त्व सांगा.
- 5व्यापाराशी संबंधित पाच सेवांची नावे सांगा.
- 6शेतीत यंत्रे आल्याने स्थलांतर का वाढते?
- 7तुमच्या भागातील नागरीकरणास कारणीभूत असलेला एक उद्योग लिहा.
- 8उद्योग आणि व्यापार यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रोजगार वाढून लोक आकर्षित होतात.
- 2मुंबईच्या विस्ताराने त्यांचा समावेश झाला.
- 3वाहतूक, साठवण आणि सेवा वाढतात.
- 4यंत्रांमुळे कमी माणसे लागतात आणि नव्या नोकऱ्या निर्माण होतात.
- 5बँक, पतसंस्था, गोदाम, शीतगृह, व्यापारी संकुल.
- 6कारण गावात कामाची गरज कमी होते.
- 7विद्यार्थ्याने स्थानिक उद्योग लिहावा.
- 8उद्योगात उत्पादन; व्यापारात खरेदी-विक्री.
नागरीकरणाची कारणे : वाहतूक आणि स्थलांतर
बस किंवा रेल्वे सुरू झाली की गावातले लोक कामासाठी रोज शहरात जाऊ शकतात आणि काही जण तिथेच राहायला जातात. रस्ते आणि रेल्वे वस्त्यांना जोडतात आणि वाढवतात.
रस्ते, रेल्वे यांसारख्या वाहतुकीच्या सोयींमुळे आणि कायमस्वरूपी स्थलांतरामुळे वस्त्यांचे वेगाने नागरीकरण होते.
मुख्य कल्पना 1 : वाहतूक आणि दळणवळण — जिथे रस्ते आणि रेल्वे विकसित होतात तिथे लहान ग्रामीण वस्त्यांचे नागरीकरण वेगाने होते. पाठ्यपुस्तकानुसार कोकण रेल्वेनंतर रत्नागिरी जिल्ह्यातील सावर्डेसारखी गावे नागरी होऊ लागली. जळगाव जिल्ह्यातील भुसावळ येथे महत्त्वाचे रेल्वेमार्ग एकत्र येत असल्याने त्याची वेगाने वाढ झाली.
मुख्य कल्पना 2 : स्थलांतर — स्थलांतर म्हणजे मूळ ठिकाण सोडून दुसरीकडे राहायला जाणे. रोजगार, शिक्षण, चांगली आरोग्यसेवा आणि सुखसोयींच्या आशेने लोक शहरात येतात. हे स्थलांतर कमी काळासाठी किंवा कायमचे असू शकते.
मुख्य कल्पना 3 : खेचणारे आणि ढकलणारे घटक — शहरातील नोकऱ्या आणि सोयी लोकांना शहराकडे खेचतात, तर गावातील कामाची कमतरता किंवा दुष्काळ लोकांना गाव सोडायला भाग पाडतात. दोन्ही मिळून स्थलांतर वाढवतात.
- सोपे : कोकण रेल्वेमुळे वाढलेले गाव? — सावर्डे (पाठ्यपुस्तकानुसार).
- मध्यम : अनेक रेल्वेमार्ग एकत्र येऊन वाढलेले शहर? — भुसावळ (पाठ्यपुस्तकानुसार).
- परीक्षा-प्रकार : दुष्काळामुळे गाव सोडणे? — ढकलणारा घटक.
आकृतीत : वाहतुकीमुळे नागरीकरण.
खेच = शहर; ढकल = गाव.
स्थलांतर नेहमी कायमचे नसते; ते तात्पुरतेही असू शकते.
आठवणीची युक्ती : खेच आणि ढकल. आठवणीची युक्ती: "शहर खेचते, गाव ढकलते".
फरक ओळखा
| घटक | कोठून | उदाहरण |
|---|---|---|
| खेचणारा | शहर | नोकरी, शिक्षण |
| ढकलणारा | गाव | दुष्काळ, कामाचा अभाव |
| वाहतूक | रस्ते, रेल्वे | भुसावळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाहतुकीच्या सोयींचा नागरीकरणावर काय परिणाम होतो?
- 2कोकण रेल्वेचा गावांवर कोणता परिणाम झाला?
- 3भुसावळ वेगाने का वाढले?
- 4स्थलांतर म्हणजे काय?
- 5खेचणारे आणि ढकलणारे घटक स्पष्ट करा.
- 6स्थलांतर तात्पुरते आणि कायमचे कसे असू शकते?
- 7तुमच्या भागात गेल्या पाच वर्षांत रस्त्यामुळे कोणते गाव वाढले ते शोधून लिहा.
- 8स्थलांतरामुळे शहराला कोणते फायदे होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जोडणी वाढून वस्त्यांचे नागरीकरण वेगाने होते.
- 2सावर्डेसारखी गावे नागरी होऊ लागली.
- 3महत्त्वाचे रेल्वेमार्ग तेथे एकत्र येतात.
- 4मूळ जागा सोडून इतरत्र राहायला जाणे.
- 5खेचणारे = शहरातील सोयी; ढकलणारे = गावातील अभाव.
- 6काही लोक हंगामी जातात; काही कायम राहतात.
- 7विद्यार्थ्याने चौकशी करून स्थानिक उदाहरण लिहावे.
- 8कामगार मिळतात, नवे कौशल्य आणि कल्पना येतात.
नागरीकरणाचे परिणाम
सकाळी शहरात बस पकडताना गर्दी, रस्त्यावर कोंडी आणि हवेत धूर दिसतो; पण त्याच शहरात चांगली शाळा, दवाखाना आणि रोजगारही मिळतो. म्हणजे नागरीकरणाचे फायदे आणि तोटे दोन्ही असतात.
नागरीकरणामुळे सोयी, रोजगार आणि सामाजिक देवाणघेवाण वाढते, पण झोपडपट्ट्या, वाहतूक कोंडी, प्रदूषण आणि कायदा-सुव्यवस्थेचे प्रश्नही निर्माण होतात.
मुख्य कल्पना 1 : फायदे — (१) सामाजिक सलोखा: वेगवेगळ्या भागातील लोक एकत्र राहतात, रीतिरिवाजांची देवाणघेवाण होते. (२) आधुनिकीकरण: नवे ज्ञान, कौशल्ये आणि तंत्रज्ञान लवकर मिळते. (३) सोयीसुविधा: वाहतूक, संपर्क, शिक्षण, आरोग्य आणि अग्निशमन सेवा. पुणे शहरात उच्च शिक्षणासाठी अनेक विद्यार्थी येतात, असे पाठ्यपुस्तकात म्हटले आहे.
मुख्य कल्पना 2 : अडचणी: झोपडपट्ट्या आणि कोंडी — शहरात लोकसंख्या झपाट्याने वाढते पण घरे त्या प्रमाणात वाढत नाहीत. आर्थिक दुर्बल स्थलांतरित मोकळ्या जागेत तात्पुरती घरे बांधतात; अशा झोपडपट्ट्यांत मूलभूत सोयी कमी असतात. उपनगरातून मध्यवर्ती भागात रोज प्रवास करणारे वाढल्याने आणि सार्वजनिक वाहतूक अपुरी पडल्याने खासगी वाहने वाढतात आणि वाहतूक कोंडी होते.
मुख्य कल्पना 3 : अडचणी: प्रदूषण, गुन्हेगारी आणि इतर — हवा, ध्वनी आणि जलप्रदूषण वाढते आणि कचऱ्याचे ढीग साचल्याने दुर्गंधी आणि रोग पसरतात. रोजगार न मिळाल्याने काही लोक बेकायदा मार्गाकडे वळू शकतात, ज्यामुळे कायदा-सुव्यवस्थेवर ताण येतो; पण बहुतेक स्थलांतरित प्रामाणिक काम करतात हेही लक्षात ठेवावे. जमिनीच्या किमती वाढणे आणि गटांमधील ताण हेही प्रश्न आहेत.
- सोपे : उपनगरातून रोज प्रवासी वाढले आणि बस कमी पडल्या; परिणाम? — वाहतूक कोंडी.
- मध्यम : मोकळ्या जागेत तात्पुरती घरे बांधली; परिणाम? — झोपडपट्टी.
- परीक्षा-प्रकार : कचऱ्याचे ढीग साचल्यावर काय होते? — दुर्गंधी आणि रोग.
आकृतीत : नागरीकरणाचे फायदे आणि अडचणी.
भारतात शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण जनगणनेनुसार २००१ मध्ये सुमारे २७.८१% होते आणि २०११ मध्ये ३१.१६%. (जनगणना; पाठ्यपुस्तकातील तक्त्यात २०११ साठी ३७.०७ दिले आहे, ते जनगणनेशी जुळत नाही — पुस्तकाशी तपासा)
फायदे: सलोखा-सोयी-आधुनिकता; तोटे: झोपडी-कोंडी-प्रदूषण.
सर्व स्थलांतरित गुन्हेगार नसतात; समस्या रोजगार आणि सोयींच्या अभावातून येते.
आठवणीची युक्ती : तीन फायदे आणि चार अडचणी. आठवणीची युक्ती: "सलोखा-सोयी-आधुनिकता; झोपडी-कोंडी-धूर-गुन्हे".
फरक ओळखा
| मुद्दा | फायदा | अडचण |
|---|---|---|
| घरे | जास्त पर्याय | झोपडपट्ट्या |
| प्रवास | चांगली वाहतूक | वाहतूक कोंडी |
| पर्यावरण | विकास | प्रदूषण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरीकरणाचे तीन फायदे सांगा.
- 2झोपडपट्ट्या का निर्माण होतात?
- 3वाहतूक कोंडीची कारणे आणि उपाय सांगा.
- 4शहरातील प्रदूषणाचे प्रकार लिहा.
- 5सामाजिक सलोखा नागरीकरणामुळे कसा वाढतो?
- 6कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न का वाढतो आणि तो कसा कमी करावा?
- 7झोपडपट्ट्या कमी करण्यासाठी पाच उपाय सुचवा.
- 8तुमच्या कल्पनेतील नियोजित शहराचे वर्णन करा (५ ओळी).
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सामाजिक सलोखा, आधुनिकीकरण, सोयीसुविधा.
- 2लोकसंख्या वेगाने वाढते आणि घरे कमी पडतात.
- 3कारण: अपुरी सार्वजनिक वाहतूक; उपाय: बस-रेल्वे वाढवणे.
- 4हवा, ध्वनी, जल.
- 5वेगवेगळ्या भागातील लोक एकत्र राहतात आणि चालीरीतींची देवाणघेवाण होते.
- 6रोजगाराचा अभाव; उपाय: रोजगार आणि शिक्षण वाढवणे.
- 7परवडणारी घरे, पाणी, स्वच्छता, रोजगार, नियोजन.
- 8विद्यार्थ्याने सोयी, हिरवळ, वाहतूक आणि निवास यांचे नियोजन लिहावे.