पर्यटन म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार
सुट्टीत कुटुंबासोबत बाहेर जाताना आपण ठिकाण ठरवतो, मार्ग निवडतो, सामान भरतो आणि तिथे राहण्या-जेवणासाठी पैसे देतो. हीच पर्यटनाची सुरुवात आहे.
आनंद, मनोरंजन, व्यापार, निवास अशा कारणांसाठी आपल्या घरापासून दूरच्या ठिकाणी जाणे याला पर्यटन म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : पर्यटनस्थळे का प्रसिद्ध होतात — नैसर्गिक सौंदर्य, आल्हाददायक हवामान, सुंदर दृश्ये, गरम पाण्याचे झरे, समुद्रकिनारे, ऐतिहासिक वास्तू, धार्मिक स्थळे आणि जंगले ही पर्यटकांना आकर्षित करतात.
मुख्य कल्पना 2 : देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटन — देशाच्या सीमेत फिरणे म्हणजे देशांतर्गत पर्यटन; उदा. नागपूरहून वेरूळ पाहणे. सीमा ओलांडून दुसऱ्या देशात जाणे म्हणजे आंतरराष्ट्रीय पर्यटन; उदा. भारतीयाने स्वित्झर्लंडला जाणे.
मुख्य कल्पना 3 : परदेशी प्रवासाची तयारी आणि GPS — परदेशी जाण्यासाठी पासपोर्ट, व्हिसा, प्रवास विमा आणि चलन बदलणे आवश्यक असते. स्मार्टफोनमधील GPS आणि गूगल मॅपसारखी अॅप्स मार्ग, अंतर, वेळ आणि वाटेतील सोयी सांगतात.
- सोपे : पुण्याहून कन्याकुमारीला जाणे? — देशांतर्गत पर्यटन.
- मध्यम : अमेरिकन माणसाचे भारतात येणे? — आंतरराष्ट्रीय पर्यटन.
- परीक्षा-प्रकार : परदेशी जाण्यासाठी पहिला कागद? — पासपोर्ट.
आकृतीत : सीमेनुसार पर्यटनाचे प्रकार.
सीमेच्या आत = देशांतर्गत; सीमेबाहेर = आंतरराष्ट्रीय.
परदेशी जाणे म्हणजेच पर्यटन नाही; आपल्या देशातील प्रवासही पर्यटन आहे.
आठवणीची युक्ती : पासपोर्ट, व्हिसा, विमा, चलन. आठवणीची युक्ती: "पा-व्हि-वि-च".
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| देशांतर्गत | देशाच्या सीमेत प्रवास | नागपूर ते वेरूळ |
| आंतरराष्ट्रीय | दुसऱ्या देशात प्रवास | भारत ते स्वित्झर्लंड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटन म्हणजे काय?
- 2पर्यटनस्थळे प्रसिद्ध होण्याची कारणे सांगा.
- 3देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटनातील फरक सांगा.
- 4परदेशी प्रवासासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?
- 5पर्यटनासाठी GPS कसा उपयोगी आहे?
- 6सहलीचे नियोजन करताना कोणत्या गोष्टी पाहाल?
- 7महाराष्ट्रातील पंधरा आवडत्या ठिकाणांची यादी करून त्यांचे वर्गीकरण करा.
- 8एका सहलीचा अंदाजे खर्च काढा (प्रति व्यक्ती).
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आनंद, मनोरंजन, व्यापार किंवा निवासासाठी दूरच्या ठिकाणी जाणे.
- 2सौंदर्य, हवामान, वास्तू, धार्मिक स्थळे, समुद्रकिनारे.
- 3देशांतर्गत = सीमेत; आंतरराष्ट्रीय = दुसऱ्या देशात.
- 4पासपोर्ट, व्हिसा, प्रवास विमा.
- 5मार्ग, अंतर, वेळ आणि वाटेतील सोयी कळतात.
- 6मार्ग, कालावधी, साधन, सामान, खर्च.
- 7विद्यार्थ्याने समुद्र, किल्ले, अभयारण्ये, थंड हवा, धार्मिक असे वर्ग करावेत.
- 8प्रवास, निवास, जेवण आणि प्रवेश शुल्क जोडावे.
पर्यटनाचे नवे प्रकार
शहरातील मुलांना एखाद्या सुट्टीत शेतावर राहून भाकरी, हुरडा आणि बैलगाडीचा अनुभव घ्यायला आवडतो. असे नवे अनुभव देण्यासाठी पर्यटनाचे नवे प्रकार तयार झाले आहेत.
निसर्ग-स्नेही पर्यटनाला पर्यावरणपूरक पर्यटन म्हणतात, शेतीचा अनुभव देणारे ते कृषी पर्यटन आणि चित्रपट स्थळांना भेट देणे ते चित्रपट पर्यटन.
मुख्य कल्पना 1 : पर्यावरणपूरक पर्यटन — वाढती लोकसंख्या, प्रदूषण आणि नागरीकरणामुळे पर्यावरण बिघडत असल्याचे लक्षात आल्यावर ही कल्पना पुढे आली. यात पर्यटक कचरा टाकत नाहीत, आवाज करत नाहीत आणि झाडे, पक्षी, प्राण्यांना त्रास देत नाहीत.
मुख्य कल्पना 2 : कृषी आणि चित्रपट पर्यटन — कृषी पर्यटनात शहरी लोक शेतावर राहून शेतकऱ्यांचा पाहुणचार घेतात आणि शेतीजीवन पाहतात. पाठ्यपुस्तकानुसार पुणे आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांत अशी अनेक केंद्रे आहेत. चित्रपट पर्यटनात जिथे चित्रीकरण होते ती ठिकाणे बघायला लोक जातात; उदा. मुंबईची फिल्म सिटी आणि हैदराबादची रामोजी फिल्म सिटी.
मुख्य कल्पना 3 : साहसी, आरोग्य आणि जलपर्यटन — साहसी खेळ, समुद्रातील सफर, स्नॉर्कलिंग आणि स्कुबा डायव्हिंग हे नवे आकर्षण आहे. पाठ्यपुस्तकानुसार कोकणातील तारकर्ली येथे समुद्रतळ आणि जैवविविधतेमुळे हे करता येते आणि MTDC चे स्कुबा प्रशिक्षण केंद्र आहे. आरोग्य पर्यटनात लोक आयुर्वेद, योग आणि उपचारांसाठी येतात.
- सोपे : कचरा न टाकता जंगल पाहणे? — पर्यावरणपूरक पर्यटन.
- मध्यम : शेतावर राहून हुरडा पार्टी? — कृषी पर्यटन.
- परीक्षा-प्रकार : उपचारांसाठी केरळला जाणे? — आरोग्य पर्यटन.
आकृतीत : पर्यटनाचे नवे प्रकार.
प-कृ-चि-सा: पर्यावरण, कृषी, चित्रपट, साहसी.
पर्यावरणपूरक पर्यटन म्हणजे पर्यटन बंद करणे नाही; ते निसर्गाला धक्का न लावता करणे आहे.
आठवणीची युक्ती : चार नवे प्रकार. आठवणीची युक्ती: "पर्यावरण, कृषी, चित्रपट, साहस = नवे चार".
फरक ओळखा
| प्रकार | काय करतात | उदाहरण |
|---|---|---|
| पर्यावरणपूरक | निसर्गाला त्रास न देणे | जंगल सफारी |
| कृषी | शेतीजीवन अनुभवणे | पुणे, कोल्हापूर |
| साहसी | स्कुबा, स्नॉर्कलिंग | तारकर्ली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यावरणपूरक पर्यटन म्हणजे काय?
- 2ही संकल्पना का पुढे आली?
- 3कृषी पर्यटनाचे वर्णन करा.
- 4चित्रपट पर्यटन म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 5तारकर्ली कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- 6आरोग्य पर्यटन म्हणजे काय?
- 7नवे पर्यटन प्रकार का निर्माण होतात?
- 8तुमच्या भागातील कृषी पर्यटनाची शक्यता लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पर्यावरणाला इजा न करता केलेले पर्यटन.
- 2कारण प्रदूषण आणि नागरीकरणाने पर्यावरण बिघडत होते.
- 3शहरी लोक शेतावर राहून शेतीजीवन पाहतात.
- 4चित्रीकरणस्थळी पर्यटक जातात; मुंबई फिल्म सिटी, रामोजी.
- 5समुद्रतळ, जैवविविधता, स्कुबा, स्नॉर्कलिंग.
- 6आयुर्वेद, योग आणि उपचारांसाठी प्रवास.
- 7कारण लोकांना नवे अनुभव हवे असतात.
- 8विद्यार्थ्याने शेती, फळबाग, बैलगाडी अशा संधी लिहाव्यात.
पर्यटन आणि विकास
एखाद्या गावात पर्यटक आले की हॉटेल, दुकाने, रिक्षा आणि गाईड यांना काम मिळते आणि गावात रस्ते आणि स्वच्छता सुधारते. म्हणजे पर्यटन गावाच्या विकासाला मदत करते.
पर्यटनामुळे आर्थिक, पर्यावरणीय, आरोग्यविषयक आणि सामाजिक विकास साधता येतो. पर्यटन हा एक तृतीयक व्यवसाय आणि अदृश्य व्यापार आहे.
मुख्य कल्पना 1 : आर्थिक विकास — उपाहारगृहे, दुकाने, वाहतूक आणि करमणूक केंद्रे वाढतात, हा थेट फायदा. मूलभूत सुविधा सुधारणे आणि रोजगार निर्माण होणे हा अप्रत्यक्ष फायदा. परदेशी पर्यटकांमुळे परकीय चलन मिळते. म्हणून पर्यटनाला अदृश्य व्यापार म्हटले जाते.
मुख्य कल्पना 2 : पर्यावरण आणि आरोग्य — अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्याने विकसित करण्यासाठी सरकार गुंतवणूक करते. पर्यावरणपूरक निवास, वीज-पाण्याचा काटकसरीचा वापर आणि पुनर्वापर केला जातो. आयुर्वेद, योग आणि कमी खर्चातील उपचारांसाठी येणाऱ्या रुग्णांमुळे वैद्यकीय पर्यटन वाढते.
मुख्य कल्पना 3 : सामाजिक विकास — ग्रामीण जीवन आणि आदिवासी संस्कृतीचा समावेश पर्यटनात केला तर दुर्लक्षित घटकांचाही विकासात सहभाग वाढतो. पाठ्यपुस्तकात मेळघाटचे आदिवासी जीवन, बाबा आमटे यांचा आनंदवन प्रकल्प, राळेगणसिद्धी आणि हिवरे बाजार यांची उदाहरणे आहेत.
- सोपे : पर्यटकांमुळे हॉटेल व्यवसाय वाढणे? — थेट आर्थिक फायदा.
- मध्यम : पर्यटनामुळे रस्ते सुधारणे? — अप्रत्यक्ष फायदा.
- परीक्षा-प्रकार : परदेशी पर्यटकांकडून मिळणारा पैसा? — परकीय चलन.
आकृतीत : पर्यटनामुळे विकासाची साखळी.
आर्थिक-पर्यावरण-आरोग्य-सामाजिक: चार विकास.
पर्यटन फक्त पैशाचा फायदा देते असे नाही; पर्यावरण आणि समाजालाही मदत करू शकते, पण जबाबदारीने.
आठवणीची युक्ती : चार विकास: आर्थिक, पर्यावरणीय, आरोग्य, सामाजिक. आठवणीची युक्ती: "आ-प-आ-सा".
फरक ओळखा
| विकास | कसा | उदाहरण |
|---|---|---|
| आर्थिक | रोजगार आणि चलन | हॉटेल, दुकाने |
| सामाजिक | ग्रामीण जीवनाचा समावेश | हिवरे बाजार |
| आरोग्य | उपचार आणि योगासाठी प्रवास | आयुर्वेद केंद्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटनामुळे आर्थिक विकास कसा होतो?
- 2पर्यटनाला अदृश्य व्यापार का म्हणतात?
- 3पर्यटनाचे पर्यावरणावर होणारे परिणाम स्पष्ट करा.
- 4वैद्यकीय पर्यटन म्हणजे काय?
- 5सामाजिक विकासाला पर्यटन कशी मदत करते?
- 6पर्यटनामुळे स्थानिकांना रोजगार कसा मिळतो ते कारणांसह लिहा.
- 7पर्यटनस्थळांवर निर्माण होणाऱ्या समस्या सांगून उपाय सुचवा.
- 8‘अतिथी देवो भव’ या संकल्पनेचा पर्यटनाशी संबंध स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हॉटेल, दुकाने, वाहतूक वाढतात आणि रोजगार आणि चलन मिळते.
- 2कारण तो सेवांचा व्यापार आहे.
- 3संवर्धनासाठी निधी मिळतो; पण कचरा आणि गर्दी यांचा धोका असतो.
- 4उपचारांसाठी येणाऱ्या लोकांमुळे वाढणारे पर्यटन.
- 5ग्रामीण आणि आदिवासी जीवनाचा समावेश करून.
- 6गाईड, हॉटेल, वाहतूक, हस्तकला अशा कामांमुळे.
- 7कचरा, गर्दी; उपाय: स्वच्छता, नियम, मर्यादित प्रवेश.
- 8पाहुण्यांना आदर आणि चांगली सेवा देणे हे पर्यटनाचे मूल्य आहे.
महाराष्ट्रातील पर्यटन आणि सुरक्षेचे नियम
समुद्रावर जाताना भरती-ओहोटीची वेळ माहीत नसेल तर धोका होऊ शकतो. म्हणून पर्यटनाचा आनंद घेताना सुरक्षेचे नियम पाळणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) राज्यात पर्यटन वाढवण्यासाठी विविध सुविधा आणि योजना राबवते. पर्यटकांनी स्वतःची सुरक्षा आणि स्थळाची स्वच्छता सांभाळायची असते.
मुख्य कल्पना 1 : MTDC चे उपक्रम — MTDC ने समुद्रकिनारी विश्रामगृहे, जलक्रीडा आणि पर्यटक निवासे दिली आहेत. ‘डेक्कन ओडिसी’ ही पर्यटनासाठी खास रेल्वे MTDC, भारतीय रेल्वे आणि पर्यटन मंत्रालय यांच्या सहकार्याने चालते; ती मुंबईहून नाशिक, वेरूळ, अजिंठा, कोल्हापूर, गोवा, रत्नागिरी असा प्रवास करते.
मुख्य कल्पना 2 : इतर पर्यटन रेल्वे — ‘पॅलेस ऑन व्हील्स’ दिल्ली-जयपूर-उदयपूर-भरतपूर-आग्रा-दिल्ली असा प्रवास करते. विशाखापट्टणम-किरंदूल मार्गावर काचेचे छत असलेला विस्टाडोम डबा अराकू खोऱ्याचे दर्शन घडवतो.
मुख्य कल्पना 3 : पर्यटकांनी पाळायचे नियम — समुद्रावर भरती-ओहोटीच्या वेळा आधी जाणून घ्या. स्थानिक गाईडशिवाय समुद्रकिनारे, डोंगरमाथे, जंगले आणि अनोळखी गुहांजवळ जाऊ नका. कड्यांवर किंवा वन्य प्राण्यांसोबत सेल्फी काढू नका, खोल पाण्यात उतरू नका, ठिकाण स्वच्छ ठेवा आणि फलकांवरील सूचना पाळा.
- सोपे : समुद्रावर जाण्यापूर्वी कोणती माहिती हवी? — भरती-ओहोटीची वेळ.
- मध्यम : कड्यावर सेल्फी काढणे? — धोकादायक, टाळावे.
- परीक्षा-प्रकार : पर्यटनासाठी खास रेल्वे? — डेक्कन ओडिसी.
आकृतीत : सुरक्षित पर्यटनाचे नियम.
डेक्कन ओडिसी २००४ मध्ये सुरू झाली; पॅलेस ऑन व्हील्स २६ जानेवारी १९८२ रोजी सुरू झाली; विशाखापट्टणम-अराकू मार्गावर विस्टाडोम डबा एप्रिल २०१७ मध्ये सुरू झाला. (पुस्तकाशी तपासा)
माहिती-गाईड-सेल्फी-स्वच्छता: चार नियम.
सुरक्षेचे नियम आनंद कमी करत नाहीत; ते आनंद सुरक्षित करतात.
आठवणीची युक्ती : माहिती, गाईड, सेल्फी, स्वच्छता. आठवणीची युक्ती: "माहिती घ्या, गाईड घ्या, सेल्फी टाळा, स्वच्छता पाळा".
फरक ओळखा
| ठिकाण | काळजी | कारण |
|---|---|---|
| समुद्रकिनारा | भरती-ओहोटी वेळ पाहणे | बुडण्याचा धोका |
| डोंगर-कडा | सेल्फी टाळणे | घसरून पडण्याचा धोका |
| जंगल | गाईडसोबत जाणे | प्राणी आणि रस्ता चुकणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1MTDC चे कार्य सांगा.
- 2डेक्कन ओडिसी म्हणजे काय?
- 3पॅलेस ऑन व्हील्स कुठे धावते?
- 4विस्टाडोम डब्याचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 5समुद्रावर जाताना कोणती काळजी घ्याल?
- 6पर्यटनस्थळी येणाऱ्या समस्या आणि उपाय लिहा.
- 7पर्यटकांसाठी सूचनांचा फलक तयार करा.
- 8तुमच्या जिल्ह्यातील एका पर्यटनस्थळाची जाहिरात तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पर्यटन वाढवण्यासाठी निवास, जलक्रीडा आणि योजना.
- 2पर्यटनासाठीची खास रेल्वे.
- 3दिल्ली-जयपूर-उदयपूर-भरतपूर-आग्रा-दिल्ली.
- 4काचेचे छत आणि मोठ्या खिडक्या.
- 5भरती-ओहोटी पाहा, खोल पाण्यात जाऊ नका.
- 6कचरा, गर्दी; उपाय: स्वच्छता आणि नियम.
- 7फलकावर स्वच्छता, सुरक्षा, प्राण्यांना त्रास न देणे असे नियम लिहावेत.
- 8विद्यार्थ्याने स्थळाचे आकर्षण, सोयी आणि संदेश लिहावा.