धडा ४: सागरतळ रचना (Structure of Ocean Floor)

नियम 1 : समुद्रतळ आणि मध्य समुद्रसपाटी — पृथ्वीचा सुमारे 71% भाग पाणी असून महासागरांची सरासरी खोली सुमारे 3700 m. समुद्रतळ असमान असून त्यात टेकड्या, पठारे, खाइ आणि मैदाने असतात. मध्य समुद्रसपाटी म्हणजे उच्चतम भरती व निम्नतम ओहोटी यांची सरासरी; ती शून्य मानतात : उंची धन, खोली ऋण. एव्हरेस्ट +8848 m; मरियाना खंदक −11034 m; उभा फरक = 8848 + 11034 = 19,882 m. भारतात सर्वेक्षणासाठी चेन्नईची समुद्रसपाटी शून्य मानतात.

आकृतीत : आकृतीत मध्य समुद्रसपाटी शून्य मानतात : उंची धन व खोली ऋण (एव्हरेस्ट +8848 m, मरियाना खंदक −11034 m).

• सोपे : समुद्रसपाटी शून्य.
• मध्यम : शिखर व खंदक यांच्यात 8848 + 11034 = 19,882 m.
• परीक्षेसाठी : खोली ऋण का लिहितात?

आकृतीत : आकृतीत पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे 71% भाग पाण्याने आणि सुमारे 29% जमिनीने व्यापलेला; महासागरांची सरासरी खोली सुमारे 3700 m.

• सोपे : पाणी 71%.
• मध्यम : जमीन = 100 − 71 = 29%.
• परीक्षेसाठी : सरासरी सागरी खोली किती?

नियम 2 : तरुण समुद्रतळ — समुद्रतळाचे खडक 20 कोटी वर्षांपेक्षा जुने नाहीत, पण खंडांचे खडक 3200 दशलक्ष वर्षे जुने असू शकतात, म्हणजे 3200 ÷ 200 = 16 पट जुने. म्हणून समुद्रतळ फार तरुण आहे; या संशोधनातून भूपट्ट विवर्तनिकी (plate tectonics) आली. किनाऱ्यापासूनचा क्रम : खंडीय मंच → खंडीय उतार → अथांग मैदाने (बुडलेले पर्वत व पठारे) → महाखोलगटे व खंदक.

आकृतीत : आकृतीत समुद्रतळाचे खडक सुमारे 20 कोटी वर्षांपेक्षा जुने नाहीत, पण खंडांचे खडक 3200 दशलक्ष वर्षांपर्यंत जुने असू शकतात, म्हणून समुद्रतळ तरुण आहे.

• सोपे : किनाऱ्यापासून आधी मंच.
• मध्यम : किनाऱ्यापासून खोलीपर्यंत 4 विभाग.
• परीक्षेसाठी : समुद्रतळाच्या रचनांचा क्रम लिहा.

फरक ओळखा

नियम 1 : खंडीय मंच — किनाऱ्याजवळची समुद्राखाली बुडालेली जमीन; सर्वांत उथळ भाग, सौम्य उतार; खोली 200 m पर्यंत. रुंदी सर्वत्र सारखी नसते; कुठे अरुंद, कुठे शेकडो किमी. तो अतिशय महत्त्वाचा : सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचतो, म्हणून शेवाळ व प्लँक्टन वाढतात आणि मोठी मासेमारी क्षेत्रे बनतात. येथून नैसर्गिक वायू, खनिज तेल व खनिजे मिळतात, उदा. अरबी समुद्रातील मुंबई हाय.

आकृतीत : आकृतीत किनाऱ्यापासून खोल समुद्राकडे : खंडीय मंच, खंडीय उतार, अथांग मैदान (बुडलेल्या टेकड्या, बेटे, पठारांसह) आणि खंदक.

• सोपे : मंच सर्वांत उथळ.
• मध्यम : मंचाची 200 m खोली सरासरी 3700 m च्या फक्त सुमारे 5% (200 ÷ 3700 × 100 ≈ 5.4%).
• परीक्षेसाठी : मंचावर मासे भरपूर का?

नियम 2 : खंडीय उतार — मंच संपल्यावर तळ तीव्र होतो. खोली 200 m ते 3600 m, म्हणजे 3600 − 200 = 3400 m फरक. तो अरुंद असतो. त्याची खालची सीमा खंडांची सीमा मानतात.

आकृतीत : आकृतीत मंच : 200 m पर्यंत खोल, सौम्य उतार. उतार : 200 m ते 3600 m खोल, तीव्र व अरुंद; त्याची खालची सीमा खंडांची सीमा.

• सोपे : उताराची खोली 200 ते 3600 m.
• मध्यम : मंचापेक्षा तीव्र.
• परीक्षेसाठी : मंच व उताराची तुलना करा.

आकृतीत : आकृतीत उथळ खंडीय मंचावर सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचतो, म्हणून प्लँक्टन वाढतो व मासे त्यावर जगतात; मंचातून नैसर्गिक वायू, खनिज तेल (मुंबई हाय) व खनिजेही मिळतात.

• सोपे : मुंबई हाय तेल देते.
• मध्यम : सूर्यप्रकाश → प्लँक्टन → मासे.
• परीक्षेसाठी : मंचाचे दोन फायदे लिहा.

फरक ओळखा

नियम 1 : मैदाने, रांगा, बेटे — अथांग मैदान सपाट असून त्यात बुडलेल्या टेकड्या व पठारे असतात. बुडलेले पर्वत शेकडो किमी रुंद व हजारो किमी लांब : मध्य-अटलांटिक रांग ही सर्वांत लांब अखंड रांग, 65,000 किमी पर्यंत (पृथ्वीच्या सुमारे 40,000 किमी परिघाच्या सुमारे 1.6 पट). समुद्रावर आलेली शिखरे म्हणजे सागरी बेटे : आइसलँड (अटलांटिक), अंदमान-निकोबार (बंगालचा उपसागर). सपाट, रुंद माथे म्हणजे सागरी पठारे : चागोस पठार (हिंदी महासागर).

आकृतीत : आकृतीत बुडलेल्या टेकड्यांची समुद्रावर आलेली शिखरे म्हणजे सागरी बेटे (आइसलँड); सपाट, रुंद माथे म्हणजे सागरी पठारे (चागोस पठार).

• सोपे : आइसलँड सागरी बेट.
• मध्यम : चागोस पठार आहे, बेट नाही.
• परीक्षेसाठी : सागरी बेटे कशी बनतात?

आकृतीत : आकृतीत उदाहरणे : आइसलँड (अटलांटिक), अंदमान-निकोबार बेटे (बंगालचा उपसागर), चागोस पठार (हिंदी महासागर), मरियाना खंदक (पॅसिफिक).

• सोपे : अंदमान बंगालच्या उपसागरात.
• मध्यम : चार महासागर/समुद्रांत चार उदाहरणे.
• परीक्षेसाठी : सर्वांत लांब बुडलेल्या रांगेचे नाव सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : खंदक — कमी खोल ते महाखोलगटे; जास्त खोल व लांबवर पसरलेले ते खंदक, हजारो मीटर खोल. पॅसिफिकमधील मरियाना खंदक सुमारे 11,034 m खोल; एव्हरेस्ट (8848 m) पूर्ण बुडेल आणि शिखरावर 11034 − 8848 = 2186 m पाणी राहील.

आकृतीत : आकृतीत पॅसिफिकमधील जगातील सर्वांत खोल मरियाना खंदकात (सुमारे 11,034 m खोल) एव्हरेस्ट (8848 m) पूर्ण बुडेल.

• सोपे : मरियाना सर्वांत खोल.
• मध्यम : 11034 − 8848 = एव्हरेस्टच्या शिखरावर 2186 m.
• परीक्षेसाठी : मरियाना खंदक कुठे?

नियम 2 : सक्रिय क्षेत्रे — मध्य-सागरी रांगा आणि खंदक हे समुद्रतळाचे भूशास्त्रीयदृष्ट्या सर्वांत सक्रिय भाग : अनेक सक्रिय ज्वालामुखी व भूकंप. तेथील भूकंप व उद्रेकांनी जवळच्या किनाऱ्यावर त्सुनामी येतात. खंदकांत सागरी भूपट्ट खाली जाऊन वितळतो; रांगांपासून दूर गेल्यास खडक जुने होत जातात. म्हणून समुद्रतळ तरुण.

आकृतीत : आकृतीत मध्य-सागरी रांगांवर नवा खडक बनतो आणि त्यांपासून दूर तो जुना होतो; खंदकांत सागरी भूपट्ट खाली जाऊन वितळतो, म्हणून समुद्रतळ तरुण.

• सोपे : रांगांवर नवा खडक बनतो.
• मध्यम : रांगांपासून दूर खडक सर्वांत जुना.
• परीक्षेसाठी : समुद्रतळ तरुण का?

आकृतीत : आकृतीत रांगा व खंदक भूशास्त्रीयदृष्ट्या सक्रिय (ज्वालामुखी, भूकंप); त्यांच्या उद्रेक-भूकंपांनी जवळच्या किनारी भागात त्सुनामी येतात.

• सोपे : भूकंपांमुळे त्सुनामी.
• मध्यम : खंदकाजवळचे किनारे धोक्यात.
• परीक्षेसाठी : दोन सक्रिय रचना सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : नैसर्गिक निक्षेप — (1) खंडांकडून : नद्या व हिमनद्या आणलेले गोटे, चिकणमाती, माती मुख्यतः खंडीय मंचावर साठतात; गंगेचा गाळ समुद्रात सुमारे 2000 किमी पर्यंत दिसतो. (2) ज्वालामुखीय व सेंद्रिय : लाव्हा, राख, बारीक माती, सागरी वनस्पती-प्राण्यांचे अवशेष. ज्यात 30% किंवा जास्त सागरी जीवांचे अवशेष असतात ती बारीक चिकणमाती म्हणजे सागरी गाळ (marine ooze), जो किनाऱ्यापासून दूर खोल समुद्रात आढळतो (500 g नमुन्यात 30% = 150 g). समुद्राच्या दाबाने थर दाबले जाऊन गाळाचे खडक बनतात. या निक्षेपांतून सागरी जीवन व खनिजांची माहिती मिळते.

आकृतीत : आकृतीत निक्षेप : खंडांकडून (नद्या-हिमनद्यांनी आणलेले गोटे, चिकणमाती, माती), ज्वालामुखीय व सेंद्रिय (राख, लाव्हा, सागरी जीवांचे अवशेष; ooze मध्ये 30% किंवा जास्त) आणि मानवनिर्मित (सांडपाणी, प्लास्टिक, कचरा).

• सोपे : नद्या समुद्रात माती आणतात.
• मध्यम : ooze मध्ये किमान 30% सागरी जीवांचे अवशेष.
• परीक्षेसाठी : सागरी गाळ (ooze) म्हणजे काय?

नियम 2 : मानवनिर्मित निक्षेप — सांडपाणी, घनकचरा, किरणोत्सारी पदार्थ, टाकाऊ रसायने आणि प्लास्टिक हे जलावरणाला धोकादायक आणि सागरी जीवनाला अत्यंत हानिकारक; प्रमाण लहान असले तरी त्रास मोठा. समुद्रांतील जैवविविधता जमिनीपेक्षा जास्त असल्याने त्यात कचरा टाकू नये. वनस्पती व मृत प्राणी नाशवंत; प्लास्टिक, काच, धातू अविघटनशील आणि दीर्घकाळ राहतात. किनारे स्वच्छ ठेवण्याच्या मोहिमा राबवाव्यात.

आकृतीत : आकृतीत वनस्पती व मृत प्राणी नाशवंत; प्लास्टिक, काच, धातू अविघटनशील असून दीर्घकाळ राहतात, म्हणून समुद्रात कचरा टाकू नये.

• सोपे : प्लास्टिक अविघटनशील.
• मध्यम : फूल दिवसांत कुजते; बाटली वर्षे टिकते.
• परीक्षेसाठी : समुद्रात कचरा का टाकू नये?

फरक ओळखा