शाश्वत विकास
आपण रोज निसर्गातील गोष्टी वापरतो आणि जंगल, डोंगर, नद्या, समुद्र पाहायला जातो. पण भावी पिढ्यांनाही हे सर्व मिळेल का? याचा विचार करून विकास करणे म्हणजे शाश्वत विकास.
आजच्या गरजा भागवताना भावी पिढ्यांच्या गरजांचाही विचार करून केलेला विकास म्हणजे शाश्वत विकास. ‘शाश्वत’ हा संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ कायम टिकणारा असा आहे.
मुख्य कल्पना 1 : कल्पना — निसर्गाचा वापर असा करायचा की तो संपणार नाही आणि पर्यावरणाचे संतुलन टिकेल. म्हणजे विकास फक्त आर्थिक नसतो; तो सामाजिक आणि पर्यावरणीय सुद्धा असतो.
मुख्य कल्पना 2 : जागतिक उद्दिष्टे — संयुक्त राष्ट्रांनी २०१५ मध्ये २०३० पर्यंत गाठायची १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टे ठरवली; त्यांत स्वच्छ पाणी, स्वच्छ ऊर्जा, शिक्षण, हवामान कृती, पाण्याखालील आणि जमिनीवरील जीवन यांचा समावेश आहे.
मुख्य कल्पना 3 : भारतातील उपक्रम — स्वच्छ भारत अभियान आणि ‘एक पेड माँ के नाम’ हे शाश्वत विकासासाठी सरकारी उपक्रम आहेत. ‘एक पेड माँ के नाम’ मध्ये आईच्या नावाने झाड लावले जाते.
- सोपे : पाणी जपून वापरणे? — शाश्वत वर्तन.
- मध्यम : एक झाड लावणे? — शाश्वत विकासाचे पाऊल.
- परीक्षा-प्रकार : केवळ नफ्यासाठी जंगल तोडणे? — शाश्वत नाही.
आकृतीत : आजचा आणि उद्याचा विचार.
अनेक स्रोतांनुसार संयुक्त राष्ट्र महासभेने २५ सप्टेंबर २०१५ रोजी ‘२०३० अजेंडा’ स्वीकारला, त्यात १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टे आणि १६९ लक्ष्ये आहेत; आणि ‘एक पेड माँ के नाम’ मोहीम ५ जून २०२४ रोजी जागतिक पर्यावरण दिनी सुरू झाली (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
आज वापरा, उद्यासाठी राखा.
शाश्वत विकास म्हणजे फक्त औद्योगिक किंवा आर्थिक विकास नाही; त्यात भावी पिढ्यांच्या गरजांचाही विचार असतो.
आठवणीची युक्ती : आज + उद्या = शाश्वत. आठवणीची युक्ती: "आजसाठी वापर, उद्यासाठी बचत".
फरक ओळखा
| मुद्दा | शाश्वत विकास | अशाश्वत विकास |
|---|---|---|
| विचार | आज आणि उद्या | फक्त आज |
| संसाधने | जपून वापर | अतिवापर |
| पर्यावरण | संतुलन टिकते | हानी होते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शाश्वत विकास म्हणजे काय?
- 2‘शाश्वत’ शब्दाचा अर्थ काय?
- 3शाश्वत विकासाची तीन उदाहरणे द्या.
- 4शाश्वत विकास उद्दिष्टे कोणी आणि कधी ठरवली?
- 5स्वच्छ भारत अभियान आणि ‘एक पेड माँ के नाम’ यांचे उद्देश लिहा.
- 6भावी पिढ्यांसाठी आपण संसाधने कशी जपू शकतो?
- 7फक्त आर्थिक विकास पुरेसा का नाही?
- 8तुमच्या घरी/शाळेत शाश्वततेसाठी कोणते उपाय करता? दोन उदाहरणे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्तमान आणि भावी गरजांचा विचार करून केलेला विकास.
- 2कायम टिकणारा.
- 3पाणी वाचवणे, झाडे लावणे, सौरऊर्जा.
- 4संयुक्त राष्ट्रांनी २०१५ मध्ये.
- 5स्वच्छता आणि वृक्षारोपण.
- 6काटकसर, पुनर्वापर, वृक्षारोपण.
- 7पर्यावरण आणि समाजाची हानी होऊ शकते.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
समाप्य आणि असमाप्य संसाधने
पेट्रोल आणि डिझेल वापरल्यावर संपतात आणि पुन्हा तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात. पण सूर्यप्रकाश आणि वारा रोज मिळतात. म्हणून काही संसाधने समाप्य आणि काही असमाप्य असतात.
वापरल्यावर संपणारी आणि पुन्हा निर्माण न होणारी संसाधने म्हणजे समाप्य (अनवीकरणीय) संसाधने; उदा. खनिजे आणि इंधने. निसर्गतः पुन्हा निर्माण होणारी किंवा कधीही न संपणारी संसाधने म्हणजे असमाप्य (नवीकरणीय); उदा. सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, वनस्पती.
मुख्य कल्पना 1 : समाप्य संसाधने — ही संसाधने वापरल्यावर संपतात आणि पुन्हा तयार होत नाहीत किंवा खूप हळू तयार होतात. उदा. लोह, तांबे, बॉक्साइट ही खनिजे आणि पेट्रोलियम, कोळसा, नैसर्गिक वायू ही इंधने. अनियंत्रित वापराने ती लवकर संपण्याची भीती आहे.
मुख्य कल्पना 2 : असमाप्य संसाधने — ही निसर्गात मुबलक असतात आणि तुलनेने कमी वेळात पुन्हा निर्माण होतात. उदा. सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव. तरी त्यांचाही गैरवापर झाला तर ते प्रदूषित होऊ शकतात.
मुख्य कल्पना 3 : आपली जबाबदारी — समाप्य इंधनांचा वापर कमी करून सौर आणि पवन ऊर्जा वाढवणे, खनिजांचा पुनर्वापर करणे आणि असमाप्य संसाधने प्रदूषणापासून वाचवणे हे आपले कर्तव्य आहे.
- सोपे : कोळसा? — समाप्य.
- मध्यम : सूर्यप्रकाश? — असमाप्य.
- परीक्षा-प्रकार : लोखंड? — समाप्य (खनिज).
आकृतीत : समाप्य आणि असमाप्य संसाधने.
संपते = समाप्य; पुन्हा मिळते = असमाप्य.
पाणी आणि हवा असमाप्य असली तरी प्रदूषणाने वापरण्यायोग्य राहत नाहीत; म्हणून तीही जपायला हवी.
आठवणीची युक्ती : खनिजे + इंधन = समाप्य; सूर्य, हवा, पाणी, झाडे = असमाप्य. आठवणीची युक्ती: "खनिज-इंधन संपते".
फरक ओळखा
| मुद्दा | समाप्य | असमाप्य |
|---|---|---|
| स्वरूप | वापरल्यावर संपते | पुन्हा निर्माण होते |
| वेग | खूप हळू किंवा नाही | लवकर |
| उदाहरण | कोळसा, पेट्रोल, लोह | सूर्यप्रकाश, हवा, झाडे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समाप्य संसाधने म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 2असमाप्य संसाधने म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 3इंधने लवकर संपण्याचा धोका का आहे?
- 4समाप्य आणि असमाप्य संसाधनांतील फरक सांगा.
- 5पुढील संसाधनांची समाप्य/असमाप्य अशी वर्गवारी करा: कोळसा, वारा, तांबे, पाणी, पेट्रोल.
- 6असमाप्य संसाधनांचेही संरक्षण का करावे?
- 7समाप्य संसाधनांची बचत करण्याचे तीन उपाय लिहा.
- 8तुमच्या घरातील समाप्य आणि असमाप्य संसाधनांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वापरल्यावर संपणारी; कोळसा, लोह.
- 2निसर्गतः पुन्हा मिळणारी; सूर्यप्रकाश, हवा.
- 3ती तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात.
- 4समाप्य संपतात; असमाप्य पुन्हा मिळतात.
- 5समाप्य: कोळसा, तांबे, पेट्रोल; असमाप्य: वारा, पाणी.
- 6प्रदूषणाने ती वापरण्यायोग्य राहत नाहीत.
- 7कमी वापर, पुनर्वापर, सौर-पवन ऊर्जा.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
सूर्य, हवा, पाणी आणि जमीन
प्रकाश आणि ऊब सूर्य देतो, श्वासासाठी हवा लागते, पिण्यासाठी पाणी आणि राहण्या-पिकवण्यासाठी जमीन. या चार गोष्टी नसतील तर जीवन शक्य नाही.
सूर्य, हवा, पाणी आणि जमीन हे निसर्गाचे चार आधारस्तंभ आहेत. शाश्वत विकासाचे खरे सूत्र म्हणजे यांचे संवर्धन आणि संरक्षण करणे.
मुख्य कल्पना 1 : सूर्य आणि हवा — सूर्य उष्णता आणि प्रकाश देतो, वनस्पतींच्या वाढीस मदत करतो आणि हवामान-ऋतू नियंत्रित करतो; सौर ऊर्जा स्वच्छ असते. हवा श्वसनासाठी आवश्यक आहे, वायूंचा समतोल राखते; पवन ऊर्जा प्रदूषणमुक्त आहे. वृक्षारोपण आणि प्रदूषण नियंत्रण हवा शुद्ध ठेवतात.
मुख्य कल्पना 2 : पाणी आणि जमीन — पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी, मासेमारीसाठी आणि सिंचनासाठी आवश्यक असून जलचक्राचे संतुलन राखते. जमीन निवारा आणि अन्न देते, शेती-खाणकाम-बांधकामासाठी लागते आणि मातीत पोषक द्रव्ये असतात. जलसंधारण आणि मृदासंधारण (धूप रोखणे) आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 3 : आर्थिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व — नवीकरणीय ऊर्जेमुळे आर्थिक प्रगती होते; पाण्यामुळे सिंचन आणि उत्पादन वाढते; जमिनीवर उद्योग आणि वाहतूक उभी राहते. या चारही घटकांमुळे परिसंस्थांचा समतोल टिकतो. ते नीट वापरले आणि जपले तर जीवन सुधारते.
- सोपे : सौर ऊर्जा कोणत्या घटकापासून? — सूर्य.
- मध्यम : वृक्षारोपणाने कोणता घटक शुद्ध राहतो? — हवा.
- परीक्षा-प्रकार : बांध घालून पाणी साठवणे? — जलसंधारण.
आकृतीत : सूर्य, हवा, पाणी, जमीन.
सू-ह-पा-ज.
या चार गोष्टी भरपूर आहेत म्हणून त्यांची काळजी नको असे नाही; त्यांचे संवर्धन हेच शाश्वत विकासाचे सूत्र आहे.
आठवणीची युक्ती : सूर्य, हवा, पाणी, जमीन = चार स्तंभ. आठवणीची युक्ती: "सू-ह-पा-ज: सुखाचे जीवन".
फरक ओळखा
| घटक | उपयोग | संवर्धन |
|---|---|---|
| सूर्य | उष्णता, प्रकाश, ऊर्जा | सौर ऊर्जा वाढवणे |
| हवा | श्वसन, वायू संतुलन | वृक्षारोपण |
| पाणी / जमीन | पिणे, शेती / अन्न, निवारा | जलसंधारण / मृदासंधारण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निसर्गाचे चार आधारस्तंभ कोणते?
- 2सूर्याचे महत्त्व तीन मुद्द्यांत लिहा.
- 3हवा मानवी आरोग्यावर आणि पर्यावरणावर कसा परिणाम करते?
- 4पाणी भारतीय समाजात महत्त्वाचे का आहे?
- 5जमिनीचे संवर्धन कसे कराल?
- 6हवा शुद्ध ठेवण्याचे दोन उपाय सांगा.
- 7सौर आणि पवन ऊर्जेचे फायदे लिहा.
- 8"पाणी, हवा, माती वाचवा" यावर सात-आठ ओळी किंवा घोषवाक्य लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्य, हवा, पाणी, जमीन.
- 2प्रकाश-उष्णता, वनस्पती वाढ, हवामान नियंत्रण.
- 3श्वसन आणि वायूंचा समतोल; प्रदूषित हवा आजार करते.
- 4पिणे, शेती, मासेमारी, उद्योगासाठी आवश्यक.
- 5माती धूप रोखणे, वृक्षारोपण, काळजीपूर्वक वापर.
- 6झाडे लावणे, प्रदूषण कमी करणे.
- 7स्वच्छ, प्रदूषणमुक्त आणि असमाप्य.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
सण आणि निसर्गसंवर्धन
वटपौर्णिमेला वडाची पूजा, पोळ्याला बैलांची पूजा आणि नारळी पौर्णिमेला समुद्राची पूजा होते. हे सण आपल्याला झाडे, प्राणी आणि समुद्र यांच्याशी जोडतात.
भारतीय सण धार्मिक परंपरांसोबत निसर्ग, विज्ञान, आरोग्य आणि शेतीजीवनाशी जोडलेले आहेत. ते वेळ, ऋतू, हवामान, शेती आणि वृक्ष-प्राणी-माती-पाणी-हवा-सूर्य-चंद्र या घटकांशी संबंधित असल्याने निसर्गसंवर्धनाची प्रेरणा देतात.
मुख्य कल्पना 1 : सण आणि निसर्ग — वटपौर्णिमा – वडाचे झाड; पोळा – बैल (प्राणी); घटस्थापना – माती आणि हवा; मकर संक्रांत – सूर्य; नारळी पौर्णिमा – समुद्र; बैसाखी – पीक कापणी. पुस्तकात चंद्राशी संबंधित सण म्हणून रमजान ईद आणि बुद्ध पौर्णिमा यांचा उल्लेख आहे.
मुख्य कल्पना 2 : प्रदेशानुसार विविधता — सण सामाजिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक प्रदेश आणि नैसर्गिक परिस्थितीनुसार वेगळे असतात. त्यांत लोकगीते, पोवाडे, ओव्या, भारुडे आणि नृत्य अशा लोककलाही असतात.
मुख्य कल्पना 3 : करावे आणि करू नये — करावे: झाडे लावणे, पाणी जपणे, मातीच्या मूर्ती वापरणे, कचरा वेगळा करणे. करू नये: प्लास्टिक आणि रासायनिक रंग वापरणे, पाणी वाया घालवणे, जास्त आवाज आणि प्रदूषण करणे.
- सोपे : वटपौर्णिमा निसर्गातील कशाशी जोडलेली? — वडाचे झाड.
- मध्यम : पोळा सण कोणाशी जोडलेला? — बैल.
- परीक्षा-प्रकार : नारळी पौर्णिमा कशाशी जोडलेली? — समुद्र.
आकृतीत : सण आणि निसर्गाचा संबंध.
सण = निसर्गाशी नाते.
सण फक्त धार्मिक विधी नाहीत; त्यांचा निसर्ग, शेती आणि आरोग्याशीही संबंध आहे.
आठवणीची युक्ती : वड, बैल, सूर्य, समुद्र = सणांतील निसर्ग. आठवणीची युक्ती: "वटपौर्णिमा-वड; नारळी-समुद्र".
फरक ओळखा
| सण | निसर्ग घटक | संदेश |
|---|---|---|
| वटपौर्णिमा | वृक्ष | झाडे जपा |
| पोळा | प्राणी | प्राण्यांचा आदर |
| मकर संक्रांत / नारळी पौर्णिमा | सूर्य / समुद्र | ऊर्जा आणि समुद्र जपा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतीय सण निसर्गसंवर्धनास कसे मदत करतात?
- 2सूर्याशी संबंधित भारतीय सणांबद्दल लिहा.
- 3वटपौर्णिमा, पोळा, नारळी पौर्णिमा हे सण कोणत्या निसर्ग घटकाशी जोडलेले आहेत?
- 4सणांत वापरल्या जाणाऱ्या दोन लोककलांची नावे सांगा.
- 5सणांच्या काळात पर्यावरण रक्षणासाठी तीन "करावे" लिहा.
- 6सणांच्या काळात घडणाऱ्या तीन हानिकारक गोष्टी कोणत्या?
- 7तुमच्या भागातील एका सणाची माहिती (नाव, उद्देश, निसर्ग संबंध) लिहा.
- 8शाश्वत विकासावर एक पोस्टर तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ते वृक्ष, प्राणी, माती, पाणी, सूर्य यांचा आदर शिकवतात.
- 2मकर संक्रांत सूर्याशी संबंधित आहे.
- 3वड; प्राणी (बैल); समुद्र.
- 4पोवाडा, ओवी, भारुड, लोकगीते.
- 5झाडे लावणे, पाणी वाचवणे, मातीच्या मूर्ती.
- 6प्लास्टिक/रासायनिक रंग, ध्वनिप्रदूषण, पाण्याची नासाडी.
- 7विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः करावे.