धडा २: द्रावणे | राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · रसायनशास्त्र

द्रावणांचे प्रकार आणि सांद्रता

रोजच्या जीवनातून

चहात साखर कमी जास्त झाली की गोडी बदलते — गोडी म्हणजे द्रावणाची सांद्रता.

सोपी व्याख्या

द्रावण = दोन किंवा अधिक पदार्थांचे एकजिनसी मिश्रण. सांद्रता : मोलरता, मोललता, मोल अंश, वस्तुमान %, ppm.

आकृतीत : सांद्रतेचे प्रकार.

नियम 1 : द्रावणाचे प्रकार — द्रावक आणि द्रव्याच्या अवस्थेवरून 9 प्रकार : वायू–वायू (हवा), द्रव–द्रव (पाणी–इथेनॉल), घन–घन (पितळ), वायू–द्रव (सोडा).

सोपे : पितळ = Cu + Zn.
मध्यम : सोडा = CO₂ + पाणी.
परीक्षेसाठी : हवा वायू मिश्रण.

नियम 2 : मोलरता आणि मोललता — M = mol / L द्रावण (T वर अवलंबून). m = mol / kg द्रावक (T वर नाही).

सोपे : 18 g ग्लुकोज + 100 g पाणी ⇒ m = 1.0.
मध्यम : 2 mol, 4 L ⇒ M = 0.5.
परीक्षेसाठी : m तापमानाने बदलत नाही.

नियम 3 : मोल अंश आणि ppm — x = n/N, Σx = 1. ppm = 10⁶ × द्रव्याचे वस्तुमान / द्रावणाचे वस्तुमान.

सोपे : x = 0.1/5.656 = 0.0177.
मध्यम : 1 mg/kg = 1 ppm.
परीक्षेसाठी : पाण्यातील प्रदूषक ppm मध्ये.

गणना : 18 g ग्लुकोज (M = 180) + 100 g पाणी

पायरी 1 : n(ग्लुकोज) = 18/180 = 0.1 mol; n(पाणी) = 100/18 = 5.556 mol.
पायरी 2 : m = 0.1/0.100 = 1.0 mol kg⁻¹.
पायरी 3 : x = 0.1/(0.1 + 5.556) = 0.0177.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) T वर अवलंबून नाही? 1) मोललता 2) मोलरता 3) आकारमान % 4) एकही नाही — उत्तर : 1).
CET 2) सर्व मोल अंशांची बेरीज? 1) 1 2) 0 3) 100 4) 10 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधांचे डोस, सलाईन, पाणी गुणवत्ता, पेये.

लक्षात ठेवा

M = n/V(L); m = n/kg द्रावक; x = n/N; ppm = 10⁶ w₂/w.

सामान्य चूक

मोललता = n/kg द्रावण घेणे.

CET सापळा

मोललता : kg द्रावक (द्रावण नाही).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "मोलरता लिटरवर, मोललता किलोवर".

फरक ओळखा

राशी	एकक
M	mol L⁻¹
m	mol kg⁻¹
x	नाही
ppm	mg kg⁻¹

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1द्रावण म्हणजे?
2मोलरता आणि मोललता फरक.
3मोल अंश म्हणजे?

मध्यम

4ppm म्हणजे?
518 g ग्लुकोज + 100 g पाणी ⇒ m.
6त्याचा x.

आव्हानात्मक

7पितळ कोणत्या प्रकारचे?
8तापमानाने M का बदलते?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1एकजिनसी मिश्रण.
2L द्रावण वि. kg द्रावक.
3n/N.
410⁶ अंशांत एक भाग.
51.0.
60.0177.
7घन–घन.
8आकारमान बदलते.

विद्राव्यता आणि हेन्रीचा नियम

रोजच्या जीवनातून

सोडा बाटलीचे झाकण उघडताच बुडबुडे येतात — दाब कमी झाला म्हणून CO₂ ची विद्राव्यता घटते.

सोपी व्याख्या

विद्राव्यता = ठराविक T ला संपृक्त द्रावणातील द्रव्य. हेन्री : p = K_H x; वायूची विद्राव्यता दाबाशी समप्रमाण.

आकृतीत : हेन्रीचा नियम.

नियम 1 : विद्राव्यता घटक — 'सम सम विरघळतो'. घन : T ↑ ⇒ सामान्यतः ↑. वायू : T ↑ ⇒ ↓.

सोपे : मीठ पाण्यात, नॅप्थॅलीन बेंझीनात.
मध्यम : गरम पाण्यात O₂ कमी.
परीक्षेसाठी : दाब घनाला जवळजवळ परिणाम करत नाही.

नियम 2 : हेन्रीचा नियम — p = K_H x. K_H मोठा ⇒ विद्राव्यता कमी. T ↑ ⇒ K_H ↑.

सोपे : 1 atm ⇒ 0.03 mol/L ⇒ 3 atm ⇒ 0.09.
मध्यम : N₂ चे K_H मोठे.
परीक्षेसाठी : दाब दुप्पट ⇒ विद्राव्यता दुप्पट.

नियम 3 : उपयोग — सोडा बाटली (उच्च दाब CO₂), डायव्हरचा बेंड्स (N₂ रक्तात), उंचीवर हायपोक्सिया (O₂ कमी).

सोपे : डायव्हर हेलियम वापरतात.
मध्यम : उंचीवर p(O₂) कमी.
परीक्षेसाठी : बुडबुडे = दाब कमी.

गणना : 1 atm ला 0.03 mol/L; 3 atm ला?

पायरी 1 : विद्राव्यता ∝ p.
पायरी 2 : 0.03 × 3 = 0.09.
पायरी 3 : 0.09 mol/L.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) T वाढल्यावर वायूची विद्राव्यता? 1) कमी 2) जास्त 3) तीच 4) शून्य — उत्तर : 1).
CET 2) K_H मोठा ⇒? 1) कमी विद्राव्यता 2) जास्त 3) तीच 4) अनंत — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: शीतपेये, डायव्हिंग, उंचीवर चढाई.

लक्षात ठेवा

p = K_H x; विद्राव्यता ∝ p; T ↑ ⇒ वायू विद्राव्यता ↓.

सामान्य चूक

K_H मोठा म्हणजे विद्राव्यता जास्त समजणे.

CET सापळा

K_H मोठा ⇒ विद्राव्यता कमी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "दाब वाढ, विद्राव्यता वाढ".

फरक ओळखा

घटक	परिणाम
p ↑	वायू विद्राव्यता ↑
T ↑ (वायू)	विद्राव्यता ↓
K_H ↑	विद्राव्यता ↓

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1हेन्रीचा नियम सांगा.
2K_H चा अर्थ.
3बेंड्स कसा होतो?

मध्यम

4सोडा फसफसतो का?
5T चा वायू विद्राव्यतेवर परिणाम.
61 atm ⇒ 3 atm गणित.

आव्हानात्मक

7'सम सम विरघळतो' स्पष्ट करा.
8उंचीवर हायपोक्सिया.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1p = K_H x.
2मोठा K_H ⇒ कमी विद्राव्यता.
3रक्तात N₂ बुडबुडे.
4दाब कमी होतो.
5कमी होते.
60.09.
7समान ध्रुवता.
8p(O₂) कमी.

राउलचा नियम : आदर्श आणि अनादर्श द्रावणे

रोजच्या जीवनातून

दोन समान स्वभावाचे मित्र एकत्र आले की कोणतेही बदल नाहीत — आदर्श द्रावण.

सोपी व्याख्या

राउल : p_A = x_A p°A. आदर्श द्रावण : दोन्ही घटकांना राउल लागू; ΔH_mix = 0, ΔV_mix = 0.

आकृतीत : राउलचा नियम आणि विचलन.

Live आकृती

राउलचा नियम : आदर्श आणि अनादर्श द्रावणे

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : आदर्श द्रावण — p = x_A p°A + x_B p°B. A–B आंतरक्रिया = A–A = B–B. उदा. बेंझीन + टोल्यूईन, हेक्सेन + हेप्टेन.

सोपे : p°A = 80, p°B = 40, x_A = 0.4 ⇒ p = 56 kPa.
मध्यम : y_A = 32/56 = 0.571.
परीक्षेसाठी : बाष्प अधिक वाष्पशील घटकाने समृद्ध.

नियम 2 : धन विचलन — A–B आकर्षण < A–A, B–B ⇒ p जास्त, ΔH > 0, ΔV > 0. इथेनॉल + हेक्सेन, CCl₄ + CHCl₃.

सोपे : द्रावण थंड वाटते.
मध्यम : किमान-उत्कलन ॲझिओट्रोप.
परीक्षेसाठी : इथेनॉल + पाणी (95.6 %).

नियम 3 : ऋण विचलन — A–B आकर्षण जास्त ⇒ p कमी, ΔH < 0, ΔV < 0. ॲसिटोन + क्लोरोफॉर्म, HNO₃ + पाणी.

सोपे : द्रावण गरम होते.
मध्यम : कमाल-उत्कलन ॲझिओट्रोप.
परीक्षेसाठी : HNO₃ + पाणी (68 %).

गणना : p°A = 80, p°B = 40 kPa; x_A = 0.4

पायरी 1 : p_A = 0.4 × 80 = 32; p_B = 0.6 × 40 = 24.
पायरी 2 : p = 32 + 24 = 56 kPa.
पायरी 3 : y_A = 32/56 = 0.571.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) आदर्श द्रावणात ΔH? 1) 0 2) + 3) – 4) अनंत — उत्तर : 1).
CET 2) ऋण विचलन ⇒? 1) ΔH < 0 2) ΔH > 0 3) ΔH = 0 4) ΔV > 0 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: ऊर्ध्वपातन, मद्यार्क, औषधी सॉल्व्हंट.

लक्षात ठेवा

p = x_A p°A + x_B p°B; आदर्श ΔH = 0; धन ⇒ ΔH > 0; ऋण ⇒ ΔH < 0.

सामान्य चूक

धन विचलनात ΔH ऋण लिहिणे.

CET सापळा

धन विचलन ⇒ ΔH धन; ऋण ⇒ ऋण.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "धन = दूर, ऋण = जवळ".

फरक ओळखा

प्रकार	ΔH	p
आदर्श	0	राउल
धन विचलन	+	जास्त
ऋण विचलन	–	कमी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1राउलचा नियम सांगा.
2आदर्श द्रावणाचे गुणधर्म.
3p आणि y_A काढा.

मध्यम

4धन विचलन का?
5ऋण विचलन का?
6ॲझिओट्रोप म्हणजे?

आव्हानात्मक

7आदर्श द्रावणाची उदाहरणे.
8ΔV चे चिन्ह.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1p_A = x_A p°A.
2ΔH = 0, ΔV = 0.
356 kPa, 0.571.
4A–B आकर्षण कमी.
5A–B आकर्षण जास्त.
6स्थिर उत्कलन मिश्रण.
7बेंझीन + टोल्यूईन.
8धन आणि ऋण.

अवयवी गुणधर्म आणि बाष्प दाब अवनमन

रोजच्या जीवनातून

पाण्यात मीठ टाकले की ते उशिरा उकळते — द्रव्याच्या कणांच्या संख्येवर अवलंबून गुणधर्म.

सोपी व्याख्या

अवयवी (colligative) गुणधर्म फक्त विरघळलेल्या कणांच्या संख्येवर अवलंबून. चार : बाष्प दाब अवनमन, Tb उन्नयन, Tf अवनमन, परासरण दाब.

आकृतीत : बाष्प दाब अवनमन.

नियम 1 : सापेक्ष अवनमन — (p° – p)/p° = x₂ (अबाष्पशील द्रव्य).

सोपे : x₂ = 0.1/5.1 = 0.0196.
मध्यम : p° = 23.76 ⇒ Δp = 0.47 mmHg.
परीक्षेसाठी : x₂ वाढवला ⇒ Δp वाढतो.

नियम 2 : M₂ काढणे — तनु द्रावणात (p° – p)/p ≈ w₂M₁/(M₂w₁). म्हणून M₂ = w₂ M₁ p / ((p° – p) w₁).

सोपे : द्रावक पाणी M₁ = 18.
मध्यम : मोजमाप p° आणि p.
परीक्षेसाठी : अचूकता कमी.

नियम 3 : स्पष्टीकरण — द्रव्याचे कण पृष्ठभाग व्यापतात ⇒ बाष्पीभवन कमी ⇒ p कमी.

सोपे : शुद्ध द्रव सर्वाधिक p.
मध्यम : अबाष्पशील द्रव्य आवश्यक.
परीक्षेसाठी : कणसंख्येवर अवलंबून.

गणना : 0.1 mol ग्लुकोज + 90 g पाणी, p° = 23.76 mmHg

पायरी 1 : n(पाणी) = 90/18 = 5 mol.
पायरी 2 : x₂ = 0.1/5.1 = 0.0196.
पायरी 3 : Δp = 0.0196 × 23.76 = 0.47 mmHg.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) अवयवी गुणधर्म अवलंबून? 1) कणसंख्या 2) प्रकार 3) रंग 4) आकार — उत्तर : 1).
CET 2) सापेक्ष अवनमन = ? 1) x₂ 2) x₁ 3) m 4) M — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: शीत साठवण, मोलर वस्तुमान, मिश्रण अभ्यास.

लक्षात ठेवा

(p° – p)/p° = x₂; कणसंख्येवर; अबाष्पशील द्रव्य.

सामान्य चूक

x₁ घेणे x₂ ऐवजी.

CET सापळा

सापेक्ष अवनमन = द्रव्याचा मोल अंश x₂.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "अवनमन = द्रव्याचा अंश".

फरक ओळखा

गुणधर्म	दिशा
बाष्प दाब	↓
T_b	↑
T_f	↓
π	↑

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1अवयवी गुणधर्म म्हणजे?
2चार गुणधर्म.
3सापेक्ष अवनमन सूत्र.

मध्यम

4Δp काढा.
5द्रव्य अबाष्पशील का?
6p कमी का होतो?

आव्हानात्मक

7M₂ कसे काढतात?
8x₂ काढा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1कणसंख्येवर अवलंबून.
2p, T_b, T_f, π.
3(p° – p)/p° = x₂.
40.47 mmHg.
5द्रव्याचे बाष्प नको.
6पृष्ठभाग व्यापतात.
7w₂M₁p/((p°–p)w₁).
80.0196.

Tb उन्नयन आणि Tf अवनमन

रोजच्या जीवनातून

बर्फावर मीठ टाकले की बर्फ वितळतो — गोठणबिंदू खाली जातो.

सोपी व्याख्या

ΔT_b = K_b m आणि ΔT_f = K_f m. पाणी : K_b = 0.52, K_f = 1.86 K kg mol⁻¹.

आकृतीत : ΔT_b आणि ΔT_f.

Live आकृती

Tb उन्नयन आणि Tf अवनमन

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

Live आकृती

Tb उन्नयन आणि Tf अवनमन

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : उत्कलन उन्नयन — ΔT_b = K_b m. 1.0 m ग्लुकोज ⇒ 0.52 K ⇒ T_b = 100.52 °C.

सोपे : 0.5 m ⇒ 0.26 K.
मध्यम : K_b द्रावकावर अवलंबून.
परीक्षेसाठी : p कमी ⇒ जास्त T लागतो.

नियम 2 : गोठणबिंदू अवनमन — ΔT_f = K_f m. 1.0 m ⇒ 1.86 K ⇒ T_f = –1.86 °C.

सोपे : अँटिफ्रीझ (इथिलीन ग्लायकॉल).
मध्यम : रस्त्यावर मीठ.
परीक्षेसाठी : समुद्राचे पाणी –1.9 °C.

नियम 3 : M₂ काढणे — M₂ = K_f w₂ × 1000 / (ΔT_f × w₁). 1.5 g, 50 g पाणी, ΔT_f = 0.62 ⇒ 90.

सोपे : w₁ ग्रॅममध्ये.
मध्यम : 1000 चा गुणक.
परीक्षेसाठी : ΔT_f कमी असेल तर M मोठा.

गणना : 1.5 g द्रव्य, 50 g पाणी, ΔT_f = 0.62 K

पायरी 1 : M₂ = K_f w₂ × 1000 / (ΔT_f w₁).
पायरी 2 : = 1.86 × 1.5 × 1000 / (0.62 × 50).
पायरी 3 : M₂ = 90 g mol⁻¹.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) K_f (पाणी)? 1) 1.86 2) 0.52 3) 5.12 4) 3.9 — उत्तर : 1).
CET 2) 0.5 m ग्लुकोजचा ΔT_b? 1) 0.26 2) 0.52 3) 1.04 4) 0.13 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अँटिफ्रीझ, आइस्क्रीम, रस्ते.

लक्षात ठेवा

ΔT_b = K_b m; ΔT_f = K_f m; M₂ = K_f w₂×1000/(ΔT_f w₁).

सामान्य चूक

w₁ ला kg घेऊन 1000 नेही गुणणे.

CET सापळा

w₁ ग्रॅममध्ये ⇒ 1000 वापरा; kg मध्ये ⇒ वापरू नका.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "पाणी : उत्कलन 0.52, गोठण 1.86".

फरक ओळखा

स्थिरांक	पाणी
K_b	0.52
K_f	1.86

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1ΔT_b चे सूत्र.
2ΔT_f चे सूत्र.
31.0 m ग्लुकोजचे T_b.

मध्यम

41.0 m ग्लुकोजचे T_f.
5M₂ काढा (1.5 g, 50 g, 0.62).
6रस्त्यावर मीठ का?

आव्हानात्मक

7K_f चे एकक.
8T_b आणि T_f का बदलतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1K_b m.
2K_f m.
3100.52 °C.
4–1.86 °C.
590.
6गोठणबिंदू खाली.
7K kg mol⁻¹.
8p कमी झाल्याने.

परासरण आणि परासरण दाब

रोजच्या जीवनातून

मनुका पाण्यात टाकला की फुगतो — पाणी पटलातून आत जाते.

सोपी व्याख्या

परासरण = अर्धपार्य पटलातून द्रावकाचा अल्प सांद्र ⇒ अधिक सांद्र बाजूला प्रवाह. परासरण दाब π = CRT.

आकृतीत : परासरण दाब.

Live आकृती

परासरण आणि परासरण दाब

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : π = CRT — π = (n/V) R T; R = 0.0821 L atm K⁻¹ mol⁻¹. 0.1 M, 300 K ⇒ 2.46 atm.

सोपे : T ↑ ⇒ π ↑.
मध्यम : C दुप्पट ⇒ π दुप्पट.
परीक्षेसाठी : हा व्हॅन्ट हॉफचा नियम.

नियम 2 : M₂ काढणे — M₂ = w₂ R T / (π V). 2 g/L, 0.0050 atm, 300 K ⇒ 9852.

सोपे : मोठे रेणू : प्रथिने, बहुवारिके.
मध्यम : तापमानाला निश्चित.
परीक्षेसाठी : π कमी पण मोजता येतो.

नियम 3 : समपरासरी द्रावणे — समान π ⇒ समपरासरी (0.9 % NaCl सलाईन). अतिपरासरी : पेशी आकुंचन; अल्पपरासरी : पेशी फुगते. उलट परासरण : दाब > π ⇒ शुद्ध पाणी (निर्लवणीकरण).

सोपे : लोणचे जतन.
मध्यम : समुद्राचे पाणी पिण्यायोग्य.
परीक्षेसाठी : पेशी भिंत.

गणना : 0.1 M ग्लुकोज, 300 K

पायरी 1 : π = C R T.
पायरी 2 : = 0.1 × 0.0821 × 300.
पायरी 3 : π = 2.46 atm.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) उलट परासरणासाठी दाब? 1) π पेक्षा जास्त 2) π पेक्षा कमी 3) π 4) शून्य — उत्तर : 1).
CET 2) समपरासरी द्रावणे? 1) समान π 2) समान M 3) समान T 4) समान p — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: निर्लवणीकरण, सलाईन, लोणचे, पेशी जैविकी.

लक्षात ठेवा

π = CRT; समपरासरी = समान π; उलट परासरण दाब > π.

सामान्य चूक

R चे चुकीचे एकक वापरणे.

CET सापळा

atm साठी R = 0.0821; kPa साठी 8.314.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "पाणी लोंढा, कमी ⇒ जास्त".

फरक ओळखा

द्रावण	पेशीवर परिणाम
अतिपरासरी	आकुंचन
अल्पपरासरी	फुगते
समपरासरी	बदल नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1परासरण म्हणजे?
2π = CRT स्पष्ट करा.
30.1 M, 300 K ⇒ π.

मध्यम

4M₂ काढा (2 g/L, 0.005 atm).
5उलट परासरण.
6समपरासरी द्रावण.

आव्हानात्मक

7मोठ्या रेणूंसाठी π का?
8सलाईन 0.9 % का?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1द्रावक प्रवाह.
2n/V × RT.
32.46 atm.
49852.
5दाब > π ⇒ शुद्ध पाणी.
6समान π.
7मोठा π मिळतो.
8रक्ताशी समपरासरी.

van't Hoff गुणक : वियोजन आणि साहचर्य

रोजच्या जीवनातून

एक मीठाचा कण पाण्यात दोन कण बनला तर परिणाम दुप्पट — i = 2.

सोपी व्याख्या

i = निरीक्षित अवयवी गुणधर्म ÷ सामान्य गणित. वियोजन : i > 1; साहचर्य : i < 1; ग्लुकोज : i = 1.

आकृतीत : i ची मूल्ये.

नियम 1 : सुधारित सूत्रे — ΔT_f = i K_f m; ΔT_b = i K_b m; π = i C R T; (p°–p)/p° = i x₂.

सोपे : 0.1 m NaCl, i = 1.9 ⇒ ΔT_f = 0.353 K.
मध्यम : CaCl₂ i = 3.
परीक्षेसाठी : 0.01 M CaCl₂ π = 0.73 atm (298 K).

नियम 2 : वियोजन — i = 1 + α(n – 1); α = (i – 1)/(n – 1). NaCl i = 1.9 ⇒ α = 0.9.

सोपे : n = आयनांची संख्या.
मध्यम : पूर्ण वियोजन α = 1.
परीक्षेसाठी : दुर्बल विद्युत अपघटय α लहान.

नियम 3 : साहचर्य — बेंझीनात CH₃COOH द्विमर ⇒ i ≈ 0.5. i = 1 – α/2; i = 0.52 ⇒ α = 0.96.

सोपे : कण कमी ⇒ गुणधर्म कमी.
मध्यम : M₂ निरीक्षित मोठा.
परीक्षेसाठी : H-बंधामुळे.

गणना : 0.1 m NaCl, i = 1.9

पायरी 1 : α = (1.9 – 1)/(2 – 1) = 0.9.
पायरी 2 : ΔT_f = i K_f m = 1.9 × 1.86 × 0.1.
पायरी 3 : ΔT_f = 0.353 K.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) CaCl₂ (पूर्ण वियोजन) साठी i? 1) 3 2) 2 3) 1 4) 4 — उत्तर : 1).
CET 2) द्विमर होणाऱ्या द्रव्याचा i? 1) < 1 2) > 1 3) = 1 4) = 2 — उत्तर : 1).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: इलेक्ट्रोलाइट सलाईन, अँटिफ्रीझ, पेशी द्रव.

लक्षात ठेवा

i = 1 + α(n–1); साहचर्य i = 1 – α/2; सूत्रांत i गुणा.

सामान्य चूक

बिनविद्युत द्रव्यासाठीही i लावणे.

CET सापळा

ग्लुकोज, साखर : i = 1.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "फुटले ⇒ i मोठा, जुळले ⇒ i लहान".

फरक ओळखा

द्रव्य	i
NaCl	2
CaCl₂	3
ग्लुकोज	1
CH₃COOH/C₆H₆	0.5

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1i म्हणजे?
2NaCl, CaCl₂ चा i.
3α = (i – 1)/(n – 1).

मध्यम

4साहचर्यात i.
50.1 m NaCl चे ΔT_f.
6i = 0.52 ⇒ α.

आव्हानात्मक

7बेंझीनात CH₃COOH का द्विमर?
8π = iCRT.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1निरीक्षित ÷ गणित.
22 आणि 3.
3तीच.
4< 1.
50.353 K.
60.96.
7H-बंधामुळे.
8परासरणात i गुणा.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पना	महत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
मोललता	m = n / kg द्रावक
हेन्री	p = K_H x
राउल	p = x_A p°A + x_B p°B
सापेक्ष अवनमन	(p° – p)/p° = x₂
Tb आणि Tf	ΔT = i K m
M₂	K_f w₂ × 1000 / (ΔT_f w₁)
परासरण	π = i C R T
वियोजन	α = (i – 1)/(n – 1)

Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

सांद्रता.
हेन्री.
राउल.
बाष्प दाब अवनमन.
Tb, Tf.
परासरण.
van't Hoff i.

अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.