धडा १४: सेंद्रिय रसायनशास्त्राची मूलतत्त्वे | राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · रसायनशास्त्र

कार्बनी संयुगांचे वर्गीकरण आणि कार्यात्मक गट

९-१०वी शी जोड : ९-१०वी मध्ये कार्बन आणि कार्यात्मक गट पाहिले; येथे अधिक पद्धतशीर पाहतो.

रोजच्या जीवनातून

स्वयंपाकघरात साखर, तेल, व्हिनेगर, साबण — सगळे कार्बनी संयुगे; त्यांचे गुणधर्म त्यातील कार्यात्मक गटावर ठरतात.

सोपी व्याख्या

कार्बनी संयुगे : कार्बन आणि हायड्रोजन (सोबत O, N, S, X) असलेली संयुगे. कार्यात्मक गट : संयुगाचे रासायनिक गुणधर्म ठरवणारा अणू/गट. समजातीय श्रेणी : एकाच गटाची, –CH₂– ने वाढणारी श्रेणी.

आकृतीत : वर्गीकरणाचा तक्ता.

नियम 1 : कार्बनची वैशिष्ट्ये — चतुःसंयुजता, शृंखलन (catenation), बहुबंध, समघटकता. म्हणूनच लाखो संयुगे.

सोपे : CH₄, C₂H₆, C₃H₈ — श्रेणी, फरक CH₂ (14 u).
मध्यम : C=C, C≡C बहुबंध.
परीक्षेसाठी : C₄H₁₀ चे 2 समघटक.

नियम 2 : सामान्य कार्यात्मक गट — –OH अल्कोहोल, –CHO आल्डिहाइड, >C=O केटोन, –COOH कार्बोक्सिलिक आम्ल, –COOR एस्टर, –NH₂ अमाइन, –X हॅलाइड, –C≡N नायट्राइल.

सोपे : C₂H₅OH : अल्कोहोल.
मध्यम : CH₃COOH : कार्बोक्सिलिक आम्ल.
परीक्षेसाठी : CH₃COCH₃ : केटोन.

नियम 3 : संतृप्त आणि असंतृप्त — संतृप्त : फक्त एकेरी बंध (अल्केन). असंतृप्त : C=C किंवा C≡C (अल्कीन, अल्काइन). आरोमॅटिक : बेंझीन वलय.

सोपे : C₃H₈ संतृप्त; C₃H₆ असंतृप्त.
मध्यम : C₆H₁₂ चक्रीय संतृप्त.
परीक्षेसाठी : C₆H₆ आरोमॅटिक.

गणना : CₙH₂ₙ₊₂ मध्ये n = 5 साठी सूत्र आणि रेणुभार

पायरी 1 : C₅H₁₂.
पायरी 2 : M = 5 × 12 + 12 × 1 = 72 g/mol.
पायरी 3 : पुढचा सदस्य C₆H₁₄ = 72 + 14 = 86.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) –CHO कोणता गट? 1) केटोन 2) आल्डिहाइड 3) आम्ल 4) एस्टर — उत्तर : 2).
CET 2) समजातीय श्रेणीतील फरक? 1) CH 2) CH₂ 3) CH₃ 4) C — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधे, प्लास्टिक, इंधन, रंग — सगळे कार्बनी.

लक्षात ठेवा

चतुःसंयुजता + शृंखलन; कार्यात्मक गट गुणधर्म ठरवतो; समजातीय फरक CH₂.

सामान्य चूक

CO₂, कार्बोनेट हे कार्बनी म्हणणे; ती अकार्बनी मानली जातात.

CET सापळा

केटोनमध्ये C=O मधल्या दोन्ही बाजूंना C असतो; आल्डिहाइडमध्ये एक बाजू H.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "गट ठरवतो गुण".

फरक ओळखा

गट	नाव	उदाहरण
–OH	अल्कोहोल	C₂H₅OH
–CHO	आल्डिहाइड	CH₃CHO
>C=O	केटोन	CH₃COCH₃
–COOH	आम्ल	CH₃COOH

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1कार्बनी संयुग म्हणजे काय?
2शृंखलन म्हणजे काय?
3कार्यात्मक गट म्हणजे?

मध्यम

4समजातीय श्रेणी म्हणजे?
5C₅H₁₂ चा रेणुभार?
6आल्डिहाइड आणि केटोन फरक.

आव्हानात्मक

7संतृप्त आणि असंतृप्त फरक.
8चार कार्यात्मक गट लिहा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1C-H असलेले संयुग.
2कार्बन अणूंचे साखळी बनवण्याचे गुण.
3गुणधर्म ठरवणारा गट.
4फरक CH₂ ने वाढणारी श्रेणी.
572 g/mol.
6आल्डिहाइडमध्ये H, केटोनमध्ये दोन C.
7एकेरी बंध / बहुबंध.
8–OH, –CHO, –COOH, –NH₂.

IUPAC नामकरण

रोजच्या जीवनातून

बँकेतील खाते क्रमांक जसा अद्वितीय, तसे प्रत्येक संयुगाचे IUPAC नाव एकमेव.

सोपी व्याख्या

नाव = उपसर्ग + पाया + प्रत्यय. पाया = सर्वात लांब साखळीतील C संख्या (meth 1, eth 2, prop 3, but 4, pent 5, hex 6, hept 7, oct 8, non 9, dec 10). प्रत्यय = मुख्य कार्यात्मक गट.

आकृतीत : 3-methylpentan-2-ol चे विश्लेषण.

नियम 1 : नियम — 1) सर्वात लांब साखळी; 2) मुख्य गटाला सर्वात लहान अंक; 3) शाखा उपसर्गात, वर्णानुक्रमे; 4) di, tri गुणक वर्णानुक्रमात धरत नाहीत.

सोपे : CH₃CH(CH₃)CH₃ : 2-methylpropane.
मध्यम : CH₃CH₂CH₂OH : propan-1-ol.
परीक्षेसाठी : CH₃COCH₂CH₃ : butan-2-one.

नियम 2 : गटांचा प्राधान्यक्रम — –COOH > –COOR > –CONH₂ > –CN > –CHO > >C=O > –OH > –NH₂ > C=C > C≡C > –X, –R.

सोपे : HOCH₂CH₂COOH : 3-hydroxypropanoic acid.
मध्यम : CH₂=CHCH₂OH : prop-2-en-1-ol.
परीक्षेसाठी : CH₃CHClCH₃ : 2-chloropropane.

नियम 3 : चक्रीय आणि आरोमॅटिक — चक्रीय : 'cyclo' उपसर्ग; बेंझीन व्युत्पन्ने : methylbenzene (toluene), hydroxybenzene (phenol).

सोपे : C₆H₁₂ : cyclohexane.
मध्यम : C₆H₅NH₂ : aniline / benzenamine.
परीक्षेसाठी : C₆H₅COOH : benzoic acid.

पायऱ्या : CH₃–CH(OH)–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ चे नाव

पायरी 1 : सर्वात लांब साखळी 5 C ⇒ pent.
पायरी 2 : OH डावीकडून C-2 ⇒ -2-ol; CH₃ C-3 वर.
पायरी 3 : नाव = 3-methylpentan-2-ol.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) (CH₃)₂CHCH₂CH₃ चे नाव? 1) 2-methylbutane 2) 3-methylbutane 3) pentane 4) 2-ethylpropane — उत्तर : 1).
CET 2) CH₃COCH₂CH₃? 1) butanal 2) butan-2-one 3) butan-1-ol 4) butanoic acid — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध आणि रसायन उद्योगातील अचूक संवादासाठी.

लक्षात ठेवा

लांब साखळी; मुख्य गटाला कमी अंक; शाखा वर्णानुक्रमे; पाया meth-eth-prop-but.

सामान्य चूक

लांब साखळीऐवजी सरळ दिसणारी साखळी घेणे.

CET सापळा

di, tri, tetra वर्णानुक्रमात धरत नाहीत; पण iso, neo धरतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "मेथ-एथ-प्रोप-ब्यूट" (मे-ए-प्रो-ब्यू-पें-हे-हेप्-ऑ-नो-डे).

फरक ओळखा

सूत्र	नाव
CH₃CH₂CH₂CH₃	butane
(CH₃)₃CH	2-methylpropane
CH₃CH₂OH	ethanol
CH₃COOH	ethanoic acid

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1IUPAC नाव म्हणजे काय?
2पायाची नावे 1 ते 5.
3CH₃CH₂CH₂OH चे नाव.

मध्यम

4CH₃CHClCH₃ चे नाव.
5मुख्य गट प्राधान्यक्रम लिहा.
6CH₃COCH₂CH₃ चे नाव.

आव्हानात्मक

7C₆H₁₂ चे नाव.
8HOCH₂CH₂COOH चे नाव.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1संयुगाचे एकमेव पद्धतशीर नाव.
2meth, eth, prop, but, pent.
3propan-1-ol.
42-chloropropane.
5–COOH > –CHO > >C=O > –OH > –NH₂.
6butan-2-one.
7cyclohexane.
83-hydroxypropanoic acid.

समघटकता (संरचनात्मक आणि त्रिमितीय)

रोजच्या जीवनातून

एकाच अक्षरांपासून दोन वेगळे शब्द (लिंब/बिंब) बनतात; तसे एकाच सूत्रापासून वेगळी संयुगे.

सोपी व्याख्या

समघटक : एकच रेणुसूत्र, वेगळी रचना/गुणधर्म. संरचनात्मक : साखळी, स्थान, कार्यात्मक गट, मेटामेरिझम, टॉटोमेरिझम. त्रिमितीय : भौमितिक (cis/trans), प्रकाशीय.

आकृतीत : समघटकतेचे प्रकार.

Live आकृती

समघटकता (संरचनात्मक आणि त्रिमितीय)

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : संरचनात्मक समघटक — साखळी : शाखा बदल; स्थान : गट/बहुबंधाचे स्थान; कार्यात्मक : वेगळा गट; मेटामेरिझम : ईथरच्या दोन बाजूंचे आल्किल बदल; टॉटोमेरिझम : H च्या स्थलांतराने (keto–enol).

सोपे : C₄H₁₀O : 4 अल्कोहोल + 3 ईथर = 7 समघटक.
मध्यम : C₅H₁₂ : 3 समघटक.
परीक्षेसाठी : CH₃CHO ⇌ CH₂=CHOH (टॉटोमर).

नियम 2 : भौमितिक समघटकता — दुहेरी बंधाभोवती मुक्त फिरणे नसल्याने; प्रत्येक C ला दोन भिन्न गट हवेत. cis = एकाच बाजूला, trans = विरुद्ध.

सोपे : but-2-ene : cis आणि trans.
मध्यम : but-1-ene : नाही (CH₂ वर दोन H).
परीक्षेसाठी : trans चा b.p. सहसा जास्त वितळबिंदू.

नियम 3 : प्रकाशीय समघटकता — चिरल C* (चार भिन्न गट) ⇒ दोन आरशातील प्रतिमा (enantiomers), प्रतिभास d/l. n चिरल केंद्रे ⇒ 2ⁿ स्टिरिओसमघटक.

सोपे : 2-butanol : एक C*, 2 enantiomers.
मध्यम : n = 3 ⇒ 8.
परीक्षेसाठी : रेसेमिक मिश्रण : d + l समान ⇒ प्रकाश क्रिया शून्य.

गणना : C₄H₁₀O चे समघटक

पायरी 1 : अल्कोहोल : butan-1-ol, butan-2-ol, 2-methylpropan-1-ol, 2-methylpropan-2-ol = 4.
पायरी 2 : ईथर : CH₃–O–C₃H₇, CH₃–O–CH(CH₃)₂, C₂H₅–O–C₂H₅ = 3.
पायरी 3 : एकूण 4 + 3 = 7 (स्टिरिओसमघटक वगळता).

CET स्तर (MCQ)

CET 1) चिरल कार्बन असलेले? 1) CH₃CH₂OH 2) CH₃CH(OH)C₂H₅ 3) (CH₃)₂CHOH 4) CH₃CH₂CH₃ — उत्तर : 2).
CET 2) 3 चिरल केंद्रे ⇒ स्टिरिओसमघटक? 1) 3 2) 6 3) 8 4) 9 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषधांमध्ये फक्त एकच enantiomer प्रभावी (उदा. थॅलिडोमाइड धडा).

लक्षात ठेवा

साखळी, स्थान, गट, मेटा, टॉटो; cis/trans; C* ⇒ 2ⁿ.

सामान्य चूक

but-1-ene ला भौमितिक समघटक असतात असे लिहिणे.

CET सापळा

मेसो संयुगात C* असूनही प्रकाशीय निष्क्रिय; म्हणून 2ⁿ पेक्षा कमी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "चार वेगळे = चिरल".

फरक ओळखा

प्रकार	उदाहरण
साखळी	butane / 2-methylpropane
स्थान	propan-1-ol / propan-2-ol
कार्यात्मक	C₂H₅OH / CH₃OCH₃
भौमितिक	cis / trans-but-2-ene

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1समघटक म्हणजे काय?
2C₅H₁₂ चे समघटक काढा.
3भौमितिक समघटकतेची अट.

मध्यम

4C* म्हणजे काय?
5C₂H₆O चे समघटक.
6टॉटोमेरिझम म्हणजे?

आव्हानात्मक

7रेसेमिक मिश्रण म्हणजे?
82ⁿ नियम कधी अपयशी?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1एकच सूत्र, वेगळी रचना.
2n-, iso-, neopentane.
3C=C च्या प्रत्येक C ला दोन भिन्न गट.
4चिरल कार्बन.
5C₂H₅OH आणि CH₃OCH₃.
6H च्या स्थलांतराने समघटक.
7d आणि l समान मिश्रण.
8मेसो संयुगात.

इलेक्ट्रॉनिक परिणाम : प्रेरक, अनुस्पंदन, अतिसंयुग्मन

रोजच्या जीवनातून

दोरी ओढणाऱ्या दोन संघांपैकी एक बलवान असेल तर दोरी त्याच्याकडे सरकते; तसेच इलेक्ट्रॉन विद्युतऋण अणूकडे सरकतात.

सोपी व्याख्या

प्रेरक परिणाम : σ बंधातून e⁻ घनतेचे स्थलांतर. अनुस्पंदन : π/एकाकी e⁻ चे विस्थानिकीकरण. अतिसंयुग्मन : α C–H σ e⁻ चे π बंधाशी संयुग्मन.

आकृतीत : तीन परिणाम आणि अतिसंयुग्मन.

नियम 1 : प्रेरक परिणाम — –I (e⁻ ओढणारे) : NO₂ > CN > F > Cl > Br > I > OH. +I (e⁻ देणारे) : alkyl; (CH₃)₃C– > (CH₃)₂CH– > CH₃CH₂– > CH₃–. अंतराबरोबर वेगाने कमी.

सोपे : CF₃COOH > CCl₃COOH > CH₂ClCOOH > CH₃COOH (आम्लता).
मध्यम : (CH₃)₃C⁺ सर्वात स्थिर (+I).
परीक्षेसाठी : ClCH₂CH₂COOH < ClCH₂COOH.

नियम 2 : अनुस्पंदन (R/M) — +R : –OH, –NH₂, –X (एकाकी जोडी वलयाकडे); –R : –NO₂, –CN, –CHO, –COOH (e⁻ खेचतात). रचना स्थिर संकरित.

सोपे : फिनॉल आम्लीय : फिनॉक्साइड आयन अनुस्पंदनाने स्थिर.
मध्यम : ॲनिलिन : –NH₂ +R ⇒ o/p ची e⁻ घनता ↑.
परीक्षेसाठी : CH₂=CH–CH=CH₂ चा C2–C3 बंध लहान.

नियम 3 : अतिसंयुग्मन — 'नो-बॉन्ड रेझोनन्स'; α-H जितके जास्त तितकी स्थिरता : CH₃⁺ (0) < CH₃CH₂⁺ (3) < (CH₃)₂CH⁺ (6) < (CH₃)₃C⁺ (9).

सोपे : प्रोपीन अधिक स्थिर वि. इथीन.
मध्यम : टोल्यूइन o/p निर्देशक.
परीक्षेसाठी : अल्कीन स्थिरता : जास्त प्रतिस्थापित अधिक.

तर्क : CCl₃COOH CH₃COOH पेक्षा प्रबळ का?

पायरी 1 : तीन Cl चा –I परिणाम.
पायरी 2 : COO⁻ वरील ऋण प्रभार पसरतो ⇒ आयन स्थिर.
पायरी 3 : स्थिर संयुग्मी आधार ⇒ आम्ल प्रबळ (Ka जास्त).

CET स्तर (MCQ)

CET 1) सर्वात प्रबळ आम्ल? 1) CH₃COOH 2) ClCH₂COOH 3) Cl₂CHCOOH 4) Cl₃CCOOH — उत्तर : 4).
CET 2) (CH₃)₃C⁺ मध्ये α-H किती? 1) 3 2) 6 3) 9 4) 12 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: आम्ल-आधार शक्ती, रंगद्रव्ये, औषध रचना.

लक्षात ठेवा

–I : NO₂ > CN > F > Cl; +I : तृतीयक > द्वितीयक; α-H : 0, 3, 6, 9.

सामान्य चूक

+I गटांना –I समजणे; alkyl e⁻ देतात.

CET सापळा

F > Cl > Br > I हा –I क्रम; पण +R मध्ये वेगळे वर्तन (हॅलोजन).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "जास्त H, जास्त स्थिर" (अतिसंयुग्मन).

फरक ओळखा

परिणाम	मार्ग	अंतर
प्रेरक	σ	कमी होतो
अनुस्पंदन	π / lp	दूरपर्यंत
अतिसंयुग्मन	σ(C–H) → π	जवळचे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1प्रेरक परिणाम म्हणजे काय?
2–I गटांचा क्रम.
3अनुस्पंदन म्हणजे काय?

मध्यम

4अतिसंयुग्मन समजवा.
5CCl₃COOH प्रबळ का?
6फिनॉल आम्लीय का?

आव्हानात्मक

7(CH₃)₃C⁺ सर्वात स्थिर का?
8+R चे दोन गट.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1σ बंधातून e⁻ घनतेचे स्थलांतर.
2NO₂ > CN > F > Cl > Br > I.
3π e⁻ चे विस्थानिकीकरण.
4C–H σ e⁻ चे π शी संयुग्मन.
5तीन Cl चा –I परिणाम.
6फिनॉक्साइड अनुस्पंदनाने स्थिर.
79 α-H आणि +I.
8–OH, –NH₂.

अभिक्रिया मध्यस्थ : कार्बोकॅटायन, कार्बॲनायन, मुक्तमूलक, कार्बीन

रोजच्या जीवनातून

प्रवासातील स्टेशन — अभिक्रियेत मध्यस्थ तसेच क्षणिक थांबे.

सोपी व्याख्या

मध्यस्थ : अभिक्रियेदरम्यान तयार होणारी अल्पायुषी प्रजाती. प्रकार : कार्बोकॅटायन (R₃C⁺), कार्बॲनायन (R₃C⁻), मुक्तमूलक (R₃C•), कार्बीन (:CR₂).

आकृतीत : चार मध्यस्थ आणि त्यांचा आकार.

नियम 1 : कार्बोकॅटायन — sp², सपाट, 6 e⁻; स्थिरता 3° > 2° > 1° > CH₃⁺; ॲलिल आणि बेंझिल विशेष स्थिर (अनुस्पंदन). पुनर्रचना होऊ शकते.

सोपे : (CH₃)₃C⁺ तृतीयक.
मध्यम : 1° ⇒ 2° हायड्राइड सरकणे.
परीक्षेसाठी : C₆H₅CH₂⁺ बेंझिल.

नियम 2 : कार्बॲनायन — sp³ पिरॅमिडल, एकाकी जोडी; स्थिरता CH₃⁻ > 1° > 2° > 3° (alkyl e⁻ देतात म्हणून उलट). –I/–R गट स्थिर करतात.

सोपे : ⁻CH₂NO₂ स्थिर (–R).
मध्यम : ॲसिटिलाइड आयन (sp, 50 % s).
परीक्षेसाठी : ग्रिन्यार्ड अभिकर्मक कार्बॲनायनसारखे.

नियम 3 : मुक्तमूलक आणि कार्बीन — मुक्तमूलक : 1 एकाकी e⁻, स्थिरता 3° > 2° > 1°; समांग विखंडनाने. कार्बीन : तटस्थ, 6 e⁻, :CH₂ (सिंगलेट sp²).

सोपे : Cl₂ → 2Cl• (प्रकाश).
मध्यम : CHCl₃ + KOH ⇒ :CCl₂.
परीक्षेसाठी : बेंझिल रेडिकल स्थिर.

तर्क : कार्बोकॅटायन सपाट का?

पायरी 1 : C ला 3 σ बंध, रिकामा p कक्षक.
पायरी 2 : 3 σ बंध एकमेकांपासून जास्तीत जास्त दूर ⇒ 120°, सपाट (sp²).
पायरी 3 : रिकामा p कक्षक सपाटीला लंब ⇒ दोन्ही बाजूंनी आक्रमण.

CET स्तर (MCQ)

CET 1) कार्बोकॅटायनचे संकरण? 1) sp 2) sp² 3) sp³ 4) sp³d — उत्तर : 2).
CET 2) कार्बॲनायन आकार? 1) सपाट 2) पिरॅमिडल 3) रेषीय 4) अष्टफलकी — उत्तर : 2).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: SN1, E1, मुक्तमूलक साखळी, ग्रिन्यार्ड संश्लेषण.

लक्षात ठेवा

C⁺ : sp², 6 e⁻; C⁻ : sp³, lp; C• : 1 e⁻; :C : 6 e⁻ तटस्थ.

सामान्य चूक

कार्बॲनायनची स्थिरता कार्बोकॅटायनसारखीच मानणे; ती उलट.

CET सापळा

बेंझिल आणि ॲलिल कॅटायन 3° पेक्षाही स्थिर असू शकतात (अनुस्पंदन).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "कॅटायन सपाट, ॲनायन पिरॅमिड".

फरक ओळखा

मध्यस्थ	संकरण	आकार
R₃C⁺	sp²	सपाट
R₃C⁻	sp³	पिरॅमिडल
R₃C•	sp²	जवळपास सपाट

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1मध्यस्थ म्हणजे काय?
2कार्बोकॅटायनची स्थिरता क्रम.
3कार्बॲनायनची स्थिरता क्रम.

मध्यम

4कार्बीन म्हणजे?
5कार्बोकॅटायन सपाट का?
6मुक्तमूलक कसा बनतो?

आव्हानात्मक

7बेंझिल कॅटायन स्थिर का?
8कार्बीन कोणत्या अभिक्रियेत मिळतो?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1अल्पायुषी प्रजाती.
23° > 2° > 1° > CH₃⁺.
3CH₃⁻ > 1° > 2° > 3°.
4तटस्थ, 6 e⁻ चा कार्बन.
5sp² आणि रिकामा p.
6समांग विखंडनाने.
7अनुस्पंदन.
8CHCl₃ + KOH.

अभिक्रिया प्रकार, इलेक्ट्रॉनस्नेही आणि केंद्रकस्नेही

रोजच्या जीवनातून

चुंबक लोखंडाला ओढतो; इलेक्ट्रॉनस्नेही e⁻ जास्त असलेल्या जागेकडे ओढले जातात.

सोपी व्याख्या

प्रतिस्थापन, योग, विलोपन, पुनर्रचना. इलेक्ट्रॉनस्नेही (E⁺) e⁻ जोडी घेतो; केंद्रकस्नेही (Nu⁻) e⁻ जोडी देतो. विखंडन : समांग (मूलक) किंवा विषमांग (आयन).

आकृतीत : विखंडन आणि अभिक्रिया प्रकार.

नियम 1 : अभिक्रिया प्रकार — प्रतिस्थापन : एक गट दुसऱ्याने; योग : बहुबंधावर जोडणे; विलोपन : लहान रेणू (HX, H₂O) निघणे; पुनर्रचना : अणूंची पुनर्मांडणी.

सोपे : CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl : प्रतिस्थापन.
मध्यम : C₂H₄ + HBr → C₂H₅Br : योग.
परीक्षेसाठी : C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O : विलोपन.

नियम 2 : E⁺ आणि Nu⁻ — E⁺ : H⁺, NO₂⁺, Br⁺, BF₃, AlCl₃, कार्बोकॅटायन. Nu⁻ : OH⁻, CN⁻, RO⁻, NH₃, H₂O, Cl⁻ (एकाकी जोडी).

सोपे : CH₃Br + OH⁻ → CH₃OH + Br⁻ (Nu आक्रमण).
मध्यम : बेंझीन + NO₂⁺ (E⁺ आक्रमण).
परीक्षेसाठी : C=O वर Nu⁻ आक्रमण (C δ⁺).

नियम 3 : वक्र बाण (curly arrow) — पूर्ण टोकाचा बाण : e⁻ जोडी हालचाल; अर्ध-टोक (मासा) : एकाकी e⁻ हालचाल. बाण e⁻ घनतेकडून ऱ्हासाकडे.

सोपे : A–B → A⁺ + :B⁻ (पूर्ण बाण B कडे).
मध्यम : A–B → A• + B• (दोन अर्ध-बाण).
परीक्षेसाठी : बाण मोजा आणि प्रभार संतुलित करा.

उदाहरण : CH₃–Br + OH⁻ → CH₃OH + Br⁻ (SN2)

पायरी 1 : C–Br ध्रुवीय ⇒ C δ⁺, Br δ⁻.
पायरी 2 : OH⁻ (Nu) C वर मागून आक्रमण करतो.
पायरी 3 : एकाच पायरीत Br⁻ निघतो (संक्रमण अवस्था).

CET स्तर (MCQ)

CET 1) केंद्रकस्नेही कोणता? 1) BF₃ 2) NH₃ 3) H⁺ 4) NO₂⁺ — उत्तर : 2).
CET 2) C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O ही? 1) प्रतिस्थापन 2) योग 3) विलोपन 4) पुनर्रचना — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: औषध संश्लेषण, पॉलिमर, इंधन सुधारणा.

लक्षात ठेवा

प्रतिस्थापन, योग, विलोपन, पुनर्रचना; E⁺ e⁻ घेतो, Nu⁻ e⁻ देतो.

सामान्य चूक

BF₃, AlCl₃ ला केंद्रकस्नेही म्हणणे; ते इलेक्ट्रॉनस्नेही (लुईस आम्ल).

CET सापळा

H₂O आणि NH₃ तटस्थ असूनही Nu आहेत (एकाकी जोडी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Nu = न्यूक्लियस-प्रेमी (+), E = e⁻-प्रेमी".

फरक ओळखा

बाब	इलेक्ट्रॉनस्नेही	केंद्रकस्नेही
e⁻ जोडी	घेतो	देतो
उदाहरण	NO₂⁺, BF₃	OH⁻, NH₃
हल्ला	e⁻ -समृद्ध	e⁻ -गरीब

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1चार अभिक्रिया प्रकार लिहा.
2इलेक्ट्रॉनस्नेही म्हणजे?
3केंद्रकस्नेही उदाहरणे.

मध्यम

4समांग आणि विषमांग विखंडन.
5C₂H₅OH → C₂H₄ चा प्रकार.
6वक्र बाण काय दाखवतो?

आव्हानात्मक

7H₂O केंद्रकस्नेही का?
8SN2 ची पायरी संख्या.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1प्रतिस्थापन, योग, विलोपन, पुनर्रचना.
2e⁻ जोडी घेणारा.
3OH⁻, CN⁻, NH₃.
4समांग : मूलक; विषमांग : आयन.
5विलोपन.
6e⁻ जोडीची हालचाल.
7O वर एकाकी जोडी.
8एक.

मूलद्रव्यांची ओळख आणि परिमाणात्मक विश्लेषण

रोजच्या जीवनातून

दुधात भेसळ ओळखणारा प्रयोग; तसे संयुगात N, S, Cl आहे का ते पाहतात.

सोपी व्याख्या

लॅसेनचा अर्क : संयुग + Na संलयन ⇒ NaCN, Na₂S, NaX आयनिक अर्क. नंतर चाचण्या. परिमाणात्मक : C, H (दहन), N (डुमा/क्येल्डाल), हॅलोजन (कॅरियस), S (कॅरियस).

आकृतीत : लॅसेन चाचण्या आणि सूत्रे.

Live आकृती

मूलद्रव्यांची ओळख आणि परिमाणात्मक विश्लेषण

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : गुणात्मक चाचण्या — N : प्रशियन निळा; S : जांभळा (नायट्रोप्रुसाइड) किंवा काळा PbS; X : AgCl पांढरा, AgBr फिकट पिवळा, AgI पिवळा; N + S : रक्तासारखा लाल.

सोपे : 3Na₄[Fe(CN)₆] + 4Fe³⁺ → Fe₄[Fe(CN)₆]₃ (निळा).
मध्यम : S²⁻ + Pb²⁺ → PbS (काळा).
परीक्षेसाठी : Cl⁻ + Ag⁺ → AgCl (पांढरा; NH₃ मध्ये विरघळतो).

नियम 2 : डुमा आणि क्येल्डाल — डुमा : %N = (28/22400) × (V/w) × 100 (V mL N₂ STP). क्येल्डाल : %N = 1.4 × N × V / w (नॉर्मालिटी N, आम्लाचे V mL).

सोपे : 0.3 g ⇒ 50 mL N₂ STP : %N = 20.83.
मध्यम : 0.5 g, 0.1 N आम्ल 30 mL : %N = 8.4.
परीक्षेसाठी : क्येल्डाल : नायट्रो/अझो संयुगांना नाही.

नियम 3 : कॅरियस आणि दहन — कॅरियस : %Cl = (35.5/143.5) × (m₂/m₁) × 100 (AgCl चे m₂). दहन : %C = (12/44) × (m(CO₂)/m) × 100; %H = (2/18) × (m(H₂O)/m) × 100.

सोपे : 0.4 g ⇒ 0.287 g AgCl : %Cl = 17.75.
मध्यम : 0.22 g CO₂ / 0.1 g नमुना : %C = 60.
परीक्षेसाठी : 0.09 g H₂O / 0.1 g : %H = 10.

गणना : 0.1 g नमुन्यातून 0.22 g CO₂ आणि 0.09 g H₂O

पायरी 1 : %C = (12/44) × (0.22/0.1) × 100 = 60.
पायरी 2 : %H = (2/18) × (0.09/0.1) × 100 = 10.
पायरी 3 : उर्वरित 30 % = O (असल्यास).

CET स्तर (MCQ)

CET 1) N ची चाचणी? 1) प्रशियन निळा 2) काळा 3) पिवळा अवक्षेप 4) जांभळा — उत्तर : 1).
CET 2) 0.1 g, 0.22 g CO₂ : %C? 1) 40 2) 50 3) 60 4) 70 — उत्तर : 3).

प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोग: अन्न/औषध नमुन्यांची रचना, भेसळ ओळख.

लक्षात ठेवा

N = प्रशियन निळा; S = जांभळा/काळा; X = AgX; डुमा 28/22400; कॅरियस 35.5/143.5.

सामान्य चूक

S असताना हॅलोजन चाचणीपूर्वी HNO₃ उकळणे विसरणे (S²⁻/CN⁻ काढायला).

CET सापळा

N + S दोन्ही असल्यास Fe(SCN)²⁺ लाल येतो, निळा नाही.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "निळा N, काळा S".

फरक ओळखा

मूलद्रव्य	चाचणी	निकाल
N	FeSO₄/FeCl₃	निळा
S	Pb(OAc)₂	काळा
Cl	AgNO₃	पांढरा

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1लॅसेन अर्क म्हणजे काय?
2N ओळखण्याची चाचणी लिहा.
3S ची चाचणी.

मध्यम

4डुमा सूत्र लिहा.
5क्येल्डाल कुठे चालत नाही?
60.4 g ⇒ 0.287 g AgCl : %Cl?

आव्हानात्मक

70.3 g, 50 mL N₂ : %N?
8HNO₃ उकळवणे का?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1संयुग + Na संलयन अर्क.
2FeSO₄ + NaOH, HCl ⇒ निळा.
3Pb(OAc)₂ ⇒ काळा PbS.
4(28/22400)(V/w) × 100.
5नायट्रो, अझो.
617.75 %.
720.83 %.
8S²⁻ आणि CN⁻ काढायला.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पना	महत्त्वाचे सूत्र / तथ्य
वर्गीकरण	विवृत/चक्रीय; कार्यात्मक गट
IUPAC	उपसर्ग + पाया + प्रत्यय
समघटकता	साखळी, स्थान, गट; cis/trans; C*
परिणाम	–I, +I, R, अतिसंयुग्मन
मध्यस्थ	C⁺ sp², C⁻ sp³, C•, :C
अभिकर्मक	E⁺ e⁻ घेतो; Nu⁻ e⁻ देतो
लॅसेन	N निळा; S काळा; X AgX
डुमा	28/22400

Live आकृती

🚀 संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

वर्गीकरण आणि कार्यात्मक गट.
IUPAC नामकरण.
समघटकता.
इलेक्ट्रॉनिक परिणाम.
मध्यस्थ.
अभिक्रिया प्रकार, E⁺, Nu⁻.
मूलद्रव्य ओळख आणि विश्लेषण.

अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → सूत्र लक्षात ठेवा → उदाहरण सोडवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.