धडा 1: भारताची भौगोलिक विविधता (Geographical Diversity of India)

मुख्य मुद्दे

• उत्तरेला हिमालय, पश्चिमेला थरचे वाळवंट आणि अरबी समुद्र, दक्षिणेला हिंदी महासागर, पूर्वेला बंगालचा उपसागर: या नैसर्गिक सीमा आहेत.
• या सीमांनी भारताला उर्वरित आशियापासून काहीसे वेगळे केले आणि येथील हवामान, संस्कृती व इतिहास घडवण्यात मोठी भूमिका बजावली.
• भौतिक नकाशावरील वेगवेगळे रंग जमिनीची उंची दाखवतात; नकाशा वाचताना आधी त्याची रंगसूची (legend) पाहा.
• भारत आशिया खंडाचाच भाग आहे, म्हणून त्याच्या मोठ्या प्रदेशाला 'उपखंड' म्हणतात, स्वतंत्र खंड नाही.

• सोपे : भारताच्या पूर्वेला कोणता उपसागर आहे? → बंगालचा उपसागर.
• मध्यम : उपखंड का म्हणतात? → तो आशिया खंडाचा भाग आहे आणि शेजारी देशांसह एक विशिष्ट प्रदेश बनवतो.
• परीक्षेसारखे : भारताचे पाच विभाग सांगा. → पर्वतरांग (हिमालय), मैदान, वाळवंट, द्वीपकल्पीय पठार, बेटे; प्रत्येकाचे एक वैशिष्ट्य जोडल्यास पूर्ण गुण मिळतात.

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• निर्मिती: फार पूर्वी भारत 'गोंडवाना' नावाच्या मोठ्या भूभागाचा भाग होता. तो तुटून उत्तरेकडे सरकला आणि सुमारे 5 कोटी वर्षांपूर्वी युरेशियाला धडकला. जमीन गालिच्यासारखी चुरगळून वर उचलली गेली आणि हिमालय तयार झाला. भारत अजूनही वर्षाला सुमारे 5 सेमी पुढे सरकतो, म्हणून हिमालय वर्षाला सुमारे 5 मिमी वाढतो.
• तीन रांगा: हिमाद्री (सर्वांत उंच, बारमाही बर्फ, एव्हरेस्ट व कांचनगंगा, वस्ती कमी), हिमाचल (मध्यम उंच, सौम्य हवामान, शिमला, दार्जिलिंग, नैनिताल, मसुरी यांसारखी थंड हवेची ठिकाणे), शिवालिक (सर्वांत बाहेरची, कमी उंचीच्या टेकड्या व दाट जंगल, मैदानाकडे जाणारा टप्पा).
• आशियाचा जलस्तंभ: उन्हाळ्यात बर्फ वितळते आणि गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा या नद्यांना पाणी मिळते. भागीरथी नदी उत्तराखंडातील गौमुखापासून, गंगोत्री हिमनदीच्या काठावरून, सुरू होते.
• लडाख हे थंड वाळवंट आहे: हिवाळ्यात तापमान -30 °C पेक्षा खाली, पाऊस अत्यल्प, भूभाग चंद्रासारखा (म्हणून 'मूनलँड'). पँगाँग त्सो हे खारट पाण्याचे सरोवर आहे. याक दूध, लोकर, वाहतुकीसाठी उपयोगी पडतो.
• सोपे : भारत वर्षाला किती सेमी उत्तरेकडे सरकतो? → सुमारे 5 सेमी.
• मध्यम : हिमालय 1000 वर्षांत किती वाढेल? → 5 मिमी × 1000 = 5000 मिमी = 5 मीटर.
• परीक्षेसारखे : हिमाद्री आणि शिवालिक यांची तुलना करा. → हिमाद्री: सर्वांत उंच, बारमाही बर्फ, वस्ती कमी. शिवालिक: सर्वांत कमी उंचीची, टेकड्या व जंगल, मैदानाला लागून.

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• शेती: सुपीक माती आणि पाणी यामुळे येथे भरपूर पिके, एकाच जमिनीत अनेक पिके (बहुपीक पद्धत) घेतली जातात. भारताची मोठी लोकसंख्या येथे राहते.
• वाहतूक: सपाट जमिनीमुळे रस्ते व रेल्वेचे जाळे सोपे झाले. हजारो वर्षांपासून गंगा, ब्रह्मपुत्रा व इतर नद्या प्रवास आणि व्यापारासाठी वापरल्या गेल्या.
• वीज: नद्यांवर जलविद्युत निर्मिती होते. ब्रह्मपुत्रा उन्हाळ्यात कोरडी न होता मोठी होते, कारण हिमालयातील बर्फ वितळून तिला पाणी मिळते. दिल्ली यमुनेच्या काठी वसलेली आहे.
• वन्यजीव: वाघ (प्रोजेक्ट टायगरमुळे पुन्हा वाढ), भारतीय मगर (घडियाल, नामशेष होण्याच्या मार्गावर), ग्रे लंगूर आणि राष्ट्रीय पक्षी मोर.
• सोपे : मैदानातील जमीन सुपीक का आहे? → नद्या खनिजे आणतात.
• मध्यम : येथे लोकसंख्या जास्त का? → सपाट जमीन + सुपीक माती + पाणी = शेतीला उत्तम, म्हणून वस्ती वाढली.
• परीक्षेसारखे : हिमालयाचा मैदानातील शेतकऱ्यांना कसा फायदा होतो? → बर्फ वितळते → नद्या वाहतात → पाणी व खनिजे मैदानात येतात → पिके येतात.

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• टेकाडांचा आकार टिकत नाही: वारा बदलला की वाळू पुन्हा नव्या आकारात सरकते. दिवसा खूप उष्णता, रात्री थंडी आणि पाण्याचा अभाव यामुळे वाळवंट नैसर्गिक अडथळा बनते.
• जीवन: पाणी दुर्मिळ, म्हणून स्त्रिया दूरून पाणी आणतात. राजस्थानात टाके (टांका / कुंड) पावसाचे पाणी साठवतात. अन्न, कपडे आणि जीवनशैली कठोर हवामानाला साजेशी असते.
• अरवली: सर्वोच्च शिखर माउंट आबू (1700 मीटरपेक्षा जास्त), पण बहुतेक टेकड्या 300 ते 900 मीटर उंच. दिल्ली, हरियाणा, राजस्थान, गुजरात या राज्यांतून ती जाते. माउंट आबू ते जोधपूर साधारण साडेचार तासांचा प्रवास पूर्णपणे वेगळी भूरचना दाखवतो.
• उपयोग: संगमरवर, ग्रॅनाइट, जस्त, तांबे यांसारखी खनिजे; चित्तौडगड, कुंभलगड, रणथंभोर हे किल्ले. सर्वांत महत्त्वाचे काम: अरवली थरचे वाळवंट पूर्वेकडे पसरण्यापासून रोखते.
• सोपे : अरवलीचे सर्वोच्च शिखर कोणते? → माउंट आबू.
• मध्यम : वाळूचे टेकाड आकार का बदलतात? → वाऱ्याची दिशा बदलली की वाळू सरकते.
• परीक्षेसारखे : अरवलीचे महत्त्व लिहा. → थरला पूर्वेकडे वाढू देत नाही; खनिजे; ऐतिहासिक किल्ले.

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• सीमा: पश्चिमेला पश्चिम घाट (उंच, भिंतीसारखे, किनाऱ्याजवळ; उत्तर भागाला सह्याद्री), पूर्वेला पूर्व घाट (कमी उंच, तुटक टेकड्या). दोन्हींमधले विस्तीर्ण उंचवट्याचे पठार म्हणजे दख्खनचे पठार.
• नद्या: पठार थोडे पूर्वेकडे झुकलेले असल्याने गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, महानदी पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागरात वाहतात. नर्मदा आणि तापी पश्चिमेकडे अरबी समुद्रात वाहतात.
• संपत्ती: खनिजे, जंगले, सुपीक जमीन, धबधबे आणि जलविद्युत. कोळसा हे जीवाश्म इंधन असून वीजनिर्मितीस उपयुक्त पण जागतिक तापमानवाढीस हातभार लावते.
• लोक आणि जीवसृष्टी: संथाल, गोंड, बैगा, भिल्ल, कोरकू या आदिवासी जमाती दाट जंगलात राहतात; पश्चिम घाटात सिंहपुच्छ माकड, किंग कोब्रा आढळतात आणि तो युनेस्कोचा जागतिक वारसा आहे.
• सोपे : कोणते घाट जास्त उंच आहेत? → पश्चिम घाट.
• मध्यम : गोदावरी पूर्वेकडे का वाहते? → पठार पूर्वेकडे थोडे झुकलेले आहे.
• परीक्षेसारखे : द्वीपकल्पीय पठार हे नाव का? → पठार असून तीन बाजूंनी अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर व हिंदी महासागर आहेत.

फरक ओळखा

मुख्य मुद्दे

• पश्चिम किनारा (गुजरात ते केरळ, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटकमार्गे): पश्चिम घाटातून वेगाने येणाऱ्या छोट्या नद्या खाड्या (मुखखाड्या) बनवतात; नर्मदा व तापीच्या मुखखाड्या सर्वांत मोठ्या. घाट समुद्राच्या अगदी जवळ आणि अनेक महत्त्वाची बंदरे.
• पूर्व किनारा (गंगा त्रिभुज प्रदेश ते कन्याकुमारी): रुंद मैदान आणि महानदी, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी यांचे सुपीक त्रिभुज प्रदेश; चिल्का आणि पुलिकत सरोवरे.
• बेटे: लक्षद्वीप (अरबी समुद्र, 36 प्रवाळ बेटे) आणि अंदमान-निकोबार (बंगालचा उपसागर, 500 पेक्षा जास्त ज्वालामुखीय बेटे). बॅरन बेट हा भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी. अंदमानातील सेल्युलर तुरुंगात अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना ठेवले होते.
• सुंदरबन आणि ईशान्य: गंगा-ब्रह्मपुत्रा त्रिभुज प्रदेशातील सुंदरबन (निम्मे भारतात, निम्मे बांगलादेशात) खारफुटीची जंगले व रॉयल बंगाल टायगरसाठी प्रसिद्ध. मेघालय पठारातील गारो, खासी, जैंतिया टेकड्यांत पाऊस जगात सर्वाधिक असतो; मॉलिन्नॉन्ग गाव स्वच्छतेसाठी आणि जिवंत मुळांचे पूल प्रसिद्ध.
• सोपे : भारताचा किनारा किती लांब आहे? → 7500 किमीपेक्षा जास्त.
• मध्यम : पश्चिम किनाऱ्यावर त्रिभुज प्रदेश कमी का? → नद्या लहान व वेगवान, खाड्या (मुखखाड्या) तयार होतात.
• परीक्षेसारखे : अंदमान-निकोबारचे महत्त्व लिहा. → मोक्याचे स्थान (सागरावर नजर), जैवविविधता, सेल्युलर तुरुंगाचा इतिहास.

फरक ओळखा