प्रकाशाचे स्रोत: स्वयंप्रकाशी आणि अप्रकाशी वस्तू
वीज गेल्यावर तुम्ही पणती लावता. ज्योत स्वतःच चमकते, पण तिच्या शेजारची स्टीलची ताट चमकते ते फक्त ज्योतीचा प्रकाश त्यावर पडतो म्हणून. पणती दूर केली की ताट अंधारात दिसेनासे होते.
जे पदार्थ स्वतःचा प्रकाश बाहेर टाकतात त्यांना स्वयंप्रकाशी वस्तू म्हणतात. सूर्य हा पृथ्वीवरील नैसर्गिक प्रकाशाचा मुख्य स्रोत आहे; तारे, वीज, नैसर्गिक आग आणि काजव्यांसारखे काही प्राणीही स्वतःचा प्रकाश देतात. नंतर माणसाने कृत्रिम स्रोत बनवले: तेल किंवा मेणावर पेटणारी आग, मग विजेचे बल्ब, ट्यूबलाईट आणि एलईडी दिवे. जे पदार्थ प्रकाश देत नाहीत ते अप्रकाशी असतात, उदा. चंद्र, आरसा, पुस्तक किंवा टेबल. एखाद्या स्वयंप्रकाशी स्रोताचा प्रकाश त्यांच्यावर पडून परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांत येतो म्हणून आपल्याला ते दिसतात. म्हणजे चांदणे हे फक्त परावर्तित सूर्यप्रकाश आहे. एलईडी दिवे खूप कमी वीज वापरतात, जास्त उजळ असतात आणि जास्त काळ टिकतात, म्हणून पैसे वाचतात आणि पर्यावरणाला फायदा होतो; बंद पडलेला एलईडी दिवा कचऱ्यात न टाकता पुनर्चक्रित करावा.
आकृतीत : स्वयंप्रकाशी वस्तू प्रकाश निर्माण करतात; अप्रकाशी वस्तू परावर्तित प्रकाशाने दिसतात.
नियम 1 : स्वयंप्रकाशी वस्तू स्वतःचा प्रकाश देतात — त्या नैसर्गिक किंवा कृत्रिम असू शकतात.
- सोपे : सूर्य आणि तारा या नैसर्गिक स्वयंप्रकाशी वस्तू आहेत.
- मध्यम : मेणबत्तीची ज्योत आणि बल्ब या कृत्रिम स्वयंप्रकाशी वस्तू आहेत.
- परीक्षेसाठी : काजवा ही जिवंत स्वयंप्रकाशी वस्तू आहे.
नियम 2 : अप्रकाशी वस्तू फक्त परावर्तित प्रकाशाने दिसतात — आजूबाजूला प्रकाशस्रोत नसेल तर त्या दिसत नाहीत.
- सोपे : पुस्तकावरून प्रकाश परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांत येतो म्हणून ते दिसते.
- मध्यम : चंद्र सूर्यप्रकाश परावर्तित करून चमकतो.
- परीक्षेसाठी : शुक्र रात्रीच्या आकाशात स्वतःच्या प्रकाशाने नाही, तर परावर्तित सूर्यप्रकाशाने चमकतो.
स्वयंप्रकाशी वस्तू स्वतःचा प्रकाश देतात; चंद्रासारख्या अप्रकाशी वस्तू परावर्तित प्रकाशाने दिसतात. एलईडी दिवे वीज वाचवतात.
चंद्र किंवा चकचकीत आरसा स्वतःचा प्रकाश देतो असे वाटणे. ते फक्त त्यांच्यावर पडलेला प्रकाश परत पाठवतात.
आठवणीची युक्ती : स्व-प्र — स्वयंप्रकाशी = स्वतःचा प्रकाश.
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरणे |
|---|---|---|
| नैसर्गिक स्वयंप्रकाशी | स्वतःचा प्रकाश देते, निसर्गात आढळते | सूर्य, तारे, वीज, काजवा |
| कृत्रिम स्वयंप्रकाशी | माणसाने बनवलेला प्रकाशस्रोत | मेणबत्ती, बल्ब, ट्यूबलाईट, एलईडी दिवा |
| अप्रकाशी | स्वतःचा प्रकाश नसतो | चंद्र, आरसा, पुस्तक, टेबल |
| एलईडी दिवा | आधुनिक विजेचा प्रकाशस्रोत | कमी वीज, जास्त उजेड, जास्त आयुष्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्वयंप्रकाशी वस्तू म्हणजे काय?
- 2तीन नैसर्गिक स्वयंप्रकाशी वस्तूंची नावे सांगा.
- 3प्रकाशाचे तीन कृत्रिम स्रोत सांगा.
- 4अप्रकाशी वस्तू म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 5चंद्राला अप्रकाशी का म्हणतात?
- 6अप्रकाशी वस्तू आपल्याला कशी दिसते?
- 7एलईडी दिव्यांचे दोन फायदे सांगा.
- 8बंद पडलेल्या एलईडी दिव्याचे काय करावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जे पदार्थ स्वतःचा प्रकाश देतात.
- 2सूर्य, तारे आणि वीज (तसेच काजवे).
- 3मेणबत्ती, विजेचा बल्ब आणि एलईडी दिवा.
- 4जे पदार्थ स्वतःचा प्रकाश देत नाहीत, उदा. चंद्र आणि पुस्तक.
- 5कारण तो स्वतः प्रकाश निर्माण करत नाही; तो फक्त सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो.
- 6स्वयंप्रकाशी स्रोताचा प्रकाश त्यावर पडून परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांत येतो.
- 7ते कमी वीज वापरतात आणि जास्त काळ टिकतात.
- 8तो पुनर्चक्रित करावा किंवा योग्य प्रकारे टाकून द्यावा; कचऱ्यात टाकू नये.
प्रकाश सरळ रेषेत जातो
पडद्याच्या फटीतून धुळीने भरलेल्या खोलीत येणारा अरुंद सूर्यकिरण सरळ चमकदार काठीसारखा दिसतो. अंधारातील टॉर्चचा झोत स्वतःहून कधी वळण घेत नाही; भिंतीने अडवला तर प्रकाश तिथेच थांबतो.
प्रकाश कसा जातो ते तपासण्यासाठी तीन पुठ्ठ्यांच्या कार्डवर अगदी एकाच उंचीवर एकेक छिद्र पाडा आणि ती रांगेत उभी करा; एका टोकाला टॉर्च आणि दुसऱ्या टोकाला पडदा ठेवा. तीनही छिद्रे एकाच सरळ रेषेत असतील तेव्हा पडद्यावर चमकदार ठिपका दिसतो. एक कार्ड थोडे बाजूला किंवा वर-खाली सरकवा की ठिपका नाहीसा होतो. दुसऱ्या प्रयोगात मेणबत्तीची ज्योत सरळ लवचिक नळीतून दिसते पण वाकलेल्या नळीतून दिसत नाही (मेणबत्ती फक्त मोठ्यांच्या देखरेखीखाली वापरा). दुधाचा एक थेंब घातलेल्या पाण्यात लेझर पॉइंटर तेच दाखवतो, पण तो फक्त शिक्षकांनीच वापरावा आणि कोणाच्याही डोळ्यांवर कधीही रोखू नये. यावरून प्रकाश सरळ रेषेत जातो हे समजते. प्रकाशाचा अरुंद झोत बाण असलेल्या रेषेने दाखवतात, त्याला किरण म्हणतात.
आकृतीत : छिद्रे किंवा नळी सरळ रेषेत असतील तरच प्रकाश पुढे जातो.
नियम 1 : प्रकाश सरळ रेषेत जातो — तो स्वतःहून वळण घेऊ शकत नाही.
- सोपे : तीनही छिद्रे एका रेषेत असतील तरच ठिपका दिसतो.
- मध्यम : ज्योत सरळ नळीतून दिसते पण वाकलेल्या नळीतून दिसत नाही.
- परीक्षेसाठी : दुधाळ पाण्यातील लेझर किरण सरळ रेषेसारखा दिसतो.
नियम 2 : अडवलेला सरळ मार्ग प्रकाश थांबवतो — दिवा आणि आपले डोळे यांच्यामध्ये घन वस्तू असेल तर दिवा दिसत नाही.
- सोपे : एक कार्ड बाजूला सरकवले की मार्ग अडतो आणि ठिपका नाहीसा होतो.
- मध्यम : भिंतीच्या पलीकडे उभा असलेला मित्र दिसत नाही कारण भिंत सरळ मार्ग अडवते.
- परीक्षेसाठी : नळी वाकवली की ज्योतीकडे जाणारा सरळ मार्ग अडतो.
प्रकाश सरळ रेषेत जातो; वळण किंवा घन अडथळा त्याला थांबवतो. किरण म्हणजे प्रकाशाचा मार्ग दाखवणारी बाणाची पातळ रेषा.
वाकलेल्या नळीतून प्रकाश वाकून जातो असे वाटणे. तसे होत नाही; ज्योत दिसेनाशी होते.
आठवणीची युक्ती : रेषेत — छिद्रे रेषेत आणली की प्रकाश पुढे जातो.
फरक ओळखा
| प्रयोग | आपण काय करतो | काय दिसते |
|---|---|---|
| तीन कार्ड | छिद्रे एका रेषेत | पडद्यावर चमकदार ठिपका |
| तीन कार्ड | एक कार्ड बाजूला | पडद्यावर ठिपका नाही |
| नळी | सरळ नळी | मेणबत्तीची ज्योत दिसते |
| नळी | वाकलेली नळी | ज्योत दिसत नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1छिद्रे असलेल्या तीन कार्डांनी प्रकाश सरळ जातो हे कसे दाखवता येते?
- 2एक कार्ड बाजूला सरकवले तर काय होते? का?
- 3सरळ नळीतून मेणबत्तीची ज्योत दिसते पण वाकलेल्या नळीतून का दिसत नाही?
- 4दोन्ही प्रयोगांवरून कोणता निष्कर्ष निघतो?
- 5प्रकाशाचा किरण म्हणजे काय?
- 6लेझरच्या प्रयोगात पाण्यात दुधाचा थेंब का घालतात?
- 7लेझर पॉइंटरबाबत कोणता सुरक्षा नियम पाळावा?
- 8भिंतीच्या पलीकडे उभा असलेला मित्र आपल्याला का दिसत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्व छिद्रे एका सरळ रेषेत असतील तरच पडद्यावर ठिपका दिसतो.
- 2ठिपका नाहीसा होतो, कारण छिद्रे रेषेत राहत नाहीत आणि प्रकाश अडतो.
- 3प्रकाश सरळ रेषेत जातो आणि वळणावर वाकू शकत नाही.
- 4प्रकाश सरळ रेषेत जातो.
- 5बाण असलेल्या रेषेने दाखवलेला प्रकाशाचा अरुंद झोत.
- 6झोत सहज दिसावा म्हणून.
- 7तो शिक्षकांच्या देखरेखीखालीच वापरावा आणि कोणाच्याही डोळ्यांवर रोखू नये.
- 8प्रकाश सरळ जातो आणि भिंत त्याचा मार्ग अडवते.
पारदर्शक, अर्धपारदर्शक आणि अपारदर्शक पदार्थ
स्वच्छ बाटलीतून आतले पाणी दिसते. बाथरूमची धुरकट काच दिवसाचा प्रकाश आत येऊ देते, पण बाहेर कोण आहे ते दिसत नाही. लाकडी दरवाजातून काहीच जात नाही.
वेगवेगळे पदार्थ किती प्रकाश आरपार जाऊ देतात यात फरक असतो. पारदर्शक पदार्थांतून, उदा. स्वच्छ काचेतून, प्रकाश जवळजवळ पूर्णपणे जातो, म्हणून मागच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात. अर्धपारदर्शक पदार्थांतून, उदा. बटर पेपर किंवा धुरकट काच, प्रकाश अंशतः जातो, म्हणून मागच्या वस्तू अंधुक दिसतात. अपारदर्शक पदार्थांतून, उदा. लाकडी फळी किंवा स्टीलचे ताट, प्रकाश जात नाही. हे तपासण्यासाठी मंद प्रकाशाच्या खोलीत टॉर्चचा प्रकाश पडद्यावर टाका, प्रत्येक वस्तू काय करेल याचा अंदाज लिहा, मग ती झोतात ठेवून निरीक्षण करा. निरीक्षण अंदाजापेक्षा वेगळे आले तर निरीक्षण मान्य करा आणि आपली कल्पना सुधारा.
आकृतीत : तीन प्रकारच्या पदार्थांतून प्रकाश पूर्ण, अंशतः किंवा अजिबात जात नाही.
नियम 1 : पारदर्शक पदार्थ जवळजवळ सर्व प्रकाश जाऊ देतात — त्यांतून आपल्याला स्पष्ट दिसते.
- सोपे : स्वच्छ काच पारदर्शक असते.
- मध्यम : स्वच्छ प्लास्टिकची बाटली पारदर्शक असते.
- परीक्षेसाठी : हवा पारदर्शक असते.
नियम 2 : अर्धपारदर्शक पदार्थ थोडा प्रकाश जाऊ देतात; अपारदर्शक काहीच नाही — अर्धपारदर्शक पदार्थांतून वस्तू अंधुक दिसतात; अपारदर्शक पदार्थ दृश्य अडवतात.
- सोपे : बटर पेपर अर्धपारदर्शक असतो.
- मध्यम : बाथरूमची धुरकट खिडकी अर्धपारदर्शक असते.
- परीक्षेसाठी : स्टीलचे ताट अपारदर्शक असते.
पारदर्शक: प्रकाश जवळजवळ पूर्ण जातो. अर्धपारदर्शक: अंशतः. अपारदर्शक: अजिबात नाही. चाचणीत आधी अंदाज, मग निरीक्षण आणि कल्पनेत सुधारणा.
अर्धपारदर्शक पदार्थ सर्व प्रकाश अडवतो असे वाटणे. अर्धपारदर्शक पदार्थ काही प्रकाश जाऊ देतो, पण स्पष्ट दृश्य देत नाही.
आठवणीची युक्ती : पा-अ-अ — पूर्ण, अंशतः, नाही: पारदर्शक, अर्धपारदर्शक, अपारदर्शक.
फरक ओळखा
| प्रकार | प्रकाश जातो | उदाहरणे |
|---|---|---|
| पारदर्शक | जवळजवळ पूर्णपणे | स्वच्छ काच, स्वच्छ प्लास्टिक बाटली |
| अर्धपारदर्शक | अंशतः | बटर पेपर, धुरकट काच |
| अपारदर्शक | अजिबात नाही | लाकडी फळी, स्टीलचे ताट |
| चाचणी | टॉर्च, वस्तू, पडदा | आधी अंदाज, मग निरीक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पारदर्शक पदार्थ म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 2अर्धपारदर्शक पदार्थ म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 3अपारदर्शक पदार्थ म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 4धुरकट खिडकीतून बाहेरच्या वस्तू स्पष्ट का दिसत नाहीत?
- 5टॉर्च आणि पडद्याच्या प्रयोगात पदार्थाची चाचणी कशी करतात?
- 6चाचणीआधी अंदाज का लिहितो?
- 7निरीक्षण अंदाजापेक्षा वेगळे आले तर काय करावे?
- 8हवा पारदर्शक, अर्धपारदर्शक की अपारदर्शक आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्यांतून प्रकाश जवळजवळ पूर्णपणे जातो ते पदार्थ, उदा. स्वच्छ काच.
- 2ज्यांतून प्रकाश अंशतः जातो ते पदार्थ, उदा. बटर पेपर.
- 3ज्यांतून प्रकाश जात नाही ते पदार्थ, उदा. लाकडी फळी.
- 4ती अर्धपारदर्शक आहे, म्हणून प्रकाश आत येतो पण वस्तू अंधुक दिसतात.
- 5पदार्थ टॉर्च आणि पडदा यांच्यामध्ये ठेवून पडद्यावर किती प्रकाश पोहोचतो ते पाहतात.
- 6निरीक्षणाशी तुलना करून फरकातून शिकण्यासाठी.
- 7निरीक्षण मान्य करून आपली कल्पना सुधारावी.
- 8पारदर्शक, कारण त्यातून प्रकाश जवळजवळ पूर्णपणे जातो.
सावली कशी पडते
उन्हाळ्याच्या दुपारी झाडाखाली उभे राहिलात तर जमिनीवर एक गडद पट्टा दिसतो, जिथे सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही. दिव्यासमोर धरलेल्या हाताची भिंतीवर ससा किंवा पक्ष्याची आकृती दिसते.
सावली म्हणजे एखाद्या वस्तूने प्रकाश अडवल्यामुळे जिथे प्रकाश पोहोचत नाही तो गडद भाग. प्रकाश सरळ रेषेत जात असल्याने त्याच्या मार्गातील अपारदर्शक वस्तू त्याला थांबवते. सावली पाहायला प्रकाशाचा स्रोत, अपारदर्शक वस्तू आणि पडदा लागतो (भिंत, जमीन किंवा फरशी पडदा बनू शकते). प्रकाश, वस्तू किंवा पडदा काढला की सावली नाहीशी होते. टॉर्च आणि पडदा स्थिर असताना वस्तू टॉर्चकडे सरकवली तर सावली मोठी होते, पडद्याकडे सरकवली तर लहान होते आणि वस्तू तिरपी केली तर आकार बदलतो. अपारदर्शक वस्तूंची सावली गडद, अर्धपारदर्शक वस्तूंची फिकट आणि काही पारदर्शक वस्तूंचीही धूसर पडते. अपारदर्शक वस्तूच्या रंगामुळे सावलीचा रंग बदलत नाही. सूर्य डोक्यावर असताना, म्हणजे दुपारी बारा वाजण्याच्या सुमारास, तुमची सावली सर्वात लहान असते. अनेक भारतीय प्रदेशांत चालणाऱ्या सावल्यांच्या बाहुल्यांच्या खेळात प्रकाश आणि पडदा यांच्यामध्ये चपट्या आकृत्या ठेवतात.
आकृतीत : सावलीला प्रकाश, अपारदर्शक वस्तू आणि पडदा लागतो; तिचा आकार वस्तूच्या जागेवर अवलंबून असतो.
सावली कशी पडते
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : सावलीसाठी प्रकाशस्रोत, अपारदर्शक वस्तू आणि पडदा लागतो — यांपैकी कोणतेही एक काढले की सावली पडत नाही.
- सोपे : टॉर्च आणि भिंतीमध्ये ठेवलेला चेंडू भिंतीवर सावली पाडतो.
- मध्यम : टॉर्च बंद केला की सावली नाहीशी होते.
- परीक्षेसाठी : चेंडू काढला की सावली जाते आणि तेजस्वी ठिपका राहतो.
नियम 2 : सावलीचा आकार वस्तू कुठे आहे त्यावर अवलंबून असतो — वस्तूच्या रंगामुळे सावलीचा रंग बदलत नाही.
- सोपे : चेंडू टॉर्चच्या जवळ नेला की सावली मोठी होते.
- मध्यम : चेंडू भिंतीच्या जवळ नेला की सावली लहान होते.
- परीक्षेसाठी : लाल पुस्तक आणि निळे पुस्तक दोघांच्या सावल्या गडद असतात.
अपारदर्शक वस्तूने प्रकाश अडवला की सावली पडते. स्रोत, वस्तू आणि पडदा लागतो; जागेनुसार आकार ठरतो आणि वस्तूच्या रंगाने सावलीचा रंग बदलत नाही.
लाल वस्तूची सावली लाल असते असे वाटणे. वस्तूचा रंग कोणताही असो, अपारदर्शक वस्तूची सावली गडदच दिसते.
आठवणीची युक्ती : स्रो-व-प — स्रोत, वस्तू, पडदा = सावली.
फरक ओळखा
| बदल | सावलीचे काय होते | कारण |
|---|---|---|
| टॉर्च बंद केला | सावली नाहीशी होते | प्रकाशस्रोत नाही |
| वस्तू टॉर्चजवळ | सावली मोठी होते | जास्त प्रकाश अडतो |
| वस्तू पडद्याजवळ | सावली लहान होते | सावली कमी पसरते |
| वस्तूचा रंग बदलला | सावलीचा रंग तोच राहतो | अपारदर्शक वस्तू प्रकाश अडवतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सावली म्हणजे काय?
- 2सावली पाहण्यासाठी कोणत्या तीन गोष्टी लागतात?
- 3अपारदर्शक, अर्धपारदर्शक आणि पारदर्शक वस्तूंच्या सावल्यांत काय फरक असतो?
- 4वस्तू टॉर्चकडे सरकवली तर सावलीचे काय होते?
- 5वस्तू पडद्याकडे सरकवली तर सावलीचे काय होते?
- 6अपारदर्शक वस्तूच्या रंगाने तिच्या सावलीचा रंग बदलतो का?
- 7दिवसभरात तुमची सावली सर्वात लहान केव्हा असते?
- 8सावल्यांच्या बाहुल्यांचा खेळ कसा केला जातो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तूने प्रकाश अडवल्यामुळे जिथे प्रकाश पोहोचत नाही तो गडद भाग.
- 2प्रकाशाचा स्रोत, अपारदर्शक वस्तू आणि पडदा.
- 3अपारदर्शक वस्तूंची सावली गडद, अर्धपारदर्शक वस्तूंची फिकट आणि काही पारदर्शक वस्तूंची धूसर पडते.
- 4सावली मोठी होते.
- 5सावली लहान होते.
- 6नाही, सावली गडदच राहते.
- 7दुपारच्या सुमारास, जेव्हा सूर्य आकाशात उंच असतो.
- 8प्रकाशस्रोत आणि पडदा यांच्यामध्ये चपट्या आकृत्या ठेवून हलवल्या जातात.
आरशाने होणारे प्रकाशाचे परावर्तन
एक मूल उन्हात छोटा आरसा धरून वर्गाच्या भिंतीवर नाचणारा चमकदार ठिपका पाठवते. हात थरथरला की ठिपका उड्या मारतो, पण सूर्य हललेला नसतो.
चकचकीत पृष्ठभाग, उदा. घासून चमकवलेले स्टीलचे ताट किंवा सपाट आरसा (सपाट, वक्र नसलेला आरसा), प्रकाशाला नवी दिशा देऊ शकतो. उन्हात आरसा धरून तिरपा केला तर भिंतीवरचा ठिपका सरकतो. आरशावर पडल्यावर प्रकाशाच्या दिशेत होणाऱ्या या बदलाला प्रकाशाचे परावर्तन म्हणतात. हे नीट पाहण्यासाठी कंगव्याच्या एका फटीशिवाय सर्व फटी झाकून पातळ झोत तयार करा, मंद प्रकाशाच्या खोलीत पांढऱ्या कागदावरून टॉर्चचा झोत फटीतून सोडा आणि झोतात आरसा ठेवा; आरशाजवळ झोत आपला मार्ग बदलतो. परावर्तनाआधी आणि नंतरही प्रकाश सरळ रेषांतच जातो. बहुतेक अप्रकाशी वस्तू आपल्याला दिसतात कारण त्यांच्यावरून प्रकाश परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांत येतो. सूर्यप्रकाशातील आरशाचा प्रयोग शिक्षकांच्या देखरेखीखालीच करावा आणि परावर्तित झोत कोणाच्याही डोळ्यांवर कधीही रोखू नये.
आकृतीत : आरसा प्रकाशाच्या झोताची दिशा बदलतो; याला परावर्तन म्हणतात.
आरशाने होणारे प्रकाशाचे परावर्तन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : आरशावर पडलेल्या प्रकाशाची दिशा आरसा बदलतो — दिशेतील या बदलाला परावर्तन म्हणतात.
- सोपे : उन्हात आरसा धरला की भिंतीवर चमकदार ठिपका पडतो.
- मध्यम : आरसा तिरपा केला की ठिपका नव्या जागी सरकतो.
- परीक्षेसाठी : पातळ झोत आरशाजवळ वळतो आणि मग पुन्हा सरळ जातो.
नियम 2 : परावर्तनाआधी आणि नंतर प्रकाश सरळ जातो — फक्त आरशाजवळच दिशा बदलते.
- सोपे : फटीतला झोत आरशापर्यंत जाताना सरळ असतो.
- मध्यम : आरशातून निघाल्यानंतरही तो पुन्हा सरळ जातो.
- परीक्षेसाठी : आरसा नसता तर झोत सरळच गेला असता.
परावर्तन म्हणजे सपाट आरशासारख्या चकचकीत पृष्ठभागाजवळ प्रकाशाच्या दिशेत होणारा बदल. त्याआधी आणि नंतर प्रकाश सरळ जातो. परावर्तित झोत डोळ्यांवर कधीही रोखू नका.
आरसा प्रकाश निर्माण करतो असे वाटणे. आरसा फक्त त्यावर पडलेला प्रकाश परत पाठवतो.
आठवणीची युक्ती : उसळी — परावर्तन म्हणजे प्रकाशाची पृष्ठभागावरून उसळी.
फरक ओळखा
| साधन | ते काय करते | परिणाम |
|---|---|---|
| सपाट आरसा | प्रकाश परावर्तित करतो | भिंतीवर चमकदार ठिपका पडतो |
| आरसा तिरपा करणे | परावर्तित दिशा बदलते | भिंतीवरचा ठिपका सरकतो |
| फट आणि कंगवा | पातळ झोत बनवतात | झोताचा मार्ग सहज दिसतो |
| सुरक्षा | डोळ्यांवर कधीही रोखू नये | डोळ्यांचे संरक्षण होते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रकाशाचे परावर्तन म्हणजे काय?
- 2कोणते पृष्ठभाग प्रकाश चांगला परावर्तित करतात?
- 3आरसा तिरपा केला तर भिंतीवरच्या प्रकाशाच्या ठिपक्याचे काय होते?
- 4कंगव्याच्या प्रयोगात पातळ झोत कसा तयार करतात?
- 5झोताच्या मार्गात आरसा ठेवला तर झोताचे काय होते?
- 6परावर्तनाआधी आणि नंतर प्रकाश सरळ रेषेत जातो का?
- 7परावर्तित सूर्यकिरण कोणाच्याही डोळ्यांवर का रोखू नये?
- 8पुस्तकासारखी अप्रकाशी वस्तू आपल्याला कशी दिसते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आरसा किंवा चकचकीत पृष्ठभागावर पडल्यावर प्रकाशाच्या दिशेत होणारा बदल.
- 2आरसा किंवा स्टीलचे ताट यांसारखे चकचकीत, घासलेले पृष्ठभाग.
- 3ठिपका नव्या जागी सरकतो.
- 4कंगव्याची एक पातळ फट सोडून इतर सर्व फटी झाकून आणि त्यातून टॉर्चचा प्रकाश सोडून.
- 5झोताची दिशा आरशाजवळ बदलते.
- 6हो, परावर्तनाआधी आणि नंतर तो सरळ जातो.
- 7कारण त्यामुळे डोळ्यांना इजा होऊ शकते.
- 8स्वयंप्रकाशी स्रोताचा प्रकाश पुस्तकावरून परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांत येतो.
सपाट आरशातील प्रतिमा आणि पार्श्व उलटापालट
कपाटाच्या आरशासमोर उभे राहिलात तर काचेच्या मागे उभा असलेला दुसरा 'तुम्ही' दिसतो. तुम्ही डावा हात उचलला की आरशातला 'तुम्ही' आपल्या उजव्या बाजूचा हात उचलतो असे वाटते.
आरशात दिसणाऱ्या चित्राला प्रतिमा म्हणतात; आरशासमोरच्या वस्तूला वस्तू म्हणतात. सपाट आरशातील प्रतिमेची वैशिष्ट्ये: ती आरशाच्या मागे दिसते, वस्तू आरशासमोर जितक्या अंतरावर असते तितक्याच अंतरावर मागे; ती वस्तूएवढ्याच आकाराची असते; ती सुलट (उभी) असते; ती पडद्यावर मिळवता येत नाही; आणि ती पार्श्व उलटी असते, म्हणजे डावे-उजवे अदलाबदल झालेले दिसते. तुम्ही जवळ गेलात की प्रतिमा जवळ येते; दूर गेलात की ती दूर जाते. पार्श्व उलटापालटीमुळेच रुग्णवाहिकेच्या पुढच्या भागावर AMBULANCE उलट लिहिलेले असते: पुढच्या वाहनचालकाला ते मागील आरशात बरोबर वाचता येते. A, H, M, O, T, U आणि X ही अक्षरे डावीकडून उजवीकडे उलटवली तरी तशीच दिसतात. पूर्वी आरसे दगड किंवा धातू घासून बनवत; धातूचा आरसा अरनमुला कन्नडी आजही केरळमध्ये बनतो.
आकृतीत : सपाट आरशातील प्रतिमा आरशामागे, वस्तूएवढी, सुलट आणि पार्श्व उलटी असते.
नियम 1 : सपाट आरशातील प्रतिमा वस्तूएवढी, सुलट असते आणि पडद्यावर मिळत नाही — ती वस्तू आरशासमोर जितक्या अंतरावर असते तितक्याच अंतरावर आरशामागे दिसते.
- सोपे : पेनची प्रतिमा पेनइतकीच मोठी असते.
- मध्यम : पेनचे टोक प्रतिमेतही वर दिसते, म्हणून प्रतिमा सुलट आहे.
- परीक्षेसाठी : आरशामागे पडदा ठेवला तर त्यावर प्रतिमा दिसत नाही.
नियम 2 : सपाट आरशातील प्रतिमा पार्श्व उलटी असते — डावे उजवे दिसते आणि उजवे डावे दिसते.
- सोपे : तुमचा उचललेला डावा हात प्रतिमेच्या उजव्या बाजूला दिसतो.
- मध्यम : AMBULANCE उलट लिहिलेले असते, म्हणजे मागच्या आरशात ते बरोबर वाचता येते.
- परीक्षेसाठी : A, H, O आणि T ही अक्षरे आरशात तशीच दिसतात.
सपाट आरसा आरशामागे वस्तूएवढी, सुलट, पार्श्व उलटी प्रतिमा तयार करतो, जी पडद्यावर मिळवता येत नाही.
प्रतिमा उलटी-पालटी म्हणजे डोक्यावर उभी असते असे वाटणे. ती सुलट असते; फक्त डावे-उजवे बदलते.
आठवणीची युक्ती : आ-सु-पा-प — आकार तोच, सुलट, पार्श्व उलटी, पडद्यावर नाही.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | सपाट आरशातील प्रतिमा | अर्थ |
|---|---|---|
| आकार | वस्तूएवढा | मोठा किंवा लहान नाही |
| जागा | आरशामागे | वस्तू समोर जितकी तितकीच मागे |
| दिशा | सुलट | डोक्यावर उभी नाही |
| डावे-उजवे | पार्श्व उलटी | डावे उजवे दिसते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आरशातील वस्तू आणि प्रतिमा म्हणजे काय?
- 2सपाट आरशाने तयार होणाऱ्या प्रतिमेची चार वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3सपाट आरशातील प्रतिमा पडद्यावर मिळवता येते का?
- 4तुम्ही आरशाजवळ गेलात तर तुमच्या प्रतिमेचे काय होते?
- 5पार्श्व उलटापालट म्हणजे काय?
- 6रुग्णवाहिकेच्या पुढच्या भागावर AMBULANCE उलट अक्षरांत का लिहितात?
- 7प्रतिमेसाठी 'सुलट' म्हणजे काय?
- 8केरळमध्ये आजही कोणत्या प्रकारचा आरसा बनतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तू म्हणजे आरशासमोरची गोष्ट; प्रतिमा म्हणजे आरशामागे दिसणारे चित्र.
- 2ती वस्तूएवढी, सुलट, पार्श्व उलटी असते आणि पडद्यावर मिळवता येत नाही.
- 3नाही, ती मिळवता येत नाही.
- 4तुमची प्रतिमाही आरशाजवळ येते.
- 5आरशातील प्रतिमेत डावे-उजवे अदलाबदल झालेले दिसणे.
- 6म्हणजे पुढच्या वाहनचालकांना ते त्यांच्या मागील आरशात बरोबर वाचता येते.
- 7सुलट म्हणजे उभी, डोक्यावर उभी नसलेली.
- 8अरनमुला कन्नडी नावाचा धातूचा आरसा.
सुईछिद्र कॅमेरा: उलटी प्रतिमा
सूर्यप्रकाशित दुपारी अंधाऱ्या शेडच्या भिंतीतील लहानशा छिद्रातून आत येणारा प्रकाश समोरच्या भिंतीवर बाहेरच्या झाडांचे अंधुक उलटे चित्र उमटवतो. अगदी साध्या 'कॅमेऱ्याला' भिंगही नसते.
सुईछिद्र कॅमेरा हे असे साधन आहे ज्यात वस्तूवरून येणारा प्रकाश सुईछिद्र नावाच्या लहानशा छिद्रातून जाऊन पडद्यावर प्रतिमा तयार करतो. पुठ्ठ्यात लहान छिद्र पाडा, एका बाजूला पेटती मेणबत्ती (मोठ्यांच्या देखरेखीखाली) आणि दुसऱ्या बाजूला पडदा मंद प्रकाशाच्या खोलीत ठेवा: पडद्यावरील ज्योतीची प्रतिमा उलटी म्हणजे डोक्यावर उभी असते. एकमेकांत सरकणाऱ्या दोन पुठ्ठ्यांच्या पेट्यांतून पोर्टेबल कॅमेरा बनवता येतो. मोठ्या पेटीच्या बंद बाजूत लहान छिद्र असते. लहान पेटीच्या बंद बाजूत चौकोन कापून त्यावर ट्रेसिंग पेपरसारखा पातळ अर्धपारदर्शक कागद लावतात, तोच पडदा. तुमचे डोके आणि कॅमेरा काळ्या कापडाने झाका, सुईछिद्र झाडासारख्या तेजस्वी दूरच्या वस्तूकडे करा आणि स्पष्ट प्रतिमा येईपर्यंत लहान पेटी पुढे-मागे सरकवा. प्रतिमेत वस्तूचे रंग दिसतात पण ती उलटी असते. ती उलटी असते कारण प्रकाश सरळ रेषांत जातो: वस्तूच्या वरच्या भागाचे किरण छिद्राजवळ एकमेकांना ओलांडतात आणि पडद्याच्या खालच्या भागात पोहोचतात.
आकृतीत : प्रकाश सरळ जातो आणि छिद्राजवळ किरण ओलांडतात, म्हणून सुईछिद्र कॅमेरा उलटी प्रतिमा देतो.
नियम 1 : सुईछिद्र कॅमेरा पडद्यावर वस्तूची उलटी प्रतिमा तयार करतो — ती लहानशा छिद्रातून प्रकाश जाऊन तयार होते.
- सोपे : मेणबत्तीच्या ज्योतीची प्रतिमा उलटी असते.
- मध्यम : ट्रेसिंग पेपरवर झाड उलटे दिसते.
- परीक्षेसाठी : प्रतिमेत वस्तूचे रंग दिसतात.
नियम 2 : प्रकाश सरळ रेषांत जातो म्हणून प्रतिमा उलटी असते — वरच्या आणि खालच्या भागांचे किरण सुईछिद्राजवळ ओलांडतात.
- सोपे : वस्तूच्या वरच्या भागाचा प्रकाश पडद्याच्या खालच्या भागात पडतो.
- मध्यम : खालच्या भागाचा प्रकाश पडद्याच्या वरच्या भागात पडतो.
- परीक्षेसाठी : आरशातील प्रतिमा सुलट असते पण सुईछिद्र प्रतिमा उलटी असते.
सुईछिद्र कॅमेऱ्यात लहान छिद्र आणि अर्धपारदर्शक पडदा असतो. सरळ किरण छिद्राजवळ ओलांडतात आणि रंग दाखवणारी उलटी प्रतिमा देतात.
प्रकाश सरळ जातो म्हणून सुईछिद्र प्रतिमा सुलट असते असे वाटणे. ओलांडणाऱ्या किरणांमुळे प्रतिमा उलटी होते.
आठवणीची युक्ती : छिद्र-उलट — लहानसे छिद्र चित्र उलटे करते.
फरक ओळखा
| भाग | साहित्य किंवा कृती | उद्देश |
|---|---|---|
| सुईछिद्र | मोठ्या पेटीतील लहान छिद्र | प्रकाश आत येऊ देते |
| पडदा | लहान पेटीवरील ट्रेसिंग पेपर | त्यावर प्रतिमा दिसते |
| काळे कापड | डोके आणि कॅमेरा झाकते | प्रतिमा अधिक स्पष्ट होते |
| सरकवणे | लहान पेटी हलवणे | प्रतिमा स्पष्ट करणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सुईछिद्र कॅमेरा म्हणजे काय?
- 2सुईछिद्र कॅमेऱ्यातील प्रतिमा वस्तूपेक्षा कशी वेगळी असते?
- 3पडद्यासाठी ट्रेसिंग पेपर का वापरतात?
- 4डोके आणि कॅमेरा काळ्या कापडाने का झाकतो?
- 5सुईछिद्र कॅमेऱ्यातील प्रतिमा उलटी का असते?
- 6सरकणाऱ्या सुईछिद्र कॅमेऱ्यात स्पष्ट प्रतिमा कशी मिळवतात?
- 7प्रतिमेत वस्तूचे रंग दिसतात का?
- 8सुईछिद्र कॅमेऱ्यातील प्रतिमा आणि सपाट आरशातील प्रतिमा यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तूवरून येणारा प्रकाश लहानशा छिद्रातून जाऊन पडद्यावर प्रतिमा तयार करणारे साधन.
- 2ती उलटी (डोक्यावर उभी) असते.
- 3तो अर्धपारदर्शक असल्याने त्यावर प्रतिमा तयार होऊन दिसू शकते.
- 4प्रतिमा सहज दिसावी म्हणून.
- 5प्रकाश सरळ रेषांत जातो, म्हणून किरण सुईछिद्राजवळ ओलांडतात.
- 6प्रतिमा स्पष्ट दिसेपर्यंत लहान पेटी पुढे-मागे सरकवून.
- 7हो, प्रतिमेत वस्तूचे रंग दिसतात.
- 8सुईछिद्र प्रतिमा उलटी असते; सपाट आरशातील प्रतिमा सुलट पण पार्श्व उलटी असते.
उपयुक्त वस्तू: पेरिस्कोप आणि कॅलिडोस्कोप
शाळेच्या कार्यक्रमातील गर्दीत लहान मुलीला मंच दिसत नाही. दोन छोटे आरसे बसवलेली नळी तिला पुढच्या डोक्यांवरून पाहू देते. हातात फिरवलेला कॅलिडोस्कोप प्रत्येक वेळी नवे रंगीत नक्षीकाम दाखवतो.
प्रकाश सरळ जातो आणि आरसे त्याला परावर्तित करतात, म्हणून आपण उपयुक्त वस्तू बनवू शकतो. साधा पेरिस्कोप Z आकाराच्या पेटीत किंवा नळीत दोन सपाट आरसे सुमारे 45° कोनात बसवून बनतो. वस्तूचा प्रकाश पहिल्या आरशातून परावर्तित होतो, नळीतून खाली जातो आणि दुसऱ्या आरशातून पुन्हा परावर्तित होऊन डोळ्यांत येतो, म्हणून थेट न दिसणाऱ्या गोष्टी दिसतात. पेरिस्कोप पाणबुड्या, रणगाडे आणि सैनिकांच्या बंकरमध्ये वापरतात. कॅलिडोस्कोप तीन सारख्या सपाट आरशांच्या पट्ट्या त्रिकोणात जोडून नळीत बसवून बनतो. एका टोकाला रंगीत बांगड्यांचे तुकडे किंवा मणी ठेवा, त्यावर ट्रेसिंग पेपर लावा आणि दुसऱ्या टोकाने पाहा. प्रतिबिंबांच्या प्रतिबिंबांमुळे अनेक प्रतिमा तयार होऊन सुंदर नक्षी दिसते आणि प्रत्येक फिरवण्यात नवी नक्षी मिळते. डिझायनर आणि कलाकार नक्षीच्या कल्पनांसाठी कॅलिडोस्कोप वापरतात; आरशांच्या जागी जाड परावर्तक कागदाच्या पट्ट्याही चालतात.
आकृतीत : पेरिस्कोपमध्ये दोन आरसे असतात; कॅलिडोस्कोपमध्ये तीन आरसे असतात.
नियम 1 : पेरिस्कोपमध्ये थेट न दिसणाऱ्या वस्तू दाखवण्यासाठी दोन सपाट आरसे असतात — डोळ्यांत पोहोचण्याआधी प्रकाश दोनदा परावर्तित होतो.
- सोपे : पेरिस्कोपमुळे मुलीला पुढे उभ्या असलेल्या लोकांवरून पाहता येते.
- मध्यम : पाणबुड्या, रणगाडे आणि बंकर पेरिस्कोप वापरतात.
- परीक्षेसाठी : दुसरा आरसा नसता तर प्रकाश नळीतून डोळ्यांत पोहोचला नसता.
नियम 2 : कॅलिडोस्कोपमध्ये एकमेकांना परावर्तित करणारे तीन आरसे असतात — प्रतिबिंबांच्या प्रतिबिंबांमुळे अनेक नक्षी तयार होतात.
- सोपे : तीन आरशांच्या पट्ट्या त्रिकोणात जोडलेल्या असतात.
- मध्यम : रंगीत बांगड्यांचे तुकडे चमकदार नक्षी देतात.
- परीक्षेसाठी : नळी फिरवली की प्रत्येक वेळी नवी नक्षी मिळते.
पेरिस्कोपमध्ये Z आकारात दोन सपाट आरसे असतात; कॅलिडोस्कोपमध्ये त्रिकोणात तीन आरशांच्या पट्ट्या असतात. दोन्ही परावर्तनावर चालतात.
पेरिस्कोप किंवा कॅलिडोस्कोपमध्ये आत दिवा लागतो असे वाटणे. दोन्ही आरशांनी परावर्तित केलेल्या प्रकाशावर चालतात.
आठवणीची युक्ती : पे-2, कॅ-3 — पेरिस्कोपमध्ये 2 आरसे; कॅलिडोस्कोपमध्ये 3.
फरक ओळखा
| वस्तू | आरसे | उपयोग |
|---|---|---|
| पेरिस्कोप | Z आकारात दोन सपाट आरसे | थेट न दिसणाऱ्या गोष्टी पाहणे |
| कॅलिडोस्कोप | त्रिकोणात तीन आरशांच्या पट्ट्या | रंगीत नक्षी तयार करतो |
| पेरिस्कोप वापरणारे | पाणबुड्या, रणगाडे, बंकर | अडथळ्यांवरून किंवा आडून पाहणे |
| कॅलिडोस्कोप वापरणारे | डिझायनर आणि कलाकार | नव्या नक्षीच्या कल्पना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेरिस्कोप म्हणजे काय आणि तो कसा बनवतात?
- 2पेरिस्कोप कुठे वापरतात?
- 3पेरिस्कोपमध्ये दोन आरसे का लागतात?
- 4कॅलिडोस्कोप कसा बनवतात?
- 5कॅलिडोस्कोपमध्ये अनेक प्रतिमा का दिसतात?
- 6कॅलिडोस्कोप फिरवला की प्रत्येक वेळी नवी नक्षी का दिसते?
- 7कॅलिडोस्कोप कोण वापरतात आणि का?
- 8कॅलिडोस्कोपमध्ये आरशांच्या पट्ट्यांच्या जागी काय वापरता येते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1थेट न दिसणाऱ्या वस्तू पाहण्याचे साधन; Z आकाराच्या पेटीत दोन सपाट आरसे बसवतात.
- 2पाणबुड्या, रणगाडे आणि सैनिकांच्या बंकरमध्ये.
- 3एका परावर्तनाने प्रकाश नळीतून खाली जातो आणि दुसऱ्याने तो डोळ्यांत पोहोचतो.
- 4एका टोकाला रंगीत तुकडे असलेल्या नळीत त्रिकोणात तीन आरशांच्या पट्ट्या जोडून.
- 5प्रतिबिंबांच्या प्रतिबिंबांमुळे.
- 6कारण रंगीत तुकड्यांची जागा बदलते आणि त्यांच्या प्रतिमाही बदलतात.
- 7डिझायनर आणि कलाकार, नव्या नक्षीच्या कल्पना मिळवण्यासाठी.
- 8जाड परावर्तक कागदाच्या पट्ट्या.