निळा ग्रह आणि आपला पत्ता
अवकाशातून अंतराळवीरांना देशांमध्ये रेषा दिसत नाहीत, फक्त जमीन, पाणी आणि ढग. आपली पृथ्वी एक घर वाटते.
अवकाशातून पृथ्वी निळी दिसते कारण बहुतेक भाग पाण्याने व्यापलेला आहे, आणि सीमा दिसत नाहीत. राकेश शर्मा आणि शुभांशू शुक्ला यांसारख्या अंतराळवीरांनी ती अशी पाहिली. प्रत्येकाचा पत्ता घर, रस्ता, गाव, जिल्हा, राज्य, देश आणि शेवटी ग्रह पृथ्वी असा असतो. डिजिपिन हा 10 अक्षरी डिजिटल पत्ता कोड आहे. पृथ्वीगोलावर भारत शोधता येतो आणि महासागर जोडलेले आहेत हे दिसते.
आकृतीत : आपला पत्ता पृथ्वी ग्रहापर्यंत जातो.
मुख्य मुद्दा 1 : अवकाशातून पृथ्वी
- सोपे : पृथ्वी निळी दिसते आणि सीमा दिसत नाहीत.
- मध्यम : फक्त जमीन आणि समुद्राचे मोठे आकार दिसतात, शहरे-गावे नाहीत.
- परीक्षेसाठी : अंतराळवीरांना पृथ्वी सर्वांचे एक घर वाटली.
मुख्य मुद्दा 2 : पत्ते
- सोपे : पूर्ण पत्ता घरापासून ग्रहापर्यंत जातो.
- मध्यम : डिजिपिन लहान जागांना 10 अक्षरी डिजिटल कोड देते.
- परीक्षेसाठी : गोलावर सर्व महासागर जोडलेले दिसतात.
जीवन असलेला आपल्याला माहीत असलेला एकमेव ग्रह पृथ्वी आहे.
अवकाशातून जमिनीवर देशांच्या रेषा दिसतात असे समजणे.
पत्ता : घर → गाव → राज्य → देश → ग्रह. आठवणीची युक्ती : "घ-गा-रा-दे-ग्र".
फरक ओळखा
| पातळी | उदाहरण | पुढे |
|---|---|---|
| घर | घर क्रमांक | रस्ता |
| राज्य | महाराष्ट्र | देश |
| देश | भारत | ग्रह |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अवकाशातून पृथ्वी निळी का दिसते?
- 2अवकाशातून सीमा दिसतात का?
- 3राकेश शर्मा आणि शुभांशू शुक्ला कोण?
- 4पूर्ण पत्त्याची शेवटची ओळ कोणती?
- 5डिजिपिन म्हणजे काय?
- 6डिजिपिनमध्ये किती अक्षरे असतात?
- 7सर्व महासागर जोडलेले आहेत का?
- 8पृथ्वीला आपले घर का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहुतेक भाग पाण्याने व्यापलेला आहे.
- 2नाही.
- 3भारतीय अंतराळवीर.
- 4ग्रह पृथ्वी.
- 5लहान जागांसाठी डिजिटल पत्ता कोड.
- 610.
- 7हो.
- 8सर्व सजीव तिच्यावर राहतात.
निसर्गाला सीमा नसतात : प्रवासी पक्षी
दरवर्षी हिवाळ्यात गुलाबी-काळे पक्षी दूरच्या प्रदेशांतून थव्याने भारतात येतात.
हवा, पाणी, ढग, बिया आणि प्राणी सीमा सहज ओलांडतात. गुलाबी मैना (रोझी स्टार्लिंग) दर हिवाळ्यात रशिया, मंगोलिया यांसारख्या ठिकाणांहून भारतात स्थलांतर करते, उबदार हवामान अनुभवते आणि टोळ व नाकतोडे खाऊन शेतकऱ्यांना मदत करते. अशा प्रवासांतून निसर्ग जगभर जोडलेला आहे हे दिसते. वारा, सागरी प्रवाह आणि उबदार हवामान पक्ष्यांना प्रवासात मदत करतात.
आकृतीत : पक्षी पासपोर्टशिवाय देशांच्या पार जातात.
मुख्य मुद्दा 1 : स्थलांतर
- सोपे : प्रवासी पक्षी एका ऋतूसाठी दुसऱ्या प्रदेशात जातात.
- मध्यम : गुलाबी मैना हिवाळ्यात भारतात येते.
- परीक्षेसाठी : वारा आणि हवामान त्यांना वाटेत मदत करतात.
मुख्य मुद्दा 2 : मदतगार प्रवासी
- सोपे : ते पिकांना हानी करणारे टोळ आणि नाकतोडे खातात.
- मध्यम : पक्ष्यांच्या भेटीने शेतकऱ्यांना फायदा होतो.
- परीक्षेसाठी : निसर्गाला सीमा नसते, म्हणून देशांनी मिळून पक्ष्यांची काळजी घ्यावी.
प्राणी आणि बिया सीमेशिवाय फिरतात; म्हणून निसर्गाची काळजी सर्वांची.
पक्षी फक्त एका देशाचे असतात असे समजणे.
स्थलांतर = ऋतूसाठी प्रवास. आठवणीची युक्ती : "स्थलांतर = स्थळ बदलणे".
फरक ओळखा
| पक्षी | कुठून | कुठे |
|---|---|---|
| गुलाबी मैना | रशिया, मंगोलिया | भारत (हिवाळा) |
| खातो | टोळ, नाकतोडे | शेतकऱ्यांना मदत |
| प्रवासात मदत | वारा, उबदार हवामान | प्रवास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्थलांतर म्हणजे काय?
- 2हिवाळ्यात भारतात येणाऱ्या एका पक्ष्याचे नाव सांगा.
- 3गुलाबी मैना कोणत्या प्रदेशांतून येते?
- 4ती काय खाते?
- 5हा पक्षी शेतकऱ्यांना कशी मदत करतो?
- 6पक्ष्यांना प्रवासात काय मदत करते?
- 7"निसर्गाला सीमा नसते" म्हणजे काय?
- 8तुमच्या भागात हिवाळ्यात येणाऱ्या एका पक्ष्याचे नाव सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एका ऋतूसाठी दुसऱ्या प्रदेशात जाणे.
- 2गुलाबी मैना.
- 3रशिया, मंगोलिया आणि जवळचे प्रदेश.
- 4टोळ आणि नाकतोडे.
- 5ती कीटक खाते.
- 6वारा, सागरी प्रवाह आणि उबदार हवामान.
- 7हवा, पाणी, बिया आणि प्राणी सीमा सहज ओलांडतात.
- 8कोणताही स्थानिक हिवाळी पाहुणा पक्षी.
जगभर प्रवास केलेल्या गोष्टी
तुमच्या भाजीतली मिरची, झेंडूचा हार आणि दूध देणारी गाय सुद्धा दूरवरून आलेली असू शकते.
वनस्पती, अन्न, प्राणी आणि कल्पना व्यापार आणि प्रवासातून जगभर जातात. मिरची 400–500 वर्षांपूर्वी पोर्तुगीज प्रवाशांसोबत दक्षिण अमेरिकेतून भारतात आली; त्याआधी लोक काळी मिरी वापरत. साखर आणि गूळ, तांदूळ, आंबे आणि केळी भारतातून गेली; तसाच योग गेला. झेंडू मेक्सिकोहून आला. गीर, कांकरेज आणि ओंगोल या भारतीय गाईंच्या जाती ब्राझीलला गेल्या आणि तिथले बरेचसे दूध देतात.
आकृतीत : वाटून घेतलेल्या गोष्टी जगभरातील संस्कृती जोडतात.
मुख्य मुद्दा 1 : भारतात आले
- सोपे : मिरची पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांसोबत दक्षिण अमेरिकेतून आली; आधी काळ्या मिरीने तिखटपणा आणत.
- मध्यम : मेक्सिकोहून आलेला झेंडू आता भारतीय सणांचा भाग आहे.
- परीक्षेसाठी : कागद चीनहून व्यापारातून भारतात पोहोचला.
मुख्य मुद्दा 2 : भारतातून गेले
- सोपे : साखर बनवण्याचे ज्ञान, तांदूळ, आंबे, केळी आणि योग जगभर पसरले.
- मध्यम : 21 जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिन आहे.
- परीक्षेसाठी : गीर, कांकरेज आणि ओंगोल गाई आता ब्राझीलचे बरेचसे दूध देतात.
अन्न, फुले, प्राणी आणि कल्पना आपल्याला सर्वांना जोडतात.
मिरची मूळची भारतीय आहे असे समजणे.
आत : मिरची, झेंडू. बाहेर : साखर, योग, गाई. आठवणीची युक्ती : "मि-झें आत, सा-यो-गा बाहेर".
फरक ओळखा
| वस्तू | प्रवास | मार्ग |
|---|---|---|
| मिरची | भारतात | दक्षिण अमेरिका → भारत |
| साखर | भारतातून | भारत → जग |
| झेंडू | भारतात | मेक्सिको → भारत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मिरची कुठून आली?
- 2मिरचीआधी तिखटपणासाठी काय वापरत?
- 3ब्राझीलला गेलेल्या भारतीय गाईंच्या जाती कोणत्या?
- 4मेक्सिकोहून आलेले फूल कोणते?
- 5इतर देशांत गेलेला एक भारतीय पदार्थ सांगा.
- 6आंतरराष्ट्रीय योग दिन केव्हा असतो?
- 7कागद भारतात कसा आला?
- 8अन्नाच्या गोष्टी वाटून घेण्याची चांगली उदाहरणे का आहेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दक्षिण अमेरिकेतून.
- 2काळी मिरी.
- 3गीर, कांकरेज, ओंगोल (कोणतीही).
- 4झेंडू.
- 5साखर, तांदूळ, आंबा किंवा केळी (कोणतेही).
- 621 जून.
- 7चीनशी व्यापारातून.
- 8अन्न प्रवास करते आणि संस्कृती मिसळते.
एक पृथ्वी, एक कुटुंब
झाडे, नद्या, प्राणी, हवा आणि माणसे सर्वांचे एकच घर आहे. आपल्या सामायिक घराशी आपण कसे वागावे?
वसुधैव कुटुंबकम् या जुन्या भारतीय म्हणीचा अर्थ "जग एक कुटुंब आहे". पृथ्वी हा जीवन असलेला आपल्याला माहीत असलेला एकमेव ग्रह आहे आणि तिच्यावरील सर्वजण एकमेकांवर अवलंबून आहेत. जगाला एक कुटुंब मानले तर आपण आदर, काळजी आणि प्रेमाने वागतो. पृथ्वीला आपली काळजी हवी; तिचे रक्षण म्हणजे एकमेकांची आणि भविष्याची काळजी. पर्यावरण मंत्रालयाचे बोधचिन्ह मानव आणि निसर्ग संतुलनात राहावेत याची आठवण करून देते.
आकृतीत : आपण एका पृथ्वीवरील एक कुटुंब आहोत.
मुख्य मुद्दा 1 : कल्पना
- सोपे : वसुधैव कुटुंबकम् म्हणजे जग एक कुटुंब आहे.
- मध्यम : सर्व माणसे, प्राणी, झाडे आणि नद्या या कुटुंबाचा भाग आहेत.
- परीक्षेसाठी : आपण एकमेकांवर आणि एकाच पृथ्वीवर अवलंबून आहोत.
मुख्य मुद्दा 2 : आपल्या कृती
- सोपे : पाणी, ऊर्जा आणि वस्तू काळजीने वापरा.
- मध्यम : प्रत्येक भाषा आणि संस्कृतीच्या लोकांचा आदर करा.
- परीक्षेसाठी : निसर्गाची काळजी घ्या म्हणजे तो भविष्यात निरोगी राहील.
पृथ्वीची काळजी म्हणजे एकमेकांची काळजी.
पृथ्वीची काळजी फक्त सरकारचे काम आहे असे समजणे.
एक पृथ्वी : आदर, काळजी, वाटणे, रक्षण. आठवणीची युक्ती : "आ-का-वा-र".
फरक ओळखा
| कल्पना | अर्थ | कृती |
|---|---|---|
| वसुधैव कुटुंबकम् | जग एक कुटुंब | सर्वांशी दयाळू राहा |
| सामायिक घर | पृथ्वी | निसर्ग जपा |
| आदर | सर्व संस्कृतींचा | ऐका आणि शिका |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वसुधैव कुटुंबकम् म्हणजे काय?
- 2आपल्याला माहीत असलेल्या कोणत्या ग्रहावर जीवन आहे?
- 3पृथ्वीच्या कुटुंबात कोण आहे?
- 4पृथ्वीची काळजी घेण्याचा एक मार्ग सांगा.
- 5भिन्न असूनही आपण एका कुटुंबासारखे कसे राहू शकतो?
- 6पृथ्वीची काळजी म्हणजे एकमेकांची काळजी का?
- 7पर्यावरण मंत्रालयाचे बोधचिन्ह कशाची आठवण करून देते?
- 8निसर्गाची काळजी घेण्यासाठी तुम्ही एक गोष्ट सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जग एक कुटुंब आहे.
- 2पृथ्वी.
- 3माणसे, प्राणी, झाडे, नद्या, हवा आणि आकाश.
- 4पाणी वाचवणे, झाडे लावणे, कचरा टाळणे (कोणतेही एक).
- 5एकमेकांच्या भाषा-संस्कृतीचा आदर करून आणि वाटून घेऊन.
- 6सर्वजण त्याच पृथ्वीवर राहतात आणि तिच्यावर अवलंबून आहेत.
- 7मानव आणि निसर्ग संतुलनात राहावेत.
- 8कोणतीही योग्य कृती, उदा. रोप लावणे.